By continuing to use our site, you are agreeing for us to set a small number of cookies. Cookie policy

Desktop
Skip Ribbon Commands
Skip to main content
 
 
You are in :
Back to list View this page without hyperlinks
Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
 
13:30
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.
I call the National Assembly to order.
 
13:30
Datganiad ar yr Ymosodiad gan Derfysgwyr yn Llundain
Statement on the London Terrorist Attack
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Yn gyntaf heddiw, fy nyletswydd drist, fel ag yr oedd yr adeg hon bythefnos yn ôl, yw estyn fy nghydymdeimlad ar ran Aelodau’r Cynulliad i’r rheini sydd wedi eu heffeithio gan ymosodiad terfysgol arall, y tro hwn yn Llundain, a Llundain oedd canolbwynt yr ymosodiad. Unwaith eto, roedd y weithred yn un llwfr ac yn un ciaidd. Rwyf yn gwahodd y Prif Weinidog i wneud datganiad.
Firstly, it is my sad duty today, as it was this time a fortnight ago, to extend my condolences on behalf of all Assembly Members to those affected by another terrorist attack, this time in London. Once again, this was a cowardly and brutal attack. I invite the First Minister to make a statement.
 
13:30
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Diolch, Llywydd. It is with the greatest sadness that we find ourselves again pausing our proceedings to pay tribute to our fellow citizens and, of course, visitors from abroad, who were caught up in the atrocities in London on Saturday night. The great cruelty of this terrorism is its random nature. People of malign intent can strike anywhere, and they don’t need sophisticated weapons to inflict their cruelty. The area around London Bridge and Borough Market will be familiar to many of us. Just as in Manchester the week before, the terrorists chose to strike mostly young people going about their weekend leisure activities. Llywydd, the terrorists can never win. This is a free country and people live how they choose to live, in peace, and according to law. But non-one has the right to tell anyone else how to live. No-one has either the right, of course, to threaten or to intimidate. An attack on any of us is an attack on all of us. We stand together and will continue to live in freedom. Llywydd, I have written to the Mayor of London, Sadiq Khan, to express the condolences and solidarity of the Welsh people, and I know that I speak for this Chamber and the people of Wales as a whole when I say that we stand shoulder to shoulder in solidarity with London.
Diolch, Llywydd. Gyda’r tristwch mwyaf yr ydym ni’n canfod ein hunain unwaith eto yn oedi ein trafodion i dalu teyrnged i'n cyd-ddinasyddion ac, wrth gwrs, i ymwelwyr o dramor, a gafodd eu dal i fyny yn yr erchyllterau yn Llundain nos Sadwrn. Creulondeb mawr terfysgaeth yw ei natur ar hap. Gall pobl â bwriad niweidiol daro yn unrhyw le, ac nid oes angen arfau soffistigedig arnynt i gyflawni eu creulondeb. Bydd yr ardal o gwmpas London Bridge a Marchnad Borough yn gyfarwydd i lawer ohonom ni. Yn union fel ym Manceinion yr wythnos gynt, dewisodd y terfysgwyr daro pobl ifanc yn bennaf yn mwynhau eu gweithgareddau hamdden ar y penwythnos. Llywydd, gall terfysgwyr fyth ennill. Mae hon yn wlad rydd ac mae pobl yn byw sut y maen nhw’n dewis byw, mewn heddwch, ac yn unol â'r gyfraith. Ond nid oes gan neb yr hawl i ddweud wrth unrhyw un arall sut i fyw. Nid oes gan neb yr hawl ychwaith, wrth gwrs, i fygwth neu i ddychryn. Mae ymosodiad ar unrhyw un ohonom ni yn ymosodiad ar bob un ohonom ni. Rydym ni’n sefyll gyda'n gilydd a byddwn yn parhau i fyw mewn rhyddid. Llywydd, rwyf wedi ysgrifennu at Faer Llundain, Sadiq Khan, i fynegi cydymdeimlad ac undod y Cymry, a gwn fy mod i’n siarad ar ran y Siambr hon a phobl Cymru yn ei chyfanrwydd pan ddywedaf ein bod ni’n sefyll ysgwydd yn ysgwydd mewn undod â Llundain.
 
13:32
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Diolch i’r Prif Weinidog am siarad ar ein rhan ni oll.
Thank you, First Minister, for speaking on behalf of us all.
 
1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.
[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.
 
13:32
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Yr eitem gyntaf o fusnes felly yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Jenny Rathbone.
The first item of business, therefore, is questions to the First Minister, and the first question is from Jenny Rathbone.
 
Dim Cytundeb Fasnach â'r UE
No Trade Deal with the EU
 
13:32
Jenny RathboneBywgraffiadBiography
1. Beth yw asesiad y Prif Weinidog o effeithiau dim cytundeb fasnach â'r UE ar Gymru? OAQ(5)0635(FM)
1. What is the First Minister’s assessment of the implications for Wales of no trade deal with the EU? OAQ(5)0635(FM)
 
13:32
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
No deal is the worst deal. We know that no deal would mean trading under World Trade Organization rules. Nobody wants that on either side of the debate, and we know, of course, that that would put in place significant barriers to Welsh exports into our biggest and most important market.
Dim cytundeb yw’r cytundeb gwaethaf. Rydym ni’n gwybod y byddai dim cytundeb yn golygu masnachu o dan reolau Sefydliad Masnach y Byd. Nid oes neb eisiau hynny ar y naill ochr i’r ddadl na’r llall, ac rydym ni’n gwybod, wrth gwrs, y byddai hynny'n cyflwyno rhwystrau sylweddol i allforion Cymru i’n marchnad fwyaf a phwysicaf.
 
13:32
Jenny RathboneBywgraffiadBiography
Thank you, First Minister. I find it difficult to understand how Theresa May continues to say that no deal would be better than a bad deal, because I struggle to understand what the difference is. This is something that the journalists don’t seem to have asked her, or don’t have the opportunity to ask her. But I’ve read that some experts say that it could cost as much as £45 billion if we crash out of the EU, compared with half that if we come out with a negotiated deal. So, what is the First Minister’s assessment of what would happen to Wales, and Welsh trade with Europe, if there is no deal?
Diolch, Prif Weinidog. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall sut y mae Theresa May yn dal i ddweud y byddai dim cytundeb yn well na chytundeb gwael, gan fy mod i’n cael trafferth yn deall beth yw'r gwahaniaeth. Mae hyn yn rhywbeth nad yw'n ymddangos bod y newyddiadurwyr wedi gofyn iddi, neu nad ydynt yn cael y cyfle i’w ofyn iddi. Ond rwyf wedi darllen bod rhai arbenigwyr yn dweud y gallai gostio cymaint â £45 biliwn os byddwn yn mynd ar ein pennau allan o'r UE, o’i gymharu â hanner hynny os byddwn yn dod allan gyda chytundeb a drafodwyd. Felly, beth yw asesiad y Prif Weinidog o’r hyn a fyddai'n digwydd i Gymru, a masnach Cymru gydag Ewrop, os nad oes cytundeb?
 
13:33
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Well, 67 per cent of our exports go to the European market. Any obstacle that would be faced by exporters is bound to be bad for them. Any extra costs are bound to be bad for them, and that’s why it’s hugely important that Brexit is handled in a realistic way, not the naivety that we have seen from some, saying ‘Well, the Germans will never allow WTO rules to operate.’ I think there has to be a realism there, but, above all else, we have to secure a Brexit that is a sensible Brexit, and, above all else, one that does not affect in a negative way the economy of Wales.
Wel, mae 67 y cant o'n hallforion yn mynd i'r farchnad Ewropeaidd. Mae unrhyw rwystr a fyddai'n cael ei wynebu gan allforwyr yn siŵr o fod yn ddrwg iddyn nhw. Mae unrhyw gostau ychwanegol yn siŵr o fod yn ddrwg iddyn nhw, a dyna pam mae’n hynod bwysig bod Brexit yn cael ei drin mewn ffordd realistig, nid y naïfrwydd yr ydym ni wedi ei weld gan rai, yn dweud 'Wel, wnaiff yr Almaenwyr byth ganiatáu i reolau WTO weithredu. Rwy'n credu bod yn rhaid cael realaeth yno, ond, yn anad dim arall, mae'n rhaid i ni sicrhau Brexit sydd yn Brexit synhwyrol, ac, yn anad dim arall, yn un nad yw'n effeithio mewn ffordd negyddol ar economi Cymru.
 
13:34
First Minister, I’m sure you agree that we should be aiming for a good deal—a good deal for the United Kingdom, a good deal for Wales, and a good deal for the European Union—and I’m very confident that that is what will happen. But, can I just refer you to the UK economic outlook that was published in November 2016, which did identify—and this was on the trends before Brexit—that our exports to EU markets were likely to go down to about 37 per cent by 2030—that’s a UK figure, not just Wales—and that it was very important that we also developed those other markets outside Europe that are closest to us, particularly North America, Africa and the middle east? And I hope that your trade policy will focus on these markets, as well as, of course, taking advantage of whatever the relationships we now secure with the EU.
Prif Weinidog, rwy'n siŵr eich bod chi’n cytuno y dylem ni fod yn anelu am gytundeb da—cytundeb da i’r Deyrnas Unedig, cytundeb da i Gymru, a chytundeb da i'r Undeb Ewropeaidd—ac rwy'n hyderus iawn mai dyna fydd yn digwydd. Ond, a gaf i eich cyfeirio chi at ragolwg economaidd y DU a gyhoeddwyd ym mis Tachwedd 2016, a nododd—ac roedd hyn ar y tueddiadau cyn Brexit—bod ein hallforion i farchnadoedd UE yn debygol o ostwng i tua 37 y cant erbyn 2030—ffigur y DU yw hwnna, nid Cymru yn unig—a’i bod yn bwysig iawn ein bod ni hefyd yn datblygu’r marchnadoedd eraill hynny y tu allan i Ewrop sydd agosaf atom, yn enwedig Gogledd America, Affrica a'r dwyrain canol? Ac rwy’n gobeithio y bydd eich polisi masnach yn canolbwyntio ar y marchnadoedd hyn, yn ogystal, wrth gwrs, â manteisio ar beth bynnag fydd y berthynas yr ydym ni’n ei sicrhau gyda'r UE nawr.
 
13:35
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Very much so, and we work for markets anywhere and everywhere for Welsh produce. I remember, when I was rural affairs Minister, I spent much of my time getting Welsh lamb exports to the United Arab Emirates, for example. And we know that lamb is exported around the world. But we shouldn’t think that it’s a choice between accessing the European market or accessing other markets. The European market is much bigger than the US market, and the US is further away, whereas the EU, of course, will share a land border with us. The European market will continue to be our most important market for many, many years to come, which is why, of course, it’s so important to get a good deal that benefits all, and, above all else, allows us to sell without any kind of obstacle in that European market.
Yn sicr, ac rydym ni’n gweithio ar gyfer marchnadoedd yn unrhyw le ac ym mhobman i gynnyrch o Gymru. Rwy’n cofio, pan roeddwn i’n Weinidog dros faterion gwledig, i mi dreulio llawer o fy amser yn cael allforion cig oen Cymru i'r Emiraethau Arabaidd Unedig, er enghraifft. A gwyddom fod cig oen yn cael ei allforio i bedwar ban byd. Ond ni ddylem ni feddwl ei fod yn ddewis rhwng cael mynediad at y farchnad Ewropeaidd neu gael mynediad at farchnadoedd eraill. Mae'r farchnad Ewropeaidd yn llawer mwy na marchnad yr Unol Daleithiau, ac mae'r Unol Daleithiau yn bellach i ffwrdd, tra bydd yr UE, wrth gwrs, yn rhannu ffin ar y tir gyda ni. Y farchnad Ewropeaidd fydd ein marchnad bwysicaf am flynyddoedd lawer iawn i ddod, a dyna pam, wrth gwrs, mae hi mor bwysig cael cytundeb da sydd o fudd i bawb, ac, yn anad dim arall, yn ein galluogi i werthu heb unrhyw fath o rwystr yn y farchnad Ewropeaidd honno.
 
13:35
Wel, yn ôl y daflen a dderbyniais i gan y Democratiaid Rhyddfrydol ddydd Llun yn Aberystwyth, rydym ni, Plaid Cymru a Llafur, mewn gwely gyda’r Tories ac UKIP ar gytundeb Brexit eithafol. Byddai diddordeb gyda fi i wybod pa fath o drafodaethau Cabinet rydych chi wedi eu cael gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol ynglŷn â gwireddu’r cytundeb Brexit eithafol yma. Ond, yn y gobaith nad ydych chi’n mynd i wireddu hynny, a gaf i ofyn i chi sut allwn ni gyrraedd y sefyllfa lle mae mynediad di-dariff, rhydd gyda ni, o amaeth i weithgynhyrchu yng Nghymru, tuag at ein cyd-bartneriaid yn Ewrop, heb ein bod, rhywsut, yn dal rhyw aelodaeth o’r farchnad sengl?
Well, according to the leaflet I received from the Liberal Democrats on Monday in Aberystwyth, we, Plaid Cymru and Labour, are in bed with the Tories and UKIP on a hard Brexit deal. I would be interested to know what kind of Cabinet discussions you have had with the Liberal Democrats on achieving this extreme Brexit. But, in the hope that you're not going to deliver that, can I ask you how we can get to a position where tariff-free access to the single market, from agriculture to manufacturing in Wales, with our partners in Europe can be achieved without maintaining some sort of membership of the single market?
 
13:36
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Wel, nid ydw i’n moyn ymyrryd yng ngwleidyddiaeth Ceredigion. Fe welais i beth ddywedodd Mark Williams ar ôl beth ddigwyddodd bryd hynny. Nid ydw i’n cyhuddo Plaid Cymru o fod o blaid Brexit eithafol o gwbl. Ond, sut allwn ni sicrhau bod Brexit eithafol ddim yn digwydd? Mae’r Papur Gwyn, wrth gwrs, yn dangos y ffordd, ac mae’r Papur Gwyn yna, wrth gwrs, wedi cael ei gytuno rhwng tair plaid yn y lle hwn, ac, i fi, mae hynny’n dangos y cyfeiriad ymlaen ynglŷn â sut ddylai Brexit gael ei weithredu dros y blynyddoedd nesaf.
Well, I don't wish to interfere in the politics of Ceredigion. I did see what Mark Williams has said since. I don’t accuse Plaid Cymru of being in favour of an extreme Brexit at all. But how can we ensure that an extreme Brexit doesn’t happen? The White Paper shows the way, and that White Paper has been agreed between three parties in this place and, to me, that shows us the way forward as regards how Brexit should be implemented over the ensuing years.
 
Cylchffordd Cymru
The Circuit of Wales
 
13:37
2. A oes gan Lywodraeth Cymru yr holl wybodaeth sydd ei hangen arni, bellach, i wneud penderfyniad ynghylch darparu’r cymorth ariannol y gwnaeth hyrwyddwyr Cylchffordd Cymru gais amdano? OAQ(5)0636(FM)
2. Does the Welsh Government now have all the information it needs to make a decision on whether to provide the financial support requested by the promoters of the Circuit of Wales? OAQ(5)0636(FM)
 
13:37
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
We are awaiting some reports from our external advisers to enable us to complete the comprehensive due diligence process, but we will be in a position to take a decision before the end of the month.
Rydym ni’n disgwyl am rai adroddiadau gan ein cynghorwyr allanol i’n galluogi i gwblhau'r broses diwydrwydd dyladwy gynhwysfawr, ond byddwn mewn sefyllfa i wneud penderfyniad cyn diwedd y mis.
 
13:37
I think people will draw their own conclusion, First Minister, on why this decision has been pushed beyond the general election. But, on the wider theme of openness, I’ve been told in written answers by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure that the idea of an 80 per cent Government guarantee, which was at the heart of the proposal that you rejected last year, was first suggested by the company in mid April 2016. Now, that isn’t accurate, First Minister; it was your Government, with the direct knowledge of your own private office, that suggested this as an alternative to a 100 per cent guarantee in the first week of April. So, will you now take the opportunity to correct the record?
Rwy'n credu y bydd pobl yn dod i’w casgliad eu hunain, Prif Weinidog, pam y gwthiwyd y penderfyniad hwn y tu hwnt i'r etholiad cyffredinol. Ond, ar y thema ehangach o fod yn agored, rwyf wedi cael gwybod mewn atebion ysgrifenedig gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith bod y syniad o warant Llywodraeth o 80 y cant, a oedd wrth wraidd y cynnig a wrthodwyd gennych chi y llynedd, wedi cael ei awgrymu gyntaf gan y cwmni yng nghanol mis Ebrill 2016. Nawr, nid yw hynny'n gywir, Prif Weinidog; eich Llywodraeth chi, gydag ymwybyddiaeth uniongyrchol eich swyddfa breifat eich hun, a awgrymodd hwn fel dewis yn hytrach na gwarant o 100 y cant yn ystod wythnos gyntaf mis Ebrill. Felly, a wnewch chi gymryd y cyfle nawr i gywiro'r cofnod?
 
13:38
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Well, I can say that the model that is being examined now is not that model—it’s a wholly different model. He makes the insinuation that, somehow, this has been pushed back for some insidious reason. I can tell him that, unlike him, we do conduct proper due diligence; people expect that, and people in Blaenau Gwent expect that. They want to be sure—and we want to see this project delivered, but it has to be delivered on a sustainable basis. They would expect us, in Blaenau Gwent, to look at this very carefully, in order to make sure that the project stands up on its own for years to come. We have received the majority of the reports already. The remaining reports we expect to see in the course of this week. There is no strange thing going on there—that is because we awaited further information from the Heads of the Valleys Development Company themselves. We don’t expect any more information from them now. And I can say that officials are preparing a comprehensive project appraisal report, there will be a Cabinet paper drafted, and a decision will be taken before the end of the month.
Wel, gallaf ddweud nad y model hwnnw yw’r model sy'n cael ei archwilio nawr—mae'n fodel hollol wahanol. Mae'n gwneud yr ensyniad, rywsut, bod hyn wedi cael ei wthio yn ôl am ryw reswm llechwraidd. Gallaf ddweud wrtho, yn wahanol iddo fe, ein bod ni yn cynnal diwydrwydd dyladwy priodol; mae pobl yn disgwyl hynny, ac mae pobl ym Mlaenau Gwent yn disgwyl hynny. Maen nhw eisiau bod yn siŵr—ac rydym ni eisiau gweld y prosiect hwn yn cael ei gyflwyno, ond mae'n rhaid iddo gael ei ddarparu ar sail gynaliadwy. Byddent yn disgwyl i ni, ym Mlaenau Gwent, edrych ar hyn yn ofalus iawn, er mwyn gwneud yn siŵr bod y prosiect yn sefyll ar ei ben ei hun am flynyddoedd i ddod. Rydym ni wedi derbyn y rhan fwyaf o'r adroddiadau yn barod. Rydym ni’n disgwyl gweld yr adroddiadau sy'n weddill yn ystod yr wythnos hon. Nid oes unrhyw beth rhyfedd yn mynd ymlaen yno—mae hynny oherwydd i ni aros am ragor o wybodaeth gan Gwmni Datblygu Blaenau'r Cymoedd ei hun. Nid ydym yn disgwyl mwy o wybodaeth ganddyn nhw nawr. A gaf i ddweud bod swyddogion yn paratoi adroddiad gwerthuso prosiect cynhwysfawr, bydd papur Cabinet yn cael ei ddrafftio, a bydd penderfyniad yn cael ei wneud cyn diwedd y mis.
 
13:39
First Minister, I very much welcome your positive statement about wanting the circuit to succeed. And, as you’re aware, some of the biggest names in automotive engineering and research have written to you—Aston Martin, TVR, Taylors—demonstrating their confidence in the project, and urging a swift, positive decision. Are you able to confirm today what date the Cabinet is likely to meet to make a decision on this?
Prif Weinidog, rwy’n croesawu'n fawr eich datganiad cadarnhaol ynglŷn â bod eisiau i’r gylchffordd lwyddo. Ac, fel y gwyddoch, mae rhai o'r enwau mwyaf ym maes peirianneg ac ymchwil modurol wedi ysgrifennu atoch—Aston Martin, TVR, Taylors—sy’n dangos eu hyder yn y prosiect, ac yn annog penderfyniad cyflym, cadarnhaol. A allwch chi gadarnhau heddiw pa ddyddiad y mae’r Cabinet yn debygol o gyfarfod i wneud penderfyniad am hyn?
 
13:39
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
I would expect the Cabinet to meet in the course of the next fortnight, with the decision being taken, of course, at that Cabinet meeting. That is the plan at this moment in time. We want to get this dealt with, obviously, as the people of Blaenau Gwent would as well. I understand the great enthusiasm for the project, but we also have to temper that, of course, with ensuring that the project stacks up on its own, that the level of risk is acceptable, that there is substantial investment from the private sector, and that’s what we’ve been working with with the Circuit of Wales team. We want to be in a position where we can look at a sustainable model in a fortnight’s time, and, as I say, what I would like to do is deliver the Circuit of Wales, but we have to make sure that the model is robust, and that’s the point that we’re at now.
Byddwn yn disgwyl i'r Cabinet gyfarfod yn ystod y pythefnos nesaf, gyda'r penderfyniad yn cael ei wneud, wrth gwrs, yn y cyfarfod Cabinet hwnnw. Dyna'r bwriad ar hyn o bryd. Rydym ni’n awyddus i gael datrys hyn, yn amlwg, fel y bydd pobl Blaenau Gwent hefyd. Rwy’n deall y brwdfrydedd mawr am y prosiect, ond mae’n rhaid i ni gymedroli hynny hefyd, wrth gwrs, â sicrhau bod y prosiect yn gwneud synnwyr ar ei ben ei hun, bod lefel y risg yn dderbyniol, bod buddsoddiad sylweddol gan y sector preifat, a dyna’r hyn yr ydym ni wedi bod yn gweithio arno gyda thîm Cylchffordd Cymru. Rydym ni eisiau bod mewn sefyllfa lle gallwn edrych ar fodel cynaliadwy ymhen pythefnos, ac, fel y dywedais, yr hyn yr hoffwn ei wneud yw darparu Cylchffordd Cymru, ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y model yn gadarn, a dyna'r pwynt yr ydym ni wedi ei gyrraedd nawr.
 
13:40
Mohammad AsgharBywgraffiadBiography
Your Cabinet Secretary on 17 May stated that due diligence is an important part of consideration in financing any project and that he would not short-cut that process. Recently it was claimed that the Circuit of Wales project could be lost to Scotland. If the Welsh Government does not make a decision soon, will you confirm that scaremongering such as this will not result in decision making until the most rigorous assessment of the viability and economic benefit of this project has been made or completed by your Government?
Dywedodd eich Ysgrifennydd Cabinet ar 17 Mai bod diwydrwydd dyladwy yn rhan bwysig o’r ystyriaethau wrth ariannu unrhyw brosiect ac na fyddai’n byrhau’r broses honno. Honnwyd yn ddiweddar y gallai prosiect Cylchffordd Cymru gael ei golli i'r Alban. Os na fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud penderfyniad yn fuan, a wnewch chi gadarnhau na fydd codi bwganod fel hyn yn arwain at wneud penderfyniad tan i’r asesiad mwyaf trylwyr o hyfywedd a budd economaidd y prosiect hwn gael ei gynnal neu ei gwblhau gan eich Llywodraeth?
 
13:41
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
People would expect us, as a Government, to examine any project, particularly one of this importance and size, in great detail to make sure that we can be satisfied if we are being asked to deliver support, and, of course, private sector investors will do exactly the same thing. As I say, on these benches we want to see the project move forward, but it is important for all concerned, including the people of Blaenau Gwent, that the fullest examination of the proposal is done in order to provide reassurance for the future.
Byddai pobl yn disgwyl i ni, fel Llywodraeth, archwilio unrhyw brosiect, yn enwedig un o’r pwysigrwydd a’r maint hwn, yn fanwl iawn i wneud yn siŵr y gallwn fod yn fodlon os gofynnir i ni ddarparu cymorth, ac, wrth gwrs, bydd buddsoddwyr sector preifat yn gwneud yn union yr un peth. Fel y dywedais, ar y meinciau hyn rydym ni eisiau gweld y prosiect yn symud ymlaen, ond mae'n bwysig i bawb dan sylw, gan gynnwys pobl Blaenau Gwent, bod yr archwiliad llawnaf o’r cynnig yn cael ei wneud er mwyn rhoi sicrwydd ar gyfer y dyfodol.
 
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders
 
13:41
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.
Questions now from the party leaders. Leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.
 
13:42
Andrew R.T. DaviesBywgraffiadBiographyArweinydd yr Wrthblaid / The Leader of the Opposition
Thank you, Presiding Officer. First Minister, could I identify myself with the comments that you made about the tragedies in London earlier on in the week? Obviously, we do stand shoulder to shoulder with the citizens of London and Manchester, and, ultimately, by getting about our normal way of life, we are defeating these terrorists—these thugs—who are inflicting such terrible, terrible tragedies on some of our communities. And, whilst we might live in Wales, we stand shoulder to shoulder with the communities in London and anywhere else where people feel under threat.
Diolch i chi, Llywydd. Prif Weinidog, a gaf i gysylltu fy hun â'r sylwadau a wnaethoch am y trychinebau yn Llundain yn gynharach yn yr wythnos? Yn amlwg, rydym ni’n sefyll ysgwydd wrth ysgwydd â dinasyddion Llundain a Manceinion, ac, yn y pen draw, trwy fwrw ymlaen â’n ffordd arferol o fyw, rydym ni’n trechu’r terfysgwyr hyn—y llabystaid hyn—sy'n achosi trychinebau mor ofnadwy o'r fath yn rhai o'n cymunedau. Ac, er efallai ein bod ni’n byw yng Nghymru, rydym ni’n sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda chymunedau yn Llundain ac yn unrhyw le arall lle mae pobl yn teimlo dan fygythiad.
 
I would like to ask you, with that in mind, with the general election now on Thursday, obviously people will be voting on commitments made by the parties, and you, yesterday, in your role as First Minister, said that Labour, if they were to win on Thursday, would get rid of the Barnett formula. Yet today, we’ve had Scottish Labour firmly coming out and saying that there are no plans to get rid of the Barnett formula. Who’s right, Kezia Dugdale or Carwyn Jones?
Hoffwn ofyn i chi, gyda hynny mewn golwg, gyda'r etholiad cyffredinol ddydd Iau erbyn hyn, yn amlwg bydd pobl yn pleidleisio ar sail ymrwymiadau a wneir gan y pleidiau, a dywedasoch chi, ddoe, yn eich swyddogaeth fel Prif Weinidog, y byddai Llafur, pe baent yn ennill ddydd Iau, yn cael gwared ar fformiwla Barnett. Ac eto heddiw, rydym ni wedi cael Llafur yr Alban dweud yn gadarn nad oes unrhyw gynlluniau i gael gwared ar fformiwla Barnett. Pwy sy'n iawn, Kezia Dugdale neu Carwyn Jones?
 
13:43
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Well, I’ve spoken to Kezia Dugdale. What we do know is the Tories will take money away from both Wales and Scotland, and that is something that is pretty clear in terms of their manifesto. The situation is quite simply this: upon the election of a Labour Government, Barnett would remain in place in the short term. There would then be a long-term funding formula put in place according to the needs of the different nations and regions of the UK, ensuring, of course, that no part of the UK is unfairly disadvantaged. That means that Barnett would come to an end at that time. I wonder where the commitment from the Conservatives is to ensure fair funding for Wales.
Wel, rwyf wedi siarad gyda Kezia Dugdale. Yr hyn yr ydym ni’n ei wybod yw y bydd y Torïaid yn cymryd arian oddi wrth Gymru a'r Alban, ac mae hynny'n rhywbeth sy’n eithaf eglur o ran eu maniffesto. Dyma’r sefyllfa yn eithaf syml: o ethol Llywodraeth Lafur, byddai Barnett yn parhau i fod ar waith yn y byrdymor. Yna, byddai fformiwla ariannu hirdymor yn cael ei roi ar waith yn ôl anghenion gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU, gan sicrhau, wrth gwrs, nad oes unrhyw ran o'r DU o dan anfantais annheg. Mae hynny'n golygu y byddai Barnett yn dod i ben bryd hynny. Tybed lle mae'r ymrwymiad gan y Ceidwadwyr i sicrhau cyllid teg i Gymru.
 
13:43
Andrew R.T. DaviesBywgraffiadBiography
Well, as well you know, the agreement between the Welsh Government and the Westminster Government put the funding floor in place, which was warmly endorsed by your Cabinet Secretary for Finance and Local Government only in December of last year. Thirteen years—you did nothing. But that’s not quite what the Scottish Conservatives are saying, and I offered you the opportunity to actually clarify your position because you were very robust last night in saying that the Barnett formula would be scrapped. Actually, what the Scottish Labour party are saying is that there will be no scrapping of the Barnett formula, and these are their words:
Wel, fel y gwyddoch yn iawn, rhoddodd y cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth San Steffan y terfyn ariannu isaf ar waith, a gymeradwywyd yn wresog gan eich Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol dim ond ym mis Rhagfyr y llynedd. Tair blynedd ar ddeg—ni wnaethoch chi ddim. Ond nid dyna'n union y mae Ceidwadwyr yr Alban yn ei ddweud, a chynigiais y cyfle i chi egluro eich sefyllfa gan eich bod chi’n gadarn iawn neithiwr gan ddweud y byddai fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu. A dweud y gwir, yr hyn y mae plaid Lafur yr Alban yn ei ddweud yw na fydd fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu, a dyma eu geiriau:
 
‘Not to scrap the Barnett formula’.
I beidio â diddymu fformiwla Barnett.
 
All that is merely being proposed in the next Parliament—these are their words—is a long-term consultation to look at funding the UK allocates around the public expenditure that comes from Westminster to ensure that it reflects the nations and the regions of the United Kingdom. Those are their words, those are. That isn’t getting rid of the Barnett formula at all. Are you misleading the people of Wales with your comments yesterday, First Minister?
Y cwbl sy’n cael ei gynnig yn unig yn y Senedd nesaf—dyma eu geiriau—yw ymgynghoriad hirdymor i ystyried y cyllid y mae’r DU yn ei ddyrannu o gwmpas y gwariant cyhoeddus a ddaw o San Steffan i sicrhau ei fod yn adlewyrchu gwledydd a rhanbarthau'r Deyrnas Unedig. Eu geiriau nhw yw’r rheina. Nid yw hynny'n cael gwared ar fformiwla Barnett o gwbl. A ydych chi’n camarwain pobl Cymru gyda'ch sylwadau ddoe, Prif Weinidog?
 
13:44
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
That is exactly what it means. If there is a new formula in place, that is the end of Barnett, at that point. Of course, in the short term Barnett would remain because there’s nothing else in place at that time, but we want to make sure that Wales receives fair funding. Yes, we came to an agreement on funding, and that’s because the UK Government resolutely refused to look at funding as far as Wales is concerned. It was a compromise position. We have never changed our position, as a Government, that the Barnett formula has run towards the end of its life, and now is the time to start planning for a new formula that would reflect the proper needs of the different nations and regions of the UK as they are now, not as they were in 1979.
Dyna'n union y mae’n ei olygu. Os oes fformiwla newydd ar waith, dyna ddiwedd Barnett, ar yr adeg honno. Wrth gwrs, yn y byrdymor byddai Barnett yn parhau oherwydd nid oes unrhyw beth arall ar gael ar y pryd, ond rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod Cymru yn derbyn cyllid teg. Do, daethom i gytundeb ar gyllid, ac mae hynny oherwydd i Lywodraeth y DU wrthod yn benderfynol i edrych ar gyllid cyn belled ag y mae Cymru yn y cwestiwn. Roedd yn sefyllfa gyfaddawd. Nid ydym erioed wedi newid ein safbwynt, fel Llywodraeth, fod fformiwla Barnett wedi cyrraedd diwedd ei oes, a nawr yw'r amser i ddechrau cynllunio ar gyfer fformiwla newydd a fyddai'n adlewyrchu anghenion priodol gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU fel y maen nhw nawr, nid fel yr oedden nhw ym 1979.
 
13:45
Andrew R.T. DaviesBywgraffiadBiography
First Minister, you were very clear last night in that you were saying you were scrapping the Barnett formula, full stop. There was no equivocation around that. You were saying that last night on the television and through the news. Scottish Labour Party are saying, quite clearly, there will be no scrapping of the Barnett formula. How on earth can anyone take any of the pledges that you are making seriously, when you have been caught out in the last week of this campaign? Ultimately—[Interruption.] The Labour Party—[Interruption.] The Labour Party—
Prif Weinidog, roeddech chi’n eglur iawn neithiwr o’r safbwynt eich bod chi’n dweud eich bod chi’n diddymu fformiwla Barnett, a dyna’i diwedd hi. Nid oedd unrhyw amwysedd ynghylch hynny. Roeddech chi’n dweud hynny neithiwr ar y teledu a thrwy'r newyddion. Mae Plaid Lafur yr Alban yn dweud, yn eithaf eglur, na fydd fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu. Sut ar y ddaear all unrhyw un gymryd unrhyw un o’r addewidion yr ydych chi’n eu gwneud o ddifrif, pan rydych chi wedi cael eich dal allan yn ystod wythnos olaf yr ymgyrch hon? Yn y pen draw—[Torri ar draws.] Mae'r Blaid Lafur—[Torri ar draws.] Mae'r Blaid Lafur—
 
13:45
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Let Andrew R.T. Davies continue his question.
Gadewch i Andrew R.T. Davies barhau ei gwestiwn.
 
13:45
Andrew R.T. DaviesBywgraffiadBiography
The Labour Party might mock, but, ultimately, the funding of public services is a vital consideration for the electorate on Thursday. We have put a funding floor in place, with agreement of the Welsh Government, that guarantees that funding in Wales will not go under £115 for every £100 that is spent in England. You, yesterday, said that Labour Party policy was to get rid of the Barnett formula. Scottish Labour Party are saying that is not the case, and all that will come forward is a consultation. Is there a fact that all Labour policies are just built on sand, First Minister?
Efallai y gwnaiff y Blaid Lafur watwar, ond, yn y pen draw, mae ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn ystyriaeth hanfodol i’r etholwyr ddydd Iau. Rydym ni wedi cyflwyno terfyn ariannu isaf, gyda chytundeb Llywodraeth Cymru, sy'n sicrhau na fydd cyllid yng Nghymru yn mynd o dan £115 ar gyfer pob £100 sy'n cael ei wario yn Lloegr. Dywedasoch chi, ddoe, mai polisi'r Blaid Lafur oedd cael gwared ar fformiwla Barnett. Mae Plaid Lafur yr Alban yn dweud nad yw hynny'n wir, ac mai’r cwbl a fydd yn cael ei gyflwyno yw ymgynghoriad. A oes ffaith bod holl bolisïau Llafur wedi eu hadeiladu ar dywod, Prif Weinidog?
 
13:46
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Isn’t it a shame that he will not support a situation where Wales gets the funding it deserves? Isn’t it a shame? It tells really of the way that they think. Isn’t it a shame that he was not there to make these points in such a good debate on television? You know, I’m sure that it was possible to see a live broadcast from Gran Canaria to make sure that his view was put forward as somebody who claims to be the leader of the Welsh Conservatives. As he rightly said, the Secretary of State was unwilling to take part in the third debate—because he pulled out because I was in it. That’s what we heard. He was not willing to come and debate—and other leaders as well—and to put forward the Conservative case. He has some brass neck to come before this Chamber and say that somehow things are a shambles on these benches when, on three different occasions, the Tories couldn’t even field the same person in three different debates, so lacking in confidence were they in their own case. We’ve seen over the past few days shambles after shambles after shambles in the Conservative party. I invite him to read the UK Labour manifesto, where it’s absolutely clear, where it says that there will be a new funding formula that reflects the needs of different nations and regions of the UK—a commitment we have made; a commitment his party has run from.
Onid yw'n drueni na wnaiff e gefnogi sefyllfa lle mae Cymru’n cael y cyllid y mae'n ei haeddu? Onid yw'n drueni? Mae'n dangos y ffordd maen nhw’n meddwl a dweud y gwir. Onid yw'n drueni nad oedd e yno i wneud y pwyntiau hyn mewn dadl mor dda ar y teledu? Wyddoch chi, rwy’n siŵr ei bod yn bosibl gweld darllediad byw o Gran Canaria i sicrhau bod ei farn wedi cael ei mynegi fel rhywun sy'n honni i fod yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig. Fel y dywedodd yn gywir, roedd yr Ysgrifennydd Gwladol yn amharod i gymryd rhan yn y drydedd ddadl—tynnodd yn ôl gan fy mod i ynddi. Dyna’r hyn a glywsom. Nid oedd yn barod i ddod i ddadlau—ac arweinwyr eraill hefyd—a chyflwyno achos y Ceidwadwyr. Mae ganddo dipyn o wyneb i ddod gerbron y Siambr hon a dweud rywsut bod pethau'n draed moch ar y meinciau hyn pan, ar dri gwahanol achlysur, na allai’r Torïaid hyd yn oed anfon yr un person mewn tair gwahanol ddadl, mor brin o hyder yr oedden nhw yn eu hachos eu hunain. Rydym ni wedi gweld yn ystod y dyddiau diwethaf draed moch ar ôl traed moch ar ôl traed moch yn y blaid Geidwadol. Rwy'n ei wahodd i ddarllen maniffesto Llafur y DU, lle mae'n gwbl eglur, lle mae'n dweud y bydd fformiwla ariannu newydd sy'n adlewyrchu anghenion gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU—ymrwymiad yr ydym ni wedi ei wneud; ymrwymiad y mae ei blaid wedi rhedeg oddi wrtho.
 
13:47
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.
Plaid Cymru Leader, Leanne Wood.
 
13:47
Leanne WoodBywgraffiadBiographyArweinydd Plaid Cymru / The Leader of Plaid Cymru
Diolch, Llywydd. First Minister, on Thursday, people will go to the polls in what is a very important election. It’s been noted how you’ve airbrushed your UK party leader out of your campaign, and how you have issued a separate manifesto. There are two Labour manifestos—three, if you count the Scottish manifesto that was referred to earlier.
Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, ddydd Iau, bydd pobl yn mynd i bleidleisio mewn etholiad pwysig iawn. Nodwyd sut yr ydych chi wedi dileu arweinydd eich plaid yn y DU o’ch ymgyrch, a sut yr ydych chi wedi cyhoeddi maniffesto ar wahân. Ceir dau faniffesto Llafur—tri, os ydych chi’n cyfrif maniffesto yr Alban y cyfeiriwyd ato'n gynharach.
 
In the interests of openness, transparency, and honesty just before people cast their votes on Thursday, will you tell us: are Labour MPs elected in Wales next Thursday bound by the commitments in your manifesto or by the commitments in your UK Labour leader’s manifesto?
Er mwyn bod yn agored, yn dryloyw, ac yn onest cyn i bobl fwrw eu pleidlais ddydd Iau, a wnewch chi ddweud wrthym: a yw Aelodau Seneddol Llafur a etholir yng Nghymru ddydd Iau nesaf wedi eu rhwymo gan yr ymrwymiadau yn eich maniffesto chi neu gan yr ymrwymiadau ym maniffesto eich arweinydd Llafur yn y DU?
 
13:48
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
By the Welsh Labour manifesto, because there is no dichotomy between the two manifestos. The leader of Plaid Cymru might have noticed that devolution occurred in 1999, and, on that basis, it’s not possible for political parties who have a presence in the different nations of the UK to produce a manifesto that’s exactly the same. We reflect the reality of devolution, and that’s exactly what we’ve done in our manifesto. There is no contradiction in terms of the Welsh Labour manifesto and the UK Labour manifesto, saving areas that are devolved, where the decisions regarding those policies are made here.
Gan faniffesto Llafur Cymru, gan nad oes deuoliaeth rhwng y ddau faniffesto. Efallai fod arweinydd Plaid Cymru wedi sylwi bod datganoli wedi digwydd ym 1999, ac, ar y sail honno, nid yw'n bosibl i bleidiau gwleidyddol sydd â phresenoldeb yng ngwahanol wledydd y DU lunio maniffesto sy’n union yr un fath. Rydym ni’n adlewyrchu realiti datganoli, a dyna'n union yr ydym ni wedi ei wneud yn ein maniffesto. Nid oes unrhyw anghysondeb o ran maniffesto Llafur Cymru a maniffesto Llafur y DU, ac eithrio meysydd sydd wedi'u datganoli, pan fydd y penderfyniadau ynghylch y polisïau hynny yn cael eu gwneud yma.
 
13:49
You say there are no differences. First Minister, there are differences in the two manifestos, but I’ll come back to that shortly. Your party leader has been described variously as ‘the man who broke the Labour Party’—that was Chris Bryant—a ‘lunatic at the top of the Labour Party’—that was Owen Smith—‘hard left’ and ‘out of touch with the electorate’—that was Stephen Kinnock. Would you like to associate yourself with any of those statements about your leader, or would you like to take this opportunity to distance yourself from the views of those Welsh Labour candidates?
Rydych chi’n dweud nad oes unrhyw wahaniaethau. Prif Weinidog, mae gwahaniaethau yn y ddau faniffesto, ond byddaf yn dod yn ôl at hynny maes o law. Disgrifiwyd arweinydd eich plaid yn amrywiol fel 'y dyn a dorrodd y Blaid Lafur'—dyna ddywedodd Chris Bryant—'gwallgofddyn ar frig y Blaid Lafur'—Owen Smith ddywedodd hynny—'chwith eithafol' ac 'allan o gysylltiad â’r etholaeth'—dyna ddywedodd Stephen Kinnock. A hoffech chi gysylltu eich hun ag unrhyw un o'r datganiadau hynny am eich arweinydd, neu a hoffech chi fanteisio ar y cyfle hwn i ymbellhau eich hun oddi wrth safbwyntiau’r ymgeiswyr Llafur Cymru hynny?
 
13:49
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Well, let me make it very, very clear: Jeremy Corbyn would make an excellent Prime Minister. He would offer hope for Britain as opposed to the endless succession of Tory cuts that we have seen from the benches opposite. We would see a Government that would take Britain forward, would deliver a proper, devolved settlement for Wales, based on the legislation that we have put forward, while, at the same time, we see Plaid Cymru looking at creating a coalition with the Tories in Conwy.
Wel, gadewch i mi ei gwneud yn eglur iawn: byddai Jeremy Corbyn yn gwneud Prif Weinidog ardderchog. Byddai'n cynnig gobaith i Brydain yn hytrach na'r olyniaeth ddiddiwedd o doriadau Torïaidd yr ydym ni wedi eu gweld gan y meinciau gyferbyn. Byddem yn gweld Llywodraeth a fyddai'n symud Prydain ymlaen, yn darparu setliad priodol, datganoledig i Gymru, yn seiliedig ar y ddeddfwriaeth yr ydym ni wedi ei chyflwyno, tra, ar yr un pryd, rydym ni’n gweld Plaid Cymru yn ystyried creu clymblaid gyda'r Torïaid yng Nghonwy.
 
13:50
They always trot that one out, don’t they, when they’ve got nothing left? First Minister, you must be very desperate to play on people’s—
Maen nhw bob amser yn tynnu’r un yna allan, onid ydynt, pan nad oes ganddyn nhw ddim ar ôl? Prif Weinidog, mae'n rhaid eich bod chi mewn anobaith i chwarae ar—
 
13:50
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Okay. We do need to hear what’s being asked and the answers. So, let’s all calm down and look forward to next week.
Iawn. Mae angen i ni glywed yr hyn sy'n cael ei ofyn a'r atebion. Felly, gadewch i ni gyd dawelu ac edrych ymlaen at yr wythnos nesaf.
 
13:50
I want to come back to this point about the differences in the manifestos between you and your UK Labour leader. Zero-hours contracts bans, tuition fees scrapped, the railways in public hands: that’s what’s in the UK manifesto. Labour is in power here and none of these policies have been implemented. Can we get a commitment from you now that you will give your unmitigated support to those policies now that it’s official policy of your party, or are you accepting that you are about to mislead the electorate on Thursday?
Hoffwn ddod yn ôl at y pwynt hwn am y gwahaniaethau yn y maniffestos rhyngoch chi a'ch arweinydd Llafur yn y DU. Gwahardd contractau dim oriau, diddymu ffioedd dysgu, y rheilffyrdd mewn dwylo cyhoeddus: dyna’r hyn sydd ym maniffesto’r DU. Mae Llafur mewn grym yma ac nid oes yr un o'r polisïau hyn wedi cael eu rhoi ar waith. A allwn ni gael ymrwymiad gennych chi nawr y byddwch chi’n rhoi eich cefnogaeth ddigamsyniol i'r polisïau hynny nawr ei fod yn bolisi swyddogol eich plaid, neu a ydych chi’n derbyn eich bod chi ar fin camarwain yr etholwyr ddydd Iau?
 
13:51
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
There’s nothing more misleading than a party that says, ‘We want more money from Westminster’, but at the same time says, ‘We want independence from Westminster’. That is a fundamental contradiction. But she asks three questions. First of all, if the money is made available to us to look again at student finance then we will do so—of course we will. Zero-hours contracts are in the main not devolved. We do not support zero-hours contracts. They’re grandstanding on that. We, as a party, want to make sure that we see a society that is fair, that is just, and where people have the opportunities they need to flourish in the future. Only a Labour Government in the UK can do that. Plaid Cymru can deliver nothing.
Does dim byd yn fwy camarweiniol na phlaid sy'n dweud, ‘Rydym ni eisiau mwy o arian gan San Steffan’, ond ar yr un pryd yn dweud, ‘Rydym ni eisiau annibyniaeth o San Steffan’. Mae hynny'n anghysondeb sylfaenol. Ond mae hi’n gofyn tri chwestiwn. Yn gyntaf oll, os caiff yr arian ei wneud ar gael i ni edrych eto ar gyllid i fyfyrwyr, yna byddwn yn gwneud hynny—wrth gwrs y byddwn ni. Nid yw contractau dim oriau wedi eu datganoli ar y cyfan. Nid ydym yn cefnogi contractau dim oriau. Maen nhw’n gwneud sioe o hynny. Rydym ni, fel plaid, eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni’n gweld cymdeithas sy'n deg, sy’n gyfiawn, a lle mae pobl yn cael y cyfleoedd sydd eu hangen arnynt i ffynnu yn y dyfodol. Dim ond Llywodraeth Lafur yn y DU all wneud hynny. Ni all Plaid Cymru gyflawni dim.
 
13:51
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.
Leader of the UKIP group, Neil Hamilton.
 
13:51
Neil HamiltonBywgraffiadBiographyArweinydd Grŵp UKIP Cymru / Leader of the UKIP Wales Group
Diolch, Llywydd. I’m sure I’ll carry the First Minister with me in saying that the last 10 minutes have proved, if nothing else, that the time for sterile political point-scoring is long past in this general election campaign to have any positive effect either way, and therefore we should concentrate more on building a successful economic future for Wales collectively, supporting other parties where that’s necessary. And, to that extent, I’d like to refer back to the question that Adam Price asked immediately before party leaders’ questions, and I take what the First Minister said in response to his supplementary about how the Government must conduct proper due diligence of the current proposal, but the auditor general’s report on the initial funding of this project contains a catalogue of opportunities for due diligence to be conducted over the last five years, starting with the calling in of the planning application in 2012, which was approved by Carl Sargeant on account of its socioeconomic benefits. In 2014, we had the initial funding of £16 million for the development of the project, then we had a public inquiry on the deregistration of the common land. Then, in April 2016, Edwina Hart rejected the first guarantee application. In July 2016, Ken Skates rejected the second guarantee proposal, which then led to intensive discussions with officials on a variety of important issues, and then, this year, in January, we had the fully funded term sheets provided by the company and we were told due diligence was to last three to four weeks. That was then extended to six weeks and then it’s been extended further, and the First Minister today has given us, I hope, an end date for the consideration of this proposal. So, we’ve had endless due diligence, and I know that the auditor general has made a number of important criticisms of the process. I don’t want to go into that now, because I want to see this project succeed and I hope, at the end of the day, that the Welsh Government is going to give it the go-ahead. But does he not think that this tortuous process is far too long, even though this is a massive project for the future? Its transformative potential is so great that we should have got on with this much more diligently than we have.
Diolch, Llywydd. Rwy'n siŵr y byddaf yn cario’r Prif Weinidog gyda mi wrth ddweud bod y 10 munud diwethaf wedi profi, yn anad dim arall, bod yr amser i sgorio pwyntiau diffrwyth wedi hen fynd heibio yn yr ymgyrch etholiad cyffredinol hon i gael unrhyw effaith gadarnhaol y naill ffordd neu’r llall, ac felly y dylem ni ganolbwyntio mwy ar adeiladu dyfodol economaidd llwyddiannus i Gymru ar y cyd, gan gefnogi pleidiau eraill lle mae hynny'n angenrheidiol. Ac, i'r perwyl hwnnw, hoffwn gyfeirio yn ôl at y cwestiwn a ofynnodd Adam Price cyn cwestiynau arweinwyr y pleidiau, ac rwy’n derbyn yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog mewn ymateb i'w gwestiwn atodol ynghylch sut y mae'n rhaid i’r Llywodraeth gynnal diwydrwydd dyledus priodol ar y cynnig presennol, ond mae adroddiad yr archwilydd cyffredinol ar gyllid cychwynnol y prosiect hwn yn cynnwys catalog o gyfleoedd i ddiwydrwydd dyladwy gael ei gynnal yn ystod y pum mlynedd diwethaf, gan ddechrau gyda'r galw cais cynllunio i mewn yn 2012, a gymeradwywyd gan Carl Sargeant ar sail ei fanteision economaidd-gymdeithasol. Yn 2014, roedd gennym ni’r cyllid cychwynnol o £16 miliwn ar gyfer datblygu’r prosiect, ac yna cawsom ymchwiliad cyhoeddus i dadgofrestriad y tir comin. Yna, ym mis Ebrill 2016, gwrthododd Edwina Hart y cais gwarant cyntaf. Ym mis Gorffennaf 2016, gwrthododd Ken Skates yr ail gynnig gwarant, a arweiniodd wedyn at drafodaethau dwys gyda swyddogion ar amrywiaeth o faterion pwysig, ac yna, eleni, ym mis Ionawr, cawsom ni’r taflenni tymor wedi’u hariannu'n llawn a ddarparwyd gan y cwmni ac fe’n hysbyswyd y byddai diwydrwydd dyladwy yn para tair i bedair wythnos. Ymestynnwyd hynny wedyn i chwe wythnos ac yna fe’i hymestynnwyd ymhellach, ac mae'r Prif Weinidog heddiw wedi rhoi i ni, rwy’n gobeithio, dyddiad terfyn ar gyfer ystyried y cynnig hwn. Felly, rydym ni wedi cael diwydrwydd dyladwy diddiwedd, a gwn fod yr archwilydd cyffredinol wedi gwneud nifer o feirniadaethau pwysig o'r broses. Nid wyf eisiau trafod hynny nawr, gan fy mod i eisiau gweld y prosiect hwn yn llwyddo ac rwy’n gobeithio, yn y pen draw, bod Llywodraeth Cymru yn mynd i’w gymeradwyo. Ond onid yw'n credu bod y broses drofaus hon yn llawer rhy hir, er bod hwn yn brosiect enfawr ar gyfer y dyfodol? Mae ei botensial trawsnewidiol mor fawr y dylem ni fod wedi bwrw ymlaen â hyn yn llawer mwy diwyd nag yr ydym ni wedi ei wneud.
 
13:54
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
When it comes to a planning application or the deregistration of common land, due diligence wouldn’t occur at that point because they are not—. They are planning applications and they’re applications that are not to do with the robustness or not of a particular business. That comes later on. I make no apologies for the due diligence process. It is robust. It has taken longer that we would’ve wanted. That’s because information has had to be sought at certain points, and that information has been provided. I’ve given a date to Members by which we want to take that decision now and I’ve indicated to Members I would like to see this project proceed. But it has to proceed on a basis that is sustainable and where the risk to the public purse is acceptable.
Pan ddaw i gais cynllunio neu ddadgofrestru tir comin, ni fyddai diwydrwydd dyladwy yn digwydd ar yr adeg honno gan nad ydynt yn—. Maen nhw’n geisiadau cynllunio ac maen nhw'n geisiadau nad ydynt yn ymwneud â chadernid neu beidio busnes penodol. Mae hynny’n dod yn nes ymlaen. Nid wyf yn ymddiheuro am y broses diwydrwydd dyladwy. Mae'n gadarn. Mae wedi cymryd mwy o amser nag y byddem wedi dymuno. Mae hynny oherwydd y bu’n rhaid cael gafael ar wybodaeth ar adegau penodol, a darparwyd y wybodaeth honno. Rwyf wedi rhoi dyddiad i’r Aelodau yr ydym eisiau gwneud y penderfyniad hwnnw yn ei erbyn ac rwyf wedi dweud wrth yr Aelodau yr hoffwn weld y prosiect hwn yn mynd yn ei flaen. Ond mae'n rhaid iddo fynd yn ei flaen ar sail sy'n gynaliadwy a lle mae’r risg i bwrs y wlad yn dderbyniol.
 
13:54
I thank the First Minister for that reply. I see also on the BBC website today that the Government has been in talks with a view to getting the golf Open championship to come to Wales, and the Tour de France as well, and also there’s a possibility, if the Brussels stadium is not ready in time, that Euro 2020 could be held in Wales, and I would support the Government’s interest in that. Ken Skates has quite rightly said that Wales has great potential to host major new events that haven’t yet been to Wales. The Circuit of Wales has already got the contract for the Moto Grand Prix, and that’s yet another opportunity for us in Wales to show what we can do as a host for major world sports projects. And therefore this fits into the Government’s overall objective for making Wales a major international sports venue, and that’s another reason for us to see the success of this project.
Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Rwy'n gweld hefyd ar wefan y BBC heddiw bod y Llywodraeth wedi bod mewn trafodaethau gyda'r nod o gael pencampwriaeth golff Agored Prydain i ddod i Gymru, a'r Tour de France hefyd, a cheir posibilrwydd hefyd, os nad yw stadiwm Brwsel yn barod mewn pryd, y gallai Ewro 2020 gael ei gynnal yng Nghymru, a byddwn yn cefnogi diddordeb y Llywodraeth yn hynny. Mae Ken Skates wedi dweud yn ddigon teg bod gan Gymru botensial mawr i gynnal digwyddiadau mawr newydd nad ydynt wedi bod i Gymru eto. Mae Cylchffordd Cymru eisoes wedi ennill y contract ar gyfer y Moto Grand Prix, ac mae hwnnw’n gyfle arall eto i ni yng Nghymru i ddangos yr hyn y gallwn ei wneud fel cynhaliwr prosiectau chwaraeon mawr y byd. Ac felly mae hyn yn cyd-fynd ag amcan cyffredinol y Llywodraeth o sicrhau bod Cymru yn lleoliad chwaraeon rhyngwladol o bwys, ac mae hynny'n rheswm arall i ni weld llwyddiant y prosiect hwn.
 
13:55
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
I can only repeat what I’ve already said to him, that of course we recognise the potential of the circuit, and I’ve said that it’s something we would want to support, but it has to be based on a model that is sound, and a model that works well for both private and public investors.
Ni allaf ond ailadrodd yr hyn yr wyf eisoes wedi ei ddweud wrtho, wrth gwrs, rydym ni’n cydnabod potensial y gylchffordd, ac rwyf wedi dweud ei fod yn rhywbeth y byddem ni eisiau ei gefnogi, ond mae'n rhaid iddo fod yn seiliedig ar fodel sy'n gadarn, a model sy'n gweithio'n dda i fuddsoddwyr preifat a chyhoeddus.
 
13:55
And it’s also important to note that there is no request for any public money to be invested in this project upfront, and that all that is being sought is a guarantee, which is a commercial guarantee that the Government would pay to finance, which will be called only as and when all the construction on the site is completed, so there will be physical assets against which the loan can be secured. And, on an annual basis, the maximum risk to the Welsh Government is said to be £8.5 million to £9 million a year many, many years in the future for a limited period of time. So, the risk is secured on 100 per cent of the assets, but the guarantee is going to apply to less than half of the value of those assets. So, on the face of it, this does look a very good deal, and, whilst I appreciate we have to go through the due diligence process, it is, I think, of vital importance to the economic prosperity not just of south-east Wales but the whole of south Wales that this project does get the go-ahead.
Ac mae hefyd yn bwysig nodi nad oes cais am unrhyw arian cyhoeddus i’w fuddsoddi yn y prosiect hwn ymlaen llaw, ac mai’r cwbl y gofynnir amdano yw sicrwydd, sy’n sicrwydd masnachol y byddai'r Llywodraeth yn talu i’w ariannu, a fyddai’n cael ei ddefnyddio dim ond pan fydd yr holl waith adeiladu ar y safle wedi ei gwblhau, felly bydd asedau ffisegol y gellir sicrhau’r benthyciad yn eu herbyn. Ac, yn flynyddol, dywedir mai’r risg fwyaf i Lywodraeth Cymru yw £8.5 miliwn i £9 miliwn y flwyddyn, llawer iawn o flynyddoedd i’r dyfodol am gyfnod cyfyngedig o amser. Felly, mae'r risg yn cael ei sicrhau ar 100 y cant o'r asedau, ond mae'r sicrwydd yn mynd i fod yn berthnasol i lai na hanner gwerth yr asedau hynny. Felly, ar yr olwg gyntaf, mae hwn yn edrych fel cytundeb da iawn, ac, er fy mod yn gwerthfawrogi bod rhaid i ni fynd drwy'r broses diwydrwydd dyladwy, mae, rwy’n meddwl, yn hanfodol bwysig i ffyniant economaidd, nid yn unig de-ddwyrain Cymru, ond de Cymru gyfan, fod y prosiect hwn yn cael ei gymeradwyo.
 
13:56
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
This is all being considered as part of the due diligence process. There is no difference to my mind in being asked to provide money upfront and being asked to provide a guarantee. The commitment is the same. Indeed, with a guarantee, there is a need for more robustness in terms of making sure that that guarantee is unlikely to be called upon. I think it can never be guaranteed—if I can use that—but it’s important that as much is done to minimise any risk to the public purse, and that’s what we’re looking at as part of this process. And, as I said before, it’s a project that has potential, and I think this has helped the circuit themselves—a robust testing process of their model is good for them. They are able then to think carefully about what they think will be sustainable in the longer term, and on that basis we look forward now, when all the information is in—we trust this week—to be able to take a decision over the course of the next two or three weeks.
Mae hyn oll yn cael ei ystyried yn rhan o'r broses diwydrwydd dyladwy. Nid oes unrhyw wahaniaeth yn fy nhyb i rhwng cais i ddarparu arian ymlaen llaw a chais i roi sicrwydd. Mae'r ymrwymiad yr un fath. Yn wir, gyda sicrwydd, mae angen mwy o gadernid o ran sicrhau bod y sicrwydd yn annhebygol o gael ei ddefnyddio. Rwy'n credu na ellir fyth fod yn sicr—os caf i ddefnyddio hynny—ond mae'n bwysig bod cymaint â phosibl yn cael ei wneud i sicrhau bod unrhyw berygl i bwrs y wlad cyn lleied â phosibl, a dyna beth rydym ni’n ei ystyried yn rhan o'r broses hon. Ac, fel y dywedais o'r blaen, mae'n brosiect sydd â photensial, ac rwy'n credu bod hyn wedi helpu'r gylchffordd ei hun—mae proses brofi gadarn o'u model yn dda iddyn nhw. Gallant feddwl wedyn yn ofalus am yr hyn y maent yn credu fydd yn gynaliadwy yn y tymor hwy, ac ar y sail honno rydym ni’n edrych ymlaen nawr, pan fydd yr holl wybodaeth wedi ei derbyn—yr wythnos rydym ni’n tybio—i allu gwneud penderfyniad yn ystod y pythefnos neu dair wythnos nesaf.
 
Cysylltiadau Trafnidiaeth yn Ynys Môn
Transport Links in Ynys Môn
 
13:57
Rhun ap IorwerthBywgraffiadBiography
3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gysylltiadau trafnidiaeth yn Ynys Môn? OAQ(5)0637(FM)[W]
3. Will the First Minister make a statement on transport links in Ynys Môn? OAQ(5)0637(FM)[W]
 
13:57
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Rŷm ni wedi ymrwymo i fuddsoddi mewn system drafnidiaeth integredig fodern o ansawdd uchel i sicrhau bod Ynys Môn yn rhan gysylltiedig a chystadleuol o economi Cymru a’r Deyrnas Unedig.
We are committed to investing in a modern and high-quality integrated transport system to ensure Ynys Môn is a competitive and connected component of the Welsh and UK economy.
 
13:58
Rhun ap IorwerthBywgraffiadBiography
Diolch. Mae yna ryw ddwy flynedd a hanner bellach ers i’r cyn-Weinidog economi gadarnhau wrthyf i bod gwaith yn digwydd i geisio gwireddu cynlluniau i wella’r cysylltiad rhwng yr A55 a phorthladd Caergybi, lle mae yna dagfeydd mawr ar hyn o bryd, yn enwedig pan fo loriau yn ceisio gadael y porthladd. Mae pobl yn gofyn i mi yn aml pa bryd welwn ni’r ffordd yma yn cael ei chwblhau, ac rwyf innau yn rhannu eu pryderon nhw ynglŷn â’r oedi. Ni chafodd y cysylltiad erioed ei orffen, mewn difrif; mi gafodd yr A55 ei hadeiladu i gyffiniau’r porthladd, ond nid i mewn ac allan o’r porthladd. Rydw i’n sylweddoli bod angen buddsoddiadau eraill hefyd yn y porthladd. Mi fuaswn i yn gwerthfawrogi arwydd o ymrwymiad gan y Llywodraeth i fwrw ymlaen efo gwaith atgyweirio y morglawdd hefyd yn yr hirdymor, ond a gawn ni ymrwymiad byrdymor rŵan fod y cysylltiad hanfodol yma yn mynd i weld golau dydd yn fuan, yn unol â dymuniadau pobl sy’n byw yn y rhan yna o Gaergybi, sydd yn pryderu bod yna berygl yn y sefyllfa bresennol, yn ogystal â’i fod yn niwsans?
Thank you. It's some two and a half years since the former Minister for the economy confirmed to me that work was ongoing to try and deliver plans to improve the links between the A55 and the port of Holyhead, where there are major traffic jams at the moment, particularly when lorries try to leave the port. Now, people ask me often when they will see this road completed, and I share their concerns about the delays. That connection was never truly completed; the A55 was built to the surrounds of the port, but not in and out of the port. Now, I understand that we need other investments, too, in the port. I would appreciate a sign of commitment from the Government to proceed with renovation work on the barrage, or the cob, in the longer term, but can we have a short-term commitment here and now that this crucial connection will see the light of day, in line with the aspirations of people living in that part of Holyhead, who are concerned that there is a risk in the current situation, as well as it being a nuisance, of course?
 
13:59
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Mae trafodaethau wedi cymryd lle gyda Network Rail ynglŷn â hyn; mae’r Gweinidog wedi bod yn gwneud hynny. Mae hyn yn rhan o beth sy’n cael ei ystyried ynglŷn â datblygiad y porthladd ei hunan. Ac, wrth gwrs, ynglŷn â’r ynys, Ynys Môn, rŷm ni yn edrych nawr ar y drydedd groesfan dros y Fenai ei hunan. Mae’r cyfnod nesaf o’r gwaith datblygu wedi dechrau, a bydd yna lwybr yn cael ei ddatgan ym mis Mai 2018. Felly, mae hynny yn symud ymlaen yn y ffordd byddem ni’n erfyn.
Discussions have taken place with Network Rail on this; the Minister has been involved in those. This is part of the considerations on the development of the port itself. And, of course, as regards the island, Ynys Môn, we are now looking at a third crossing on the Menai strait. The next phase of development has begun, and a route will be declared in May 2018. And so that is progressing in the way in which we would expect.
 
14:00
Mark IsherwoodBywgraffiadBiography
You referred to the third Menai crossing, and clearly, congestion on the existing Menai and Britannia bridges has been a problem for many years. It’s a decade since a Welsh Government-commissioned report identified eight options, including a new bridge, but that didn’t go forward to delivery. You said last May that you’d promise to make the third crossing your priority for north Wales if you form a Government and, of course, your Government announced before Christmas last year that it had appointed consultants to look at routes for a proposed new crossing to Anglesey, which could begin by 2021 if it gets the go-ahead. Can you provide an assurance that we’re not going to have a re-run of 2007 when we had similar assurances after a commissioned report was produced for the Welsh Government and that you envisage this going ahead on the basis of the situation remaining as it currently does?
Cyfeiriasoch at drydedd bont Menai, ac yn amlwg, mae tagfeydd ar bontydd presennol Menai a Britannia wedi bod yn broblem ers blynyddoedd lawer. Bu degawd ers i adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru nodi wyth opsiwn, gan gynnwys pont newydd, ond ni aeth hynny ymlaen i gyflawniad. Dywedasoch fis Mai diwethaf y byddech chi’n addo gwneud y drydedd bont fel eich blaenoriaeth ar gyfer y gogledd pe baech chi’n ffurfio Llywodraeth ac, wrth gwrs, cyhoeddodd eich Llywodraeth cyn y Nadolig y llynedd ei bod wedi penodi ymgynghorwyr i edrych ar lwybrau ar gyfer pont newydd arfaethedig i Ynys Môn, a allai ddechrau erbyn 2021 os bydd yn cael ei chymeradwyo. A allwch chi roi sicrwydd nad ydym ni’n mynd i gael ailadroddiad o 2007 pan gawsom sicrwydd tebyg ar ôl i adroddiad a gomisiynwyd gael ei gynhyrchu ar gyfer Llywodraeth Cymru a’ch bod yn rhagweld y bydd hyn yn digwydd ar sail y sefyllfa’n aros fel y mae ar hyn o bryd?
 
14:00
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
We have appointed Aecom to support our next phase of the development work. That will result in the announcement of a preferred route in May 2018. Our aim is to see the third Menai crossing open in 2022.
Rydym ni wedi penodi Aecom i gefnogi ein cam nesaf o'r gwaith datblygu. Bydd hynny’n arwain at gyhoeddi llwybr a ffefrir ym mis Mai 2018. Ein nod yw gweld trydedd bont Menai yn agor yn 2022.
 
Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Ford in Bridgend
 
14:01
4. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael ynghylch gweithfeydd Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr? OAQ(5)0638(FM)
4. Will the First Minister provide an update on discussions the Welsh Government has held regarding the Ford plant in Bridgend? OAQ(5)0638(FM)
 
14:01
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Those discussions are ongoing. I met with the chief executive officer of Ford Europe before Christmas. We are aware of the plans for the facility and we’re working closely with all stakeholders to guarantee the future of the site and its workforce.
Mae'r trafodaethau hynny'n parhau. Cefais gyfarfod gyda phrif swyddog gweithredol Ford Europe cyn y Nadolig. Rydym ni’n ymwybodol o'r cynlluniau ar gyfer y cyfleuster ac rydym ni’n gweithio'n agos gyda'r holl randdeiliaid i sicrhau dyfodol y safle a'i weithlu.
 
14:01
Thank you for that answer, First Minister. In March, your Cabinet Secretary told us that Ford management had told him that employment numbers would remain broadly the same until 2021. He also said that he thought that Ford management could communicate better with its employees and its members regarding the long-term objectives for the plant. Since then, can you tell us whether Ford has kept you informed of whether there have actually been any falls in order numbers, and if there have been any falls, how the guaranteed number of workers is being deployed at the plant—bearing in mind, of course, that they’ll have individual expertise—and, of course, whether they’ve been getting regular updates on that long-term objective and achievement against that?
Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ym mis Mawrth, dywedodd eich Ysgrifennydd Cabinet wrthym fod rheolwyr Ford wedi dweud wrtho y byddai niferoedd cyflogaeth yn aros fwy neu lai yr un fath tan 2021. Dywedodd hefyd ei fod yn meddwl y gallai rheolwyr Ford gyfathrebu'n well gyda’u gweithwyr a'u haelodau ynglŷn â'r amcanion hirdymor ar gyfer y gwaith. Ers hynny, a allwch chi ddweud wrthym a yw Ford wedi rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi pa un a fu unrhyw achosion o ostyngiadau i nifer yr archebion, ac os bu unrhyw ostyngiadau, sut mae nifer y gweithwyr a sicrhawyd yn cael eu defnyddio yn y ffatri—gan gofio, wrth gwrs, y bydd ganddynt arbenigeddau unigol—ac, wrth gwrs, a ydynt wedi bod yn cael diweddariadau rheolaidd ar y nod hirdymor hwnnw a chyflawniad yn erbyn hynny?
 
14:02
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Yes, they have. There are a number of possibilities that are being explored at the Ford plant. We shouldn’t forget that, in September last year, Ford did announce that it would invest £100 million in the site from late 2018. I think it’s fair to say that the biggest challenge that the plant faces is Brexit. Every single engine that leaves that plant is exported into the European market and so the terms that surround the exporting of those engines will be important as far as the plant is concerned. But we are working very closely with the company. I’ve met, in my capacity as an Assembly Member, several times with them and with the works council, and as First Minister, of course, I have taken an interest in ensuring that the plant continues to operate in the future and continues to employ similar numbers in the future.
Ydy, maen nhw. Ceir nifer o bosibiliadau sy'n cael eu harchwilio yn ffatri Ford. Ni ddylem anghofio, ym mis Medi y llynedd, bod Ford wedi cyhoeddi y byddai'n buddsoddi £100 miliwn yn y safle o ddiwedd 2018. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud mai'r her fwyaf y mae'r gwaith yn ei hwynebu yw Brexit. Mae pob un peiriant sy'n gadael y ffatri yn cael ei allforio i'r farchnad Ewropeaidd ac felly bydd y telerau sy'n gysylltiedig ag allforio’r peiriannau hynny yn bwysig cyn belled ag y mae’r ffatri yn y cwestiwn. Ond rydym ni’n gweithio'n agos iawn gyda'r cwmni. Rwyf wedi cyfarfod, yn rhinwedd fy swydd fel Aelod Cynulliad, sawl gwaith gyda nhw a chyda chyngor y gwaith, ac fel Prif Weinidog, wrth gwrs, rwyf wedi cymryd diddordeb mewn sicrhau bod y ffatri yn parhau i weithredu yn y dyfodol ac yn parhau i gyflogi niferoedd tebyg yn y dyfodol.
 
14:02
Ymhellach i’r ateb yna, Brif Weinidog, y mis diwethaf, fe wnaeth pennaeth Ewropeaidd Ford rybuddio bod dyfodol y cwmni ym Mhrydain yn dibynnu ar allu’r Llywodraeth yn Llundain i sicrhau trefniant trosiannol gyda’r Undeb Ewropeaidd, os yw’r Deyrnas Unedig yn gadael y bloc economaidd yna cyn i gytundeb masnach newydd gael ei lofnodi. A ydych chi wedi cwrdd â Ford a Llywodraeth Llundain i drafod y mater ymhellach ers hynny?
Further to that response, First Minister, last month, the European chief of Ford warned that the future of the company in the UK depended on the ability of the Government in London to ensure transitional agreements with the European Union if the UK leaves that economic bloc before a new trade deal is signed. Have you met with Ford and the Government in London to discuss this issue further since that time?
 
14:03
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Rwyf i wedi cwrdd â phrif weithredwr Ford a hefyd Ford Ewrop, a hefyd, wrth gwrs, mae yna gyfarfodydd yn cymryd lle rhwng y Gweinidog a swyddogion. Mae’n wir i ddweud bod yna bryderon ynglŷn â beth fydd yn digwydd ar ôl i’r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd. Nid oes neb yn credu y bydd yna unrhyw fath o gytundeb cyflawn ym mis Mawrth 2019, felly bydd y trefniadau dros dro yn hollbwysig i Ford a hefyd i lawer o gynhyrchwyr eraill. Mae hwn yn rhywbeth mae Ford yn ei ystyried ar hyn o bryd. Maen nhw wedi bod yn siarad â ni ynglŷn â hynny, ac, wrth gwrs, ein safbwynt ni yw hwn: mae’n hollbwysig i Ford a sawl cwmni arall yng Nghymru eu bod yn gallu cael mynediad i’r farchnad sengl heb unrhyw fath o rwystr.
I've met with the Ford CEO and also Ford Europe, and there are discussions taking place between the Minister and officials. It is true to say that there are concerns about what will happen following the United Kingdom’s departure from Europe. Nobody believes that there will be any kind of complete agreement in March 2019, and so the transitional arrangements will be crucial for Ford, as with other manufacturers. This is something that Ford is discussing. They’ve been talking to us about it, and, of course, our standpoint is this: that it is vital for Ford and a number of other companies in Wales that they have unfettered access to the European market.
 
Y Gwasanaeth Iechyd
The Health Service
 
14:04
Janet Finch-SaundersBywgraffiadBiography
5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gwasanaeth iechyd yng Nghymru? OAQ(5)0634(FM)
5. Will the First Minister make a statement on the health service in Wales? OAQ(5)0634(FM)
 
14:04
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Our priority for the health service throughout Wales is to provide high-quality care to Welsh patients in the right place and at the right time by continuing to protect investment, drive performance and deliver the range of commitments set out in ‘Taking Wales Forward’.
Ein blaenoriaeth i’r gwasanaeth iechyd ledled Cymru yw darparu gofal o ansawdd uchel i gleifion Cymru yn y lle iawn ac ar yr adeg iawn trwy barhau i ddiogelu buddsoddiad, ysgogi perfformiad a darparu’r amrywiaeth o ymrwymiadau a nodwyd yn 'Symud Cymru Ymlaen'.
 
14:04
Janet Finch-SaundersBywgraffiadBiography
I have to be honest with you, First Minister, I stand here today not very confident of that, and I’ll tell you why: since your own Government interventions and special measures were placed on Betsi Cadwaldr university health board two years ago, 227 per cent more patients are waiting over 12 hours in A&E and 194 complaints came in last year—this is actually 30 per cent of the total of all complaints in Wales. We have a 7,000 per cent increase in patients now waiting for over 36 weeks for oral surgery, and a 5,000 per cent increase for orthopaedics and trauma.
Mae'n rhaid i mi fod yn onest gyda chi, Prif Weinidog, rwy’n sefyll yma heddiw heb fod yn hyderus iawn o hynny, a dywedaf wrthych chi pam: ers ymyraethau eich Llywodraeth eich hun a chyflwyno mesurau arbennig ar fwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr ddwy flynedd yn ôl, mae 227 y cant yn fwy o gleifion yn aros dros 12 awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys a derbyniwyd 194 o gwynion y llynedd—mae hyn yn 30 y cant o gyfanswm yr holl gwynion yng Nghymru. Mae gennym ni gynnydd o 7,000 y cant i gleifion sy’n aros dros 36 wythnos am lawdriniaeth y geg erbyn hyn, a chynnydd o 5,000 y cant ar gyfer orthopedeg a thrawma.
 
I have repeatedly asked questions of you here, and in writing, and of your Cabinet Secretary, on behalf of many of my constituents who you are failing and who are struggling as a result—many in pain—of these failings. I’ve asked you for detail as to how you are monitoring performance outcomes as part of your special measures. Will you tell me at what point you believe that your Government interventions, at a cost already of over £10 million, have actually resulted in any material improvement? At what stage do you intend to actually pull the process of special measures, believing that your interventions have worked, that they’ve been successful, that we have a relevant and necessary—
Rwyf wedi gofyn cwestiynau i chi yma, ac yn ysgrifenedig, dro ar ôl tro, ac i’ch Ysgrifennydd Cabinet, ar ran llawer o’m hetholwyr yr ydych chi’n eu methu ac sy'n dioddef o ganlyniad—llawer mewn poen—am y diffygion hyn. Rwyf wedi gofyn i chi am fanylion ynghylch sut yr ydych chi’n monitro canlyniadau perfformiad yn rhan o'ch mesurau arbennig. A wnewch chi ddweud wrthyf pryd yr ydych chi’n credu y mae eich ymyriadau Llywodraeth, ar gost o dros £10 miliwn eisoes, wedi arwain at unrhyw welliant sylweddol? Pryd ydych chi'n bwriadu diddymu’r broses mesurau arbennig, gan gredu bod eich ymyriadau wedi gweithio, eu bod wedi bod yn llwyddiannus, bod gennym ni—
 
14:05
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
This is going way beyond a question now. Can you—
Mae hyn yn mynd ymhell y tu hwnt i gwestiwn nawr. A allwch chi—
 
14:06
Janet Finch-SaundersBywgraffiadBiography
With all due respect, you’ve allowed longer questions—
Gyda phob parch, rydych chi wedi caniatáu cwestiynau hwy—
 
14:06
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
No, there is no—[Interruption.] Show some respect. Complete your question.
Na, nid oes dim—[Torri ar draws.] Dangoswch rywfaint o barch. Cwblhewch eich cwestiwn.
 
14:06
Janet Finch-SaundersBywgraffiadBiography
Right. My question is: at what point do you believe that you will withdraw special measures, believing that your interventions have helped in any way? Because I can tell you now, my constituents—
Iawn. Fy nghwestiwn i yw: pryd ydych chi’n credu y byddwch yn diddymu mesurau arbennig, gan gredu bod eich ymyriadau wedi helpu mewn unrhyw ffordd? Oherwydd gallaf ddweud wrthych nawr, mae fy etholwyr—
 
14:06
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
The question is over. Please reply, First Minister.
Mae’r cwestiwn drosodd. Atebwch os gwelwch yn dda, Prif Weinidog.
 
14:06
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
The health board is not yet ready to be moved out of special measures. I can say, for example, that the health board has virtually eliminated diagnostic waits over 8 weeks, with March 2017 being 94 per cent lower than March 2016. This is the lowest the health board has been since the standard was introduced in April 2010. Cancer performance in the health board is consistently amongst the best in Wales. March performance figures are 92.5 per cent for the 62-day target, the best performance since January 2016, and 98.6 per cent for the 31-day target. I can say that BCU has significantly improved the percentage of CAMHS referrals seen within 28 days from 18 per cent in April 2016 to 89 per cent in March 2017. The number of delayed transfers of care in Betsi Cadwaladr reduced again in April down to 90, there have been reductions in five out of six months since October 2016, and that figure is 41 per cent lower in October, and 40 per cent better than the same period last year.
Nid yw'r bwrdd iechyd yn barod i gael ei symud allan o fesurau arbennig eto. Gallaf ddweud, er enghraifft, bod y bwrdd iechyd fwy neu lai wedi dileu amseroedd aros diagnostig dros 8 wythnos, ac roedd mis Mawrth 2017 94 y cant yn is na mis Mawrth 2016. Dyma’r isaf y mae’r bwrdd iechyd wedi bod ers cyflwyno’r safon ym mis Ebrill 2010. Mae perfformiad o ran canser yn y bwrdd iechyd ymhlith y gorau yng Nghymru yn gyson. 92.5 y cant yw ffigurau perfformiad mis Mawrth ar gyfer y targed 62 diwrnod, y perfformiad gorau ers mis Ionawr 2016, a 98.6 y cant ar gyfer y targed 31 diwrnod. Gallaf ddweud bod PBC wedi gwella'n sylweddol canran yr atgyfeiriadau CAMHS a welir o fewn 28 diwrnod o 18 y cant ym mis Ebrill 2016 i 89 y cant ym mis Mawrth 2017. Gostyngodd nifer yr achosion oedi wrth drosglwyddo gofal yn Betsi Cadwaladr eto ym mis Ebrill i 90, bu gostyngiadau ym mhump o’r chwe mis ers mis Hydref 2016, ac mae'r ffigur hwnnw 41 y cant yn is ym mis Hydref, a 40 y cant yn well na'r un cyfnod y llynedd.
 
That’s a real achievement, just to give you some examples, given winter pressures and year-on-year increases in demand for health and social services. If there’s one thing I can say: as I have spoken to people on the doorstep all across the north of Wales, the last thing they want is the Tories in charge and Jeremy Hunt in charge.
Mae hynny’n llwyddiant go iawn, dim ond i roi rhai enghreifftiau i chi, o ystyried pwysau’r gaeaf a chynnydd o flwyddyn i flwyddyn i’r galw am wasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Os oes un peth y gallaf ei ddweud: fel yr wyf wedi siarad â phobl ar garreg y drws ledled gogledd Cymru gyfan, y peth olaf maen nhw ei eisiau yw’r Torïaid wrth y llyw a Jeremy Hunt wrth y llyw.
 
14:07
First Minister, a couple of months ago the Naylor report was published, and the report highlights the dire state of the NHS estates capability in England. Theresa May has indicated that she will action the report’s recommendations, which includes selling off many parts of the NHS estate in England as part of a process including a two-for-one, buy-one-get-one-free deal, if you like, to tempt private companies.
Prif Weinidog, cyhoeddwyd adroddiad Naylor fis neu ddau yn ôl, ac mae'r adroddiad yn tynnu sylw at gyflwr enbyd gallu ystadau'r GIG yn Lloegr. Mae Theresa May wedi nodi y bydd yn cyflawni argymhellion yr adroddiad, sy'n cynnwys gwerthu sawl rhan o ystâd y GIG yn Lloegr yn rhan o broses gan gynnwys cytundeb dau am un, prynu un a chael un arall am ddim, os hoffwch, i demtio cwmnïau preifat.
 
Can you assure me, First Minister, that here in Wales we will maintain the publicly owned status of our NHS estate, and not follow the route proposed by the Tories in selling off the estate to mask their gross underfunding of the NHS in England?
A allwch chi fy sicrhau, Prif Weinidog, y byddwn ni yma yng Nghymru yn cynnal statws eiddo cyhoeddus ein hystâd GIG, a pheidio â dilyn y llwybr a gynigir gan y Torïaid o werthu’r ystâd i guddio eu tanariannu llethol o’r GIG yn Lloegr?
 
14:08
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Well, we see in England delayed transfers of care going up, we see waiting times going up, we see the great popularity of Jeremy Hunt, of course, as the Secretary of State—he’s been mobbed in the streets, we know that. We saw the doctors’ strike that took place in England. We have no plans at all to follow what is suggested in England, namely to sell off large chunks of the NHS in order to plug a gap in funding that the Tories themselves have created.
Wel, rydym ni’n gweld yn Lloegr achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal yn cynyddu, rydym ni’n gweld amseroedd aros yn cynyddu, rydym ni’n gweld poblogrwydd mawr Jeremy Hunt, wrth gwrs, fel yr Ysgrifennydd Gwladol—mae pobl wedi heidio ato yn y strydoedd, rydym ni’n gwybod hynny. Gwelsom streic y meddygon a gynhaliwyd yn Lloegr. Nid oes gennym unrhyw gynlluniau o gwbl i ddilyn yr hyn a awgrymir yn Lloegr, sef gwerthu darnau mawr o’r GIG i lenwi bwlch yn y cyllid y mae'r Torïaid eu hunain wedi ei greu.
 
Dementia
Dementia
 
14:08
6. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu codi ymwybyddiaeth ynghylch dementia yng Nghymru? OAQ(5)0633(FM)
6. How does the Welsh Government plan to raise awareness about dementia in Wales? OAQ(5)0633(FM)
 
14:08
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
We’re already running annual campaigns about how individuals can reduce their risk of developing dementia. The dementia strategic action plan, due to be published in the autumn, will set out our further plans to raise awareness about dementia in Wales.
Rydym ni eisoes yn cynnal ymgyrchoedd blynyddol ynghylch sut y gall unigolion leihau eu risg o ddatblygu dementia. Bydd y cynllun gweithredu strategol ar ddementia, y disgwylir iddo gael ei gyhoeddi yn yr hydref, yn nodi ein cynlluniau pellach i godi ymwybyddiaeth am ddementia yng Nghymru.
 
14:09
Diolch, First Minister. There are an estimated 45,000 people in Wales living with dementia. If the current trend continues, the number of people living with the disease will increase by over 40 per cent over the next 12 years. Raising awareness and understanding the disease is crucial. I was proud to present South Wales Fire and Rescue Service’s Newport stations with their Dementia Friends logo, and I’m particularly pleased that St Joseph’s high school in my constituency has become the first dementia-friendly secondary school in Wales. Will you join with me in congratulating both St Joseph’s school and South Wales Fire and Rescue Service, and look at how the Welsh Government can work closely with others to promote this free training, particularly amongst our young people?
Diolch, Prif Weinidog. Amcangyfrifir bod 45,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia. Os bydd y duedd bresennol yn parhau, bydd nifer y bobl sy'n byw gyda’r clefyd yn cynyddu dros 40 y cant dros y 12 mlynedd nesaf. Mae codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o’r clefyd yn hanfodol. Roeddwn i’n falch o gyflwyno i orsafoedd Casnewydd Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru eu logo Dementia Friends, ac rwy'n arbennig o falch bod ysgol uwchradd St Joseph’s yn fy etholaeth i wedi cael ei henwi’n ysgol uwchradd ystyriol o ddementia gyntaf Cymru. A wnewch chi ymuno â mi i longyfarch ysgol St Joseph’s a Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, ac edrych sut y gall Llywodraeth Cymru weithio'n agos gydag eraill i hyrwyddo’r hyfforddiant am ddim hwn, yn enwedig ymhlith ein pobl ifanc?
 
14:09
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
I do very much welcome the example that’s been given there. We do work with other organisations, of course, such as the Alzheimer’s Society and others, to maintain the momentum of the Dementia Friends and the Dementia Supportive Communities campaigns so that more and more people understand what it’s like to live with dementia, as well as being able to recognise its symptoms. That means, of course, making sure that we do look at how we can make more buildings and environments dementia friendly, to enable people to live as normal a life as they can for as long as they can.
Rwy’n croesawu'n fawr yr enghraifft a roddwyd yno. Rydym ni yn gweithio gyda sefydliadau eraill, wrth gwrs, fel Cymdeithas Alzheimer ac eraill, i gynnal momentwm ymgyrchoedd Dementia Friends a Chymunedau Cefnogol i Ddementia fel bod mwy a mwy o bobl yn deall sut beth yw byw gyda dementia, yn ogystal â gallu adnabod ei symptomau. Mae hynny'n golygu, wrth gwrs, gwneud yn siŵr ein bod ni’n edrych sut y gallwn ni wneud mwy o adeiladau ac amgylcheddau yn ystyriol o ddementia, i alluogi pobl i fyw bywyd mor normal ag y gallant cyhyd ag y gallant.
 
14:10
Brif Weinidog, mae astudiaeth blwyddyn o hyd gan Ymddiriedolaeth Addysgol Seale-Hayne a’r Rhwydwaith Cymunedol Ffermio wedi nodi nifer o bryderon ynglŷn ag effaith dementia yng nghefn gwlad y mae’n rhaid mynd i’r afael â nhw, yn cynnwys diffyg ymwybyddiaeth o’r cymorth sydd ar gael mewn ardaloedd gwledig, yn ogystal â’r anhawster o gael gafael ar wasanaethau cymorth. Felly, yn sgil y pryderon hyn, pa waith ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i godi ymwybyddiaeth o’r cymorth sydd ar gael i’r rheini sy’n byw mewn cymunedau mwy anghysbell a mwy gwledig? Ac a allwch chi hefyd ddweud wrthym ni un mesur penodol mae’ch Llywodraeth chi wedi ei gyflwyno yn y 12 mis diwethaf i helpu pobl mewn cymunedau gwledig sy’n dioddef o dementia?
First Minister, a year-long study by the Seale-Hayne Educational Trust and the Farming Community Network has noted a number of concerns about the impact of dementia in rural areas that we need to tackle, including a lack of awareness of the support available in rural areas, as well as the difficulty in accessing support services. So, in light of those concerns, what additional work is the Welsh Government doing to raise awareness of the support available for those living in more rural, isolated communities, and can you also tell us one specific measure that your Government has put in place over the last 12 months to assist people in rural communities who have dementia?
 
14:11
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Rydym ni yn ystyried, wrth gwrs, unrhyw adroddiad newydd sydd yn dangos ym mha ffordd y gallwn ni wella gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig. Ond, ar draws Cymru, wrth gwrs, rydym ni wedi cyllido pecyn gwybodaeth ynglŷn â byw gyda dementia ac mae hwnnw wedi cael ei groesawu gan bobl proffesiynol sydd yn gweithio yn y maes, pobl â dementia, eu teuluoedd nhw a hefyd y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw. Mae yna linell cymorth bob dydd, trwy’r flwyddyn ar gael—24/7—sydd yn gallu rhoi cymorth emosiynol i bobl sydd wedi cael diagnosis o ddementia a hefyd y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw. Mae’r rheini jest yn ddwy enghraifft o’r ffyrdd rydym ni wedi sicrhau bod yna fwy o gymorth ar gael, nid dim ond i’r rheini sydd yn dioddef o ddementia ond y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw hefyd.
We of course consider any new report that shows how we can improve the services in rural areas. But, across Wales, of course, we’ve funded an information pack with regard to living with dementia, and that has been welcomed by the professionals working in the field, people suffering with dementia and their families and carers. And, of course, there is a helpline available on a daily basis—it’s available 24/7 throughout the year, and it can give emotional support to those who have been diagnosed with dementia and those who care for them. Those are some of the ways in which we've ensured that the support is available, not only for the sufferers, but for their carers, too.
 
Tai Fforddiadwy
Affordable Homes
 
14:11
Hannah BlythynBywgraffiadBiography
7. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynyddu nifer y tai fforddiadwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru? OAQ(5)0632(FM)
7. What is the Welsh Government doing to increase the number of affordable homes in north-east Wales? OAQ(5)0632(FM)
 
14:12
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
We support a range of housing tenures in the north-east of Wales and, indeed, across Wales. We will continue to invest in social housing and affordable home ownership. In addition, we are bringing forward new programmes aiming to make buying a home more accessible.
Rydym ni’n cefnogi amrywiaeth o ddaliadaethau tai yn y gogledd-ddwyrain ac, yn wir, ledled Cymru. Byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn tai cymdeithasol a pherchentyaeth fforddiadwy. Hefyd, rydym ni’n cyflwyno rhaglenni newydd gyda'r nod o wneud prynu cartref yn fwy hygyrch.
 
14:12
Hannah BlythynBywgraffiadBiography
Thank you, First Minister. I welcome this Government’s commitment to creating new, decent and affordable homes. We’re actually seeing this commitment put into action in Flintshire, with the partnership of a Labour council and a Welsh Labour Government working together to see the first new council houses in a generation—82 new council houses. I had the pleasure of going to visit the first few that are now open with my colleague David Hanson and with the Cabinet Secretary for local government. These are really amazing, brilliant new homes for people in the heart of Flint, in the heart of the community. First Minister, will you today give a further concrete commitment—if you’d excuse the pun—to build on this and ensure much greater numbers of affordable, decent homes under this Government?
Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Rwy’n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth hon i greu cartrefi newydd, boddhaol a fforddiadwy. Rydym ni’n gweld yr ymrwymiad hwn yn cael ei roi ar waith yn Sir y Fflint, gyda'r bartneriaeth o gyngor Llafur a Llywodraeth Lafur Cymru yn gweithio gyda'i gilydd i weld y tai cyngor newydd cyntaf mewn cenhedlaeth—82 o dai cyngor newydd. Cefais y pleser o fynd i ymweld â'r rhai cyntaf sydd bellach ar agor gyda fy nghydweithiwr David Hanson a chydag Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol. Mae'r rhain yn gartrefi newydd wirioneddol anhygoel, gwych ar gyfer pobl yng nghanol y Fflint, yng nghalon y gymuned. Prif Weinidog, a wnewch chi heddiw roi ymrwymiad concrid pellach—os gwnewch chi esgusodi’r gair mwys—i adeiladu ar hyn a sicrhau niferoedd llawer mwy o gartrefi fforddiadwy, boddhaol o dan y Llywodraeth hon?
 
14:13
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
I very much welcome the building of new homes, particularly by an innovative council such as Flintshire. I’ve seen the homes; indeed, I’ve seen them twice in the past fortnight, for reasons that she’ll be familiar with. But it’s an innovative approach that’s been taken in Flintshire. We want to see more of that approach across the whole of Wales. Flintshire are ahead in their approach to council house building. I want others to follow the example of a good Labour-led authority.
Rwy'n croesawu'n fawr adeiladu cartrefi newydd, yn enwedig gan gyngor arloesol fel Sir y Fflint. Rwyf wedi gweld y cartrefi; yn wir, rwyf wedi eu gweld nhw ddwywaith yn y pythefnos diwethaf, am resymau y bydd hi'n gyfarwydd â nhw. Ond mae’n ddull arloesol a fabwysiadwyd yn Sir y Fflint. Rydym ni eisiau gweld mwy o’r dull hwnnw ledled Cymru gyfan. Mae Sir y Fflint ar y blaen yn eu dull o adeiladu tai cyngor. Rwyf eisiau i bobl eraill ddilyn esiampl awdurdod da dan arweiniad Llafur.
 
Y Diwydiant Dur
The Steel Industry
 
14:13
8. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru? OAQ(5)0625(FM)
8. What recent discussions has the First Minister had with the UK Government regarding the future of the steel industry in Wales? OAQ(5)0625(FM)
 
14:13
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
The UK Government has lost interest in the steel industry in Wales. That is my analysis at the moment, sadly. We will continue to press the UK Government to play its full part in supporting a long-term future for the steel industry in Wales, as the Welsh Government has done.
Mae Llywodraeth y DU wedi colli diddordeb yn y diwydiant dur yng Nghymru. Dyna fy nadansoddiad i ar hyn o bryd, yn anffodus. Byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i chwarae ei rhan lawn i gefnogi dyfodol hirdymor i’r diwydiant dur yng Nghymru, fel y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud.
 
14:13
Thank you for that answer, First Minister. I think it’s telling, the answer you’ve given. But, last week, I met with senior managers at the Port Talbot works, and we were actually discussing the progress that’s been made within the sector, and particularly in the plant. I think we all came to the conclusion that, unfortunately, there are still serious challenges ahead of the sector here in the UK, particularly in light of Brexit and the possible WTO tariffs that may be imposed if we leave without any deal. The high overcharges of energy costs are still facing us, and, of course, the global market may be shrinking, because of the US section 232 that may be going ahead on imported steel in the US. Now, steelworkers at that plant are actually breaking records in production. They are delivering on the ground and they’re showing there’s a future for steel. Unfortunately, the UK Government, so far, has failed these workers. They have failed our steel industry. They have shown scant regard in the industrial strategy and there is no mention of steel in their manifesto for this election. Do you agree with me that, just like the Welsh Government here has shown, our steel industry is safer in the hands of a UK Labour Government on 8 June?
Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Rwy'n credu ei fod yn drawiadol, yr ateb yr ydych chi wedi ei roi. Ond, yr wythnos diwethaf, cefais gyfarfod ag uwch reolwyr yng ngwaith Port Talbot, ac roeddem ni’n trafod y cynnydd a wnaed o fewn y sector, ac yn enwedig yn y gwaith. Rwy'n credu ein bod ni i gyd wedi dod i'r casgliad, yn anffodus, bod heriau difrifol yn dal i wynebu’r sector yma yn y DU, yn enwedig yng ngoleuni Brexit a'r tariffau WTO posibl a allai gael eu gorfodi os byddwn yn gadael heb unrhyw gytundeb. Mae costau ynni llawer rhy uchel yn dal yn ein hwynebu, ac, wrth gwrs, gallai’r farchnad fyd-eang fod yn crebachu, oherwydd adran 232 yr Unol Daleithiau a allai fod yn digwydd ar ddur a fewnforir yn yr Unol Daleithiau. Nawr, mae gweithwyr dur yn y gwaith hwnnw yn cynhyrchu mwy nag erioed o’r blaen. Maen nhw’n cyflawni ar lawr gwlad ac maen nhw’n dangos bod dyfodol i ddur. Yn anffodus, mae Llywodraeth y DU, hyd yn hyn, wedi methu’r gweithwyr hyn. Maen nhw wedi methu ein diwydiant dur. Prin yw’r sylw y maen nhw wedi ei roi i’r strategaeth ddiwydiannol ac nid oes sôn am ddur yn eu maniffesto ar gyfer yr etholiad hwn. A ydych chi’n cytuno â mi, yn union fel y mae Llywodraeth Cymru yma wedi ei ddangos, mae ein diwydiant dur yn fwy diogel yn nwylo Llywodraeth Lafur y DU ar 8 Mehefin?
 
14:14
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Absolutely. We have worked hard with Tata—and, in fairness, Tata have listened—to ensure a sustainable future for our steel industry in Wales. There is the threat of Brexit. A hard Brexit would mean, in effect, that the only free market that UK steel was able to access would be the UK itself. I think that’s too small to provide a robust market. I hope that isn’t the case. We all want to see a situation where the UK can export freely to as many markets as possible, but I pay tribute to the workers in Tata. They have shown that when the going gets tough, then the tough get going. They are amongst the most productive workers that we have in Britain. They have a long and proud history and they know that when it comes to the support that they can expect, then Welsh Labour will deliver that support.
Yn sicr. Rydym ni wedi gweithio'n galed gyda Tata—ac, er tegwch, mae Tata wedi gwrando—i sicrhau dyfodol cynaliadwy i’n diwydiant dur yng Nghymru. Mae bygythiad Brexit. Byddai Brexit caled yn golygu, i bob pwrpas, mai'r unig farchnad rydd y byddai dur y DU yn gallu cael mynediad iddi fyddai’r DU ei hun. Rwy'n credu bod honno'n rhy fach i gynnig marchnad gadarn. Rwy’n gobeithio nad yw hynny'n wir. Rydym ni i gyd eisiau gweld sefyllfa lle gall y DU allforio’n rhydd i gymaint o farchnadoedd â phosibl, ond rwy’n talu teyrnged i'r gweithwyr yn Tata. Maen nhw wedi dangos eu bod yn ddigon cadarn i ymateb pan fydd pethau’n galed. Maen nhw ymhlith y gweithwyr mwyaf cynhyrchiol sydd gennym ni ym Mhrydain. Mae ganddyn nhw hanes hir a balch ac maen nhw’n gwybod pan ddaw i’r cymorth y gallant ei ddisgwyl, yna bydd Llafur Cymru yn darparu’r gefnogaeth honno.
 
Gwasanaethau Gofal Sylfaenol
Primary Care Services
 
14:15
9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella gwasanaethau gofal sylfaenol yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0639(FM)
9. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to improve primary care services in north Wales? OAQ(5)0639(FM)
 
14:15
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
We continue to work with the health board and other partners to undertake a range of actions to modernise and improve primary care services that are safe and sustainable and as close to people’s homes as possible.
Rydym ni’n parhau i weithio gyda'r bwrdd iechyd a phartneriaid eraill i gymryd amrywiaeth o gamau gweithredu i foderneiddio a gwella gwasanaethau gofal sylfaenol sy'n ddiogel a chynaliadwy ac mor agos at gartrefi pobl â phosibl.
 
14:15
First Minister, you’ll be aware that the British Medical Association was warning, many years ago—in fact, as far back as 2013—that we needed to be training more doctors in Wales, and they were warning of a crisis in general practitioner recruitment. You dismissed those assertions at that time, yet since then we’ve seen over a dozen surgeries across Wales handing in their contracts, saying that they want to terminate contracts—usually because of recruitment problems. The most recent of which is in Colwyn Bay, my own constituency: the second in Colwyn Bay in just six months. This is a big concern to the thousands of people registered with the Rysseldene surgery in my constituency. It is in, at the moment, a purpose-built primary care centre, which it shares with another local surgery, and there are concerns that the withdrawal of the Rysseldene contract may actually put the viability of that new facility at risk.
Prif Weinidog, byddwch yn ymwybodol bod Cymdeithas Feddygol Prydain yn rhybuddio, flynyddoedd lawer yn ôl—mor bell yn ôl â 2013, yn wir—bod angen i ni fod yn hyfforddi mwy o feddygon yng Nghymru, ac roedden nhw’n rhybuddio am argyfwng o ran recriwtio meddygon teulu. Diystyrwyd yr haeriadau hynny gennych ar y pryd, ac eto ers hynny rydym ni wedi gweld dros ddwsin o feddygfeydd teulu ledled Cymru yn dychwelyd eu contractau, gan ddweud eu bod eisiau terfynu contractau—oherwydd problemau recriwtio fel rheol. Mae’r mwyaf diweddar o’r rhain ym Mae Colwyn, fy etholaeth fy hun: yr ail ym Mae Colwyn mewn dim ond chwe mis. Mae hwn yn bryder mawr i'r miloedd o bobl sydd wedi eu cofrestru gyda meddygfa Rysseldene yn fy etholaeth i. Ar hyn o bryd, mae mewn canolfan gofal sylfaenol a adeiladwyd yn bwrpasol, y mae'n ei rannu gyda meddygfa leol arall, a cheir pryderon y gallai tynnu contract Rysseldene yn ôl beryglu dichonoldeb y cyfleuster newydd hwnnw.
 
Can I ask: why didn’t you listen to the BMA when they raised their concerns? Why didn’t you increase sufficiently the number of GP training posts in Wales? You’ve been responsible for the lack of GP training over the years in Wales. You’ve been at the helm—nobody else. You can’t blame the UK Government for this. So, what action are you taking to rescue the situation in my own constituency in Colwyn Bay? And furthermore, what action are you taking to make sure that Wales has sufficient numbers of GPs going forward?
A gaf i ofyn: pam na wnaethoch chi wrando ar y BMA pan wnaethant godi eu pryderon? Pam na wnaethoch chi gynyddu nifer y swyddi hyfforddi meddygon teulu yng Nghymru yn ddigonol? Rydych chi wedi bod yn gyfrifol am y diffyg hyfforddiant meddygon teulu dros y blynyddoedd yng Nghymru. Chi sydd wedi bod wrth y llyw—neb arall. Ni allwch feio Llywodraeth y DU am hyn. Felly, pa gamau ydych chi’n eu cymryd i achub y sefyllfa yn fy etholaeth fy hun ym Mae Colwyn? Ac ar ben hynny, pa gamau ydych chi’n eu cymryd i wneud yn siŵr bod gan Gymru niferoedd digonol o feddygon teulu yn y dyfodol?
 
14:17
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
On the first point, what is important is the service that’s provided to those who need it. It doesn’t have to be provided with the same model across the whole of Wales. He will be aware that in Prestatyn two surgeries did the same thing: they handed in their contracts. What was put in place was better than what was there before: a far more comprehensive service run directly by the health board. And I know that the health board is looking to provide a similar service to the people of Colwyn Bay. Understandably, they want to know what the future of the service is, but it doesn’t have to be on the contractor model.
O ran y pwynt cyntaf, yr hyn sy'n bwysig yw'r gwasanaeth a ddarperir i'r rhai sydd ei angen. Nid oes rhaid iddo gael ei ddarparu gyda’r un model ar draws Cymru gyfan. Bydd yn ymwybodol bod dwy feddygfa wedi gwneud yr un peth ym Mhrestatyn: dychwelwyd eu contractau ganddynt. Roedd yr hyn a roddwyd ar waith yn well na'r hyn a oedd yno gynt: gwasanaeth llawer mwy cynhwysfawr wedi ei redeg yn uniongyrchol gan y bwrdd iechyd. A gwn fod y bwrdd iechyd yn bwriadu darparu gwasanaeth tebyg i bobl Bae Colwyn. Yn ddealladwy, maen nhw eisiau gwybod beth yw dyfodol y gwasanaeth, ond nid oes rhaid iddo ddilyn y model contractwr.
 
Increasingly, we know that trainee GPs—many of them—are not interested in buying into a practice; they want to be salaried. Some will want to buy into a practice, but increasingly, they come out of university, they don’t want to find the money in order to buy into a practice, and that is an issue that the medical profession itself must look at in terms of what the model should be in the future. The contractor model will still be an important part of GP delivery in the future, but increasingly we are seeing that the younger ones, particularly, want to become salaried and are happy to work for a health board direct.
Yn gynyddol, rydym yn gwybod nad oes gan feddygon teulu dan hyfforddiant—llawer ohonynt—ddiddordeb mewn prynu i mewn i bractis; maen nhw eisiau bod yn gyflogedig. Bydd rhai eisiau prynu i mewn i bractis, ond yn gynyddol, maen nhw’n dod allan o'r brifysgol, nid ydyn nhw eisiau dod o hyd i'r arian i brynu i mewn i bractis, ac mae hwnnw'n fater y mae'n rhaid i'r proffesiwn meddygol ei hun ei ystyried o ran yr hyn y dylai'r model fod yn y dyfodol. Bydd y model contractwr yn dal i fod yn rhan bwysig o ddarparu meddygon teulu yn y dyfodol, ond rydym ni’n gweld yn gynyddol bod y rhai iau, yn arbennig, eisiau bod yn gyflogedig ac yn hapus i weithio i fwrdd iechyd yn uniongyrchol.
 
In terms of recruitment: he will know in October 2016 we launched a new international campaign to promote Wales as a place for doctors to work and train. That national campaign has resulted in a 16 per cent increase in the number of GP training places filled so far, compared to last year. As part of that campaign, an incentive scheme is in place to recruit people to some areas. Trainees who take up a training place in a specified area will receive some financial support, and that is an example of us delivering to make sure that the supply of GPs is at least sufficient in the years to come.
O ran recriwtio: bydd yn gwybod ym mis Hydref 2016 i ni lansio ymgyrch ryngwladol newydd i hyrwyddo Cymru fel lle i feddygon weithio a hyfforddi. Mae’r ymgyrch genedlaethol honno wedi arwain at gynnydd o 16 y cant i nifer y lleoedd hyfforddi meddygon teulu a lenwyd hyd yn hyn, o’i gymharu â'r llynedd. Yn rhan o'r ymgyrch honno, mae cynllun cymhelliant ar waith i recriwtio pobl i rai ardaloedd. Bydd hyfforddeion sy'n cymryd lle hyfforddi mewn ardal benodol yn derbyn rhywfaint o gymorth ariannol, ac mae hynny'n enghraifft ohonom ni’n cyflawni i wneud yn siŵr bod y cyflenwad o feddygon teulu yn ddigonol o leiaf yn y blynyddoedd i ddod.
 
Gwasanaethau Gofal Llygaid
Eye Care Services
 
14:19
10. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr amseroedd aros dilynol ar gyfer gwasanaethau gofal llygaid i gleifion allanol yn ysbytai Cymru? OAQ(5)0628(FM)
10. Will the First Minister make a statement on follow-up waiting times for outpatient eye care services in Welsh hospitals? OAQ(5)0628(FM)
 
14:19
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Rydym ni’n disgwyl i’r holl gleifion gael eu gweld yn ôl blaenoriaeth glinigol ac o fewn ein targedau ar gyfer amseroedd aros. Ac, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru, y gwasanaeth iechyd a phartneriaid y trydydd sector yn cydweithio i wella darpariaeth gwasanaethau offthalmoleg i gleifion newydd ac apwyntiadau dilynol i gleifion.
We expect all patients to be seen in order of clinical priority and within our waiting times targets. And, of course, Welsh Government, the NHS and third sector partners are working together to improve the delivery of ophthalmology services for both new and follow-up patients.
 
14:19
Diolch am yr ateb yna. Nawr, yn y grŵp trawsbleidiol ar olwg diweddaraf, buom yn trafod data a oedd yn dangos bod gan fyrddau iechyd ledled Cymru 37,247 o gleifion a oedd ar y pryd yn dioddef oedi i’w hapwyntiadau dilynol yn offthalmoleg. Mae archwiliadau clinigol wedi dangos bod tua 90 y cant o'r cleifion yma mewn perygl o niwed parhaol i’w golwg—hynny yw, 33,351 o unigolion yng Nghymru sydd mewn