By continuing to use our site, you are agreeing for us to set a small number of cookies. Cookie policy

Desktop
Skip Ribbon Commands
Skip to main content
 
 
You are in :
Back to list View this page without hyperlinks
Cyfarfu’r Cynulliad am 12:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Assembly met at 12:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
 
12:30
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.
I call the National Assembly to order.
 
Datganiad ar yr Ymosodiad ym Manceinion
Statement on the Manchester Attack
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Yn gyntaf heddiw, ar ran Aelodau’r Cynulliad hwn, rwyf am fynegi ein cydymdeimlad â phawb sydd wedi’u heffeithio gan y digwyddiadau erchyll ym Manceinion neithiwr. Rydym ni oll, pob un ohonom, wedi ein syfrdanu gan yr hyn ddigwyddodd. Gwn y bydd pobl ar hyd a lled Cymru, ym mhob cymuned, yn condemnio’r weithred anfaddeuol hon o drais, ac yn cynnig pob cefnogaeth bosib i awdurdodau a thrigolion Manceinion wrth iddyn nhw ymateb i’r digwyddiad.
First today, on behalf of all Members of this Assembly, I wish to express our heartfelt condolences to all those affected by the dreadful events in Manchester last night. Each and every one of us is shocked by what happened. I know that people the length and breadth of Wales, in all communities, will condemn this unforgivable act of violence and will provide all possible support to the authorities and people of Manchester as they come to terms with what has happened.
 
Yr wyf yn gwahodd y Prif Weinidog i wneud datganiad o gydymdeimlad.
I invite the First Minister to make a statement expressing his condolences.
 
12:30
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Diolch, Llywydd. You’ve spoken for all Members in expressing the complete solidarity of this Assembly and the Welsh people as a whole with the people of Manchester and all those families who are suffering today. This was a particular form of cruelty at work, because this act was directed towards teenagers coming out of a concert. It’s difficult to imagine an act more appalling and more senseless.
Diolch, Llywydd. Rydych chi wedi siarad ar ran yr holl Aelodau wrth fynegi cydgefnogaeth lawn y Cynulliad hwn a phobl Cymru yn gyffredinol â phobl Manceinion a’r holl deuluoedd hynny sy'n dioddef heddiw. Roedd hwn yn fath penodol o greulondeb ar waith, gan fod y weithred hon wedi ei chyfeirio tuag at blant yn eu harddegau yn dod allan o gyngerdd. Mae'n anodd dychmygu gweithred fwy dychrynllyd a mwy disynnwyr.
 
Llywydd, fe fydd holl Aelodau’r Cynulliad a phobl Cymru i gyd eisiau sefyll ochr yn ochr gyda phobl Manceinion heddiw. Dyma’r math mwyaf creulon o derfysg, yn erbyn pobl ifanc yn eu harddegau mewn cyngerdd. Mae’n rhaid i ni i gyd sefyll yn gadarn gyda’n gilydd yn erbyn y math yma o greulondeb disynnwyr, anfoesol ac annealladwy.
Llywydd, all Assembly Members and the people of Wales will want to stand shoulder to shoulder with the people of Manchester today. This is the cruellest type of terrorism, against teenagers at a concert. We must all stand firmly together against this kind of senseless cruelty, which is immoral and beyond comprehension.
 
Llywydd, I pay tribute to the police, the ambulance service, the NHS in Manchester and all those in the city who opened their doors and reached out the hand of help when help was needed. Already we’ve seen countless stories of bravery, generosity and solidarity that show beyond doubt that the people of Manchester and this country will not bow to terrorism, and that hope, togetherness and unity will always beat hate and those who seek to divide us.
Llywydd, rwyf yn talu teyrnged i'r heddlu, y gwasanaeth ambiwlans, y GIG ym Manceinion a phawb yn y ddinas a agorodd eu drysau ac estyn eu cymorth pan oedd angen cymorth.  Rydym eisoes wedi gweld straeon dirifedi o ddewrder, haelioni a chydgefnogaeth sy'n dangos tu hwnt i bob amheuaeth na fydd pobl Manceinion na’r wlad hon yn gwyro i derfysgaeth, a bod gobaith, agosatrwydd ac undod bob amser yn ennill dros gasineb a'r rhai sy'n ceisio ein rhannu.
 
Manchester is well known and well loved by very many Welsh people, especially those living in the north. It has seen terrorism before and I’ve no doubts about the resilience and strength of that great city. Llywydd, I have written both to the Prime Minister and the Mayor of Manchester, Andy Burnham, expressing our outrage at the attacks and offering our solidarity with the people of Manchester. I received a national security briefing from the Cabinet Office by phone this morning, and we will of course continue to monitor events as they develop. Priorities at this stage, however, must be to give families the support they need and allow the police the time and space required to conduct their fast-moving investigations without distraction.
Mae Manceinion yn adnabyddus ac yn annwyl iawn i lawer iawn o bobl yng Nghymru, yn enwedig y rhai sy'n byw yn y gogledd. Mae wedi gweld terfysgaeth o'r blaen ac nid oes gennyf unrhyw amheuon am wytnwch a chryfder y ddinas wych honno. Llywydd, rwyf wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU a Maer Manceinion, Andy Burnham, yn mynegi ein dicter am yr ymosodiadau a chynnig ein cydgefnogaeth â phobl Manceinion. Cefais sgwrs friffio diogelwch cenedlaethol gan Swyddfa'r Cabinet dros y ffôn y bore yma, a byddwn wrth gwrs yn parhau i fonitro digwyddiadau wrth iddynt ddatblygu. Mae’n rhaid mai’r blaenoriaethau ar hyn o bryd, fodd bynnag, yw rhoi'r cymorth sydd ei angen i deuluoedd a chaniatáu i'r heddlu gael yr amser a'r lle sydd ei angen i gynnal eu hymchwiliadau sy’n symud yn gyflym heb ymyrraeth.
 
We must never get used to terrorism, at home or abroad. We can never accept these attacks as a fact of life. We should continue to call it what it is: alien, cruel and hateful. The message from this Chamber is that we will not be cowed, nor will we shrink into the shadows, and nor will we change our way of life. Llywydd, that is the best tribute that we can offer to the people of Manchester today.
Mae’n rhaid i ni beidio byth â dod i arfer â therfysgaeth, gartref na thramor. Ni allwn fyth dderbyn yr ymosodiadau hyn fel un o ffeithiau bywyd. Dylem barhau i’w alw yr hyn ydyw: estronol, creulon ac atgas. Y neges gan y Siambr hon yw na fyddwn yn benisel, ac na fyddwn yn sleifio i’r cysgodion, ac na fyddwn yn newid ein ffordd o fyw. Llywydd, dyna'r deyrnged orau y gallwn ei gynnig i bobl Manceinion heddiw.
 
12:33
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Gofynnaf i’r Aelodau sefyll am funud o dawelwch er cof.
I ask Members to stand for a minute’s silence.
 
Let’s rise in remembrance.
Gadewch i ni sefyll er cof.
 
Safodd Aelodau’r Cynulliad am funud o dawelwch.
Assembly Members stood for a minute’s silence.
 
12:34
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Diolch i chi.
Thank you.
 
12:34
1. Teyrngedau i’r Cyn Brif Weinidog Rhodri Morgan
1. Tributes to Former First Minister Rhodri Morgan
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Fy ngorchwyl trist arall y prynhawn yma yw cofnodi marwolaeth cyn Brif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan, a fu farw yn ddisymwth ddydd Mercher diwethaf. Mae nifer ohonom wedi colli cyfaill, mae Cymru wedi colli cawr o wleidydd, ac estynnwn ein cydymdeimlad i’n cyd-Aelod, Julie, sydd wedi colli ei chymar oes. Gwahoddaf y Prif Weinidog i arwain y teyrngedau i Rhodri.
My other sad task this afternoon is to mark the passing of the former First Minister of Wales, Rhodri Morgan, who died suddenly last Wednesday. Many of us have lost a friend, and Wales has lost a political giant, and we extend our condolences to our colleague, Julie, who has lost her life partner. I invite the First Minister to lead the tributes to Rhodri.
 
12:34
Carwyn JonesBywgraffiadBiographyY Prif Weinidog / The First Minister
Diolch, Llywydd. Can I begin by offering the sympathies of the whole Chamber to Julie and the family after the shocking news that they received. I’m sure all Members will want to join me in those sentiments.
Diolch, Llywydd. A gaf i ddechrau drwy estyn cydymdeimlad y Siambr gyfan i Julie a'r teulu ar ôl y newyddion dychrynllyd a gawson nhw. Rwy'n siŵr y bydd pob Aelod yn awyddus i ymuno â mi i fynegi’r teimladau hynny.
 
Last week there was a leader’s debate, which some of us took part in, in Penarth. When I left that debate, as soon as I left the chamber the debate had taken place in, I received the news that Rhodri had passed away.
Yr wythnos diwethaf cafwyd dadl arweinyddion, y cymerodd rai ohonom ran ynddi, ym Mhenarth. Wedi i mi adael y ddadl honno, fel yr oeddwn i’n gadael y siambr lle y cynhaliwyd y ddadl, clywais y newyddion fod Rhodri wedi ein gadael ni.
 
Hywel Rhodri Morgan was named after two kings, and he served in this place with distinction as First Minister for nearly 10 years. There are many of us who knew him, had the honour of knowing him, for many of those years, and we will all, I’m sure, in the course of the next hour or so, share some of the experiences, so many of them pleasant, all of them pleasant, that we had in his company.
Cafodd Hywel Rhodri Morgan ei enwi ar ôl dau frenin, a gwasanaethodd yn y lle hwn gydag anrhydedd yn swydd y Prif Weinidog am bron i 10 mlynedd. Roedd llawer ohonom yn ei adnabod, wedi cael y fraint o’i adnabod, am lawer o'r blynyddoedd hynny, a byddwn i gyd, rwy'n siŵr, yn ystod yr awr nesaf hon, yn rhannu rhai o'r profiadau, cymaint ohonyn nhw’n rhai dymunol, pob un ohonyn nhw’n rhai dymunol, a gawsom yn ei gwmni.
 
The first time I met him was in the summer of 1997 in the Metropole hotel in Llandrindod Wells. The ‘Yes for Wales’ campaign had organised a weekend event there to discuss campaigning for the forthcoming devolution referendum in the September of that year. I remember watching that evening a rugby match—USA versus Wales—with Rhodri and Kevin Brennan. Rhodri was a great sports fan, as we know, and I first had experience of the wit that he had, because the game was being played on what seemed to be a public park and, behind the posts, there were no terraces, no stands, but woodland, and Rhodri, in the course of the game, had to say, ‘I’ve never seen such a well camouflaged crowd’. I remember it was the first time I’d heard him speak and he then started to speak to me, and that’s the first time I had a conversation with him.
Y tro cyntaf y gwnes i gwrdd ag ef oedd yn ystod haf 1997 yng ngwesty’r Metropole yn Llandrindod. Roedd yr ymgyrch 'Ie dros Gymru' wedi trefnu digwyddiad dros benwythnos yno i drafod yr ymgyrchu ar gyfer y refferendwm ar ddatganoli a oedd i ddod ym mis Medi y flwyddyn honno. Rwy'n cofio gwylio gêm rygbi y noson honno—Unol Daleithiau America yn erbyn Cymru—gyda Rhodri a Kevin Brennan. Roedd Rhodri yn gefnogwr chwaraeon pybyr, fel y gwyddom ni, a chefais y profiad cyntaf o'r ffraethineb a oedd ganddo ef, oherwydd bod y gêm yn cael ei chwarae ar yr hyn a oedd yn ymddangos fel parc cyhoeddus a, y tu ôl i'r pyst, nid oedd unrhyw derasau nac eisteddleoedd, dim ond coetir a dywedodd Rhodri yn ystod y gêm, 'Welais i erioed dorf wedi ei chuddliwio cystal’. Rwy’n cofio mai dyna’r tro cyntaf i mi ei glywed yn siarad, ac yna dechreuodd siarad â mi, a dyna’r tro cyntaf i mi gael sgwrs gydag ef.
 
He was very proud to have been First Secretary, as it was in 2000, and subsequently First Minister, a role, of course, he filled in every way in his time in that role. Llywydd, he was pretty much the same age as my father—10 months younger than my father—and I saw him very much as part of that generation. He was, to me, somebody who I saw as a father figure in politics. The phrase ‘father of the nation’ has been used, but certainly he was somebody who I very much looked up to. He was somebody who commanded such respect, but, of course, he was somebody who was down to earth.
Roedd e’n falch iawn o fod yn Brif Ysgrifennydd, fel y’i gelwid yn 2000, ac yn dilyn hynny yn Brif Weinidog, swydd, wrth gwrs, y gwnaeth ei llenwi ym mhob ffordd yn ystod ei amser yn y swydd honno. Llywydd, roedd ef fwy neu lai yr un oed â’m tad—10 mis yn iau na’m tad—ac roeddwn i’n ei ystyried i raddau helaeth yn rhan o’r genhedlaeth honno. I mi, roedd yn rhywun yr oeddwn yn ei weld fel tad ym myd gwleidyddiaeth. Mae’r ymadrodd 'Tad y genedl' wedi ei ddefnyddio, ond yn sicr roedd ef yn rhywun yr oeddwn i’n ei edmygu yn fawr iawn. Roedd yn rhywun a oedd yn ennyn y fath barch, ond, wrth gwrs, roedd ei draed ar y ddaear hefyd.
 
Fe ddywedaf i stori yn Gymraeg achos dim ond yn Gymraeg mae’n gweithio. Achos y ffaith bod Rhodri llawer yn henach na fi, roeddwn i’n wastod yn galw ‘chi’ arno fe. Ar ôl amser, fe ddywedodd e, ‘Grinda, fachgen’—roedd e wastad yn galw ‘bachgen’ arnaf i—‘mae’n rhaid i ti nawr alw “ti” arnaf i’. Roedd hi’n anodd, wrth gwrs, i’r rheini ohonom ni sy’n siarad Cymraeg, i newid yn y ffordd yna. Ond, dyna beth wnes i. Fe fues i’n siarad gyda fy mam-gu, a oedd yn fyw bryd hynny, ac fe ddywedais wrthi hi fy mod i’n galw ‘ti’ ar Rhodri. ‘Beth?’, meddai hi, ‘Beth? Ti’n galw “ti” ar Rhodri Morgan? Does dim parch ’da ti?’
I will tell the story in Welsh because it only works in Welsh. Because of the fact that Rhodri was far older than me, I always called him ‘chi’, and, after a while, he said, ‘Listen, “bachgen”—he always called me ‘bachgen’—‘you have to now call me “ti”.’ It was difficult, for those of us who are Welsh speakers, to make that change, but that’s what I did. I spoke to my grandmother, who was alive at the time, and I told her that I called Rhodri ‘ti’, and she said, ‘What? You’re calling Rhodri Morgan “ti”? Have you no respect?’
 
Ie, wel, digon o barch, mae hynny’n siŵr. Ond, nid oedd gan Rhodri—ac rwy’n mynd i ddefnyddio’r gair sy’n cael ei ddefnyddio yn Nyffryn Aman a Chwm Tawe—nid oedd ‘clemau’ gyda fe; ‘airs and graces’ yw’r cyfieithiad neu’r dehongliad yn Saesneg.
Well, I had respect; there is no doubt about that. But, with Rhodri—and I’m going to use a word that is used in the Amman and Swansea valleys—there were no ‘clemau’; ‘airs and graces’ would be the English term.
 
Rhodri was somebody who commanded great respect, but, for him, there was no ceremony, no airs and graces. What I am now as a politician I owe to him. He was the person who gave me my opportunity, in July 2000, to become Agriculture and Rural Development Secretary, as the title was then. These days, when we have Cabinet reshuffles, they take place on a pre-arranged schedule, they’re planned beforehand. He rang me at 10.30 p.m. on a Saturday night to tell me that I’d been promoted to the Cabinet and would I join him on the way to the Royal Welsh two days later. So, there was no notice given—that was the way that Rhodri was, ringing at that time on a Saturday night.
Roedd Rhodri yn rhywun a oedd yn ennyn parch mawr, ond, o ran ei hunan, nid oedd unrhyw seremoni, nac unrhyw glemau. Rwy’n ddyledus iddo fe am yr hyn wyf i erbyn hyn fel gwleidydd. Fe oedd yr un a roddodd gyfle i mi, ym mis Gorffennaf 2000, i ddod yn Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, dyna oedd y teitl ar y pryd. Y dyddiau hyn, pan fyddwn yn ad-drefnu’r Cabinet, mae hynny yn cael ei wneud gan ddilyn amserlen a drefnwyd ymlaen llaw, cânt eu cynllunio ymlaen llaw. Ffoniodd Rhodri fi am hanner awr wedi deg ar nos Sadwrn i ddweud wrthyf i fy mod wedi cael dyrchafiad i'r Cabinet gan ofyn a fyddwn yn ymuno ag ef ar y ffordd i'r Sioe Frenhinol ymhen dau ddiwrnod. Felly, ni roddwyd unrhyw rybudd—un fel yna oedd Rhodri, yn ffonio ar yr adeg honno ar nos Sadwrn.
 
Many of us will remember the foot and mouth crisis of 2001. Rhodri’s view was that, as a young Minister, I had to get on with it, that it was my responsibility, but he was there to give help and guidance and support if it was needed. But he never interfered. He let me learn, he let me deal with the situation, but he was there if I needed his advice, and I very much valued that. It was truly an honour for me, in December 2009, to succeed him.
Bydd llawer ohonom yn cofio yr argyfwng clwy'r traed a'r genau yn 2001. Barn Rhodri oedd, fel Gweinidog ifanc, ei bod yn rhaid i mi fwrw ymlaen â phethau, mai fy nghyfrifoldeb i oedd hwn, ond roedd ef yno i roi cymorth a chyfarwyddyd a chefnogaeth pe byddai angen hynny. Ond nid oedd fyth yn ymyrryd. Rhoddodd rhwydd hynt i mi ddysgu, rhoddodd rhwydd hynt i mi ymdrin â'r sefyllfa, ond roedd ar gael pe byddai angen ei gyngor arnaf, ac roeddwn i’n gwerthfawrogi hynny’n fawr iawn. Roedd hi wir yn fraint i mi, ym mis Rhagfyr 2009, i’w olynu.
 
Rhodri was very much a family man. He delighted in his family. He delighted in his grandchildren. He spoke with much pride about all his family. For those who have been to his house, he had a set of rugby posts there and he had a copse where he’d often light little fires where people could gather. For him, family was everything.
Roedd ei deulu yn golygu popeth i Rhodri. Ymhyfrydai yn ei deulu. Ymhyfrydai yn ei wyrion. Roedd yn siarad am ei holl deulu gyda balchder mawr. I’r rhai sydd wedi bod yn ei dŷ, roedd ganddo set o byst rygbi yno ac roedd ganddo goedlan lle y byddai’n aml yn cynnau tanau bach lle y gallai pobl ymgynnull. Iddo fe, y teulu oedd popeth.
 
When he left active politics, he was determined to take up other interests that time had prevented him from doing in the years gone by. He started learning the piano. For those of us who remember him as First Minister, when he couldn’t turn a computer on, he became somebody who was a great technophile, and I used to pull his leg that pretty soon he’d be dominating Twitter. He loved his garden. He was a great gardener. Many people in this Chamber, and outside, will have the experience of going to Rhodri’s house and being presented quite often with a cabbage from the garden, fresh from the soil, often with the soil still on it, I remember, but he delighted in that. His pride in his garden was something that was obvious to all.
Pan roddodd y gorau i wleidydda’n ffurfiol, roedd yn benderfynol o ddilyn diddordebau newydd na chafodd y cyfle i’w dilyn yn y blynyddoedd cynt oherwydd prinder amser. Dechreuodd ddysgu sut i ganu’r piano. I'r rhai ohonom sy'n ei gofio yn Brif Weinidog, pan nad oedd yn gwybod sut i droi cyfrifiadur ymlaen, daeth yn un a oedd yn hoff iawn o dechnoleg, a byddwn yn arfer tynnu ei goes y byddai’n feistr ar Twitter yn fuan iawn. Roedd wrth ei fodd yn yr ardd. Roedd yn arddwr gwych. Bydd llawer o’r rhai sydd yn y Siambr hon, a'r tu allan iddi, wedi cael y profiad o fynd i dŷ Rhodri a chael chabatsien o'r ardd yn anrheg yn aml, yn ffres o'r pridd, yn aml â'r pridd yn dal arni, rwy’n cofio, ond roedd e’n ymhyfrydu yn hynny. Roedd ei falchder yn ei ardd yn rhywbeth amlwg i bawb.
 
He had a fantastic bank of knowledge about everything. It was amazing what he could recall. Particularly, he had an encyclopaedic knowledge of sport that went back to the 1940s. I often think that Rhodri would have been a fantastic pub quiz team companion, given his great knowledge on almost any subject. There was literally nothing I felt that he knew nothing about. He could always tell you something new about almost any subject. Rhodri was a hugely intelligent man with a fine mind, but he was at home with anybody. He had a remarkable talent for remembering people’s names. He would meet people 10 years on from their original, and perhaps only, meeting and he would remember their names and remember what they had said to him. How he did it, I don’t know, but it was incredible, and it was one of the things that he did and so many people remarked on that. It went so far in the public mind in associating him with being somebody who had a deep interest in other people. He was a great mixer and a great character, and he will be missed by his family, of course, but so many people around Wales and beyond.
Roedd ganddo stôr o wybodaeth arbennig iawn am bopeth. Roedd y pethau yr oedd yn gallu eu dwyn i gof yn rhyfeddol. Yn enwedig, roedd ganddo wybodaeth anhygoel am chwaraeon a oedd yn mynd yn ôl i'r 1940au. Rwy'n meddwl yn aml y byddai Rhodri wedi bod yn un ardderchog i fod ar dîm cwis tafarn gydag ef, o ystyried ei wybodaeth enfawr ar unrhyw bwnc bron. Nid oedd yn llythrennol unrhyw beth nad oedd ef yn gwybod dim amdano, rwy’n credu. Gallai bob amser ddweud rhywbeth newydd wrthych chi am unrhyw bwnc mwy neu lai. Roedd Rhodri yn ddyn hynod ddeallus a hir ei ben, ond roedd yn gartrefol gydag unrhyw un. Roedd ganddo dalent hynod i gofio enwau pobl. Byddai'n cyfarfod â phobl 10 mlynedd ar ôl eu cyfarfod yn wreiddiol, a hynny efallai am yr unig dro, a byddai'n cofio eu henwau a chofio’r hyn yr oedden nhw wedi ei ddweud wrtho. Sut oedd e’n gwneud hynny, wn i ddim, ond yr oedd yn anhygoel o beth, ac roedd yn un o'r pethau yr oedd yn eu gwneud ac fe soniodd cymaint o bobl am hynny. Roedd hynny mor bwysig ym meddwl y cyhoedd gan olygu bod pobl yn meddwl amdano fel rhywun a oedd â diddordeb mewn pobl eraill. Roedd yn dda iawn am gymysgu ac yn gymeriad hoffus, a bydd hiraeth mawr amdano ymhlith ei deulu, wrth gwrs, ond ymhlith cynifer o bobl ledled Cymru a thu hwnt hefyd.
 
Yr wythnos diwethaf, fe gollom ni un o gewri’r genedl. Mae e wedi mynd, ond mae ei enw e, wrth gwrs, wedi’i ysgrifennu mewn i’n hanes.
Last week, we lost a giant of our nation. He is gone, but, of course, his name is written into our history.
 
Last week, we lost one of our nation’s giants. He may be gone, but his name is written into our history.
Yr wythnos diwethaf, collasom un o gewri ein cenedl. Efallai ei fod ef wedi mynd, ond mae ei enw wedi ei ysgrifennu yn ein hanes.
 
12:42
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galwaf ar arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.
I call on the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.
 
12:42
Andrew R.T. DaviesBywgraffiadBiographyArweinydd yr Wrthblaid / The Leader of the Opposition
Thank you, Presiding Officer. Could I begin by, obviously, passing on our deepest condolence to Julie, who joins us here today, and the rest of her family, who I believe are in the gallery, from the Conservative group and from my good self personally. I well remember the first time—and I made this comment last week— when I first met Rhodri and he was busily barricading his garden to try and stop my cattle going into his garden. I have to say, as a farmer, you normally get used to quite a few irate individuals when your cattle are doing a merry dance on their garden. Rhodri was more interested in what type of cattle they were, and the ultimate destination of where those cattle might be going. I think that well encapsulates who Rhodri Morgan was. He was a man who had a willingness to want to know, a thirst to understand, and, above all, he was a genuine, decent, upright individual. I had the real privilege to serve here in one term of this Assembly in 2007 to 2011, and, as a new Member, admittedly from another party, he always engaged, he always discussed things, and you always felt you had that sense of comradery with him. I feel deeply privileged to have been able to serve one term in this institution. The way that he conducted himself in the role of First Minister, as the First Minister has pointed out, he had huge pride in occupying that position and wanted this institution to succeed. We, as a country, owe him a great debt of gratitude for the way, as the former Presiding Officer has highlighted previously, he stabilised a ship, along with others, when this institution’s future wasn’t secured and there was a huge question mark. We are fortunate that he was there at the helm, working with others, to make sure that devolution did turn in to a permanent part of our democracy and permanent part of our country here in Wales.
Diolch i chi, Llywydd. A gaf i ddechrau drwy, wrth gwrs, fynegi ein cydymdeimlad dwysaf â Julie, sydd gyda ni yma heddiw, a gweddill ei theulu, sydd yn yr oriel rwy’n credu, ar ran y grŵp Ceidwadol ac ar fy rhan fy hunan yn bersonol. Rwy’n cofio’n dda y tro cyntaf—ac fe wnes i’r sylw hwn yr wythnos diwethaf— i mi gwrdd â Rhodri ac roedd e’n brysur yn codi baricêd yn ei ardd i atal fy ngwartheg rhag mynd i mewn i’w ardd. Mae'n rhaid i mi ddweud, fel ffermwr, bod rhywun fel rheol wedi arfer gyda chryn dipyn o unigolion dig oherwydd bod eich gwartheg yn rhedeg o gwmpas yn eu gardd. Roedd gan Rhodri fwy o ddiddordeb yn y math o wartheg oedden nhw, a ble allai cyrchfan y gwartheg hynny fod yn y pen draw. Rwy'n credu bod hynny’n crisialu pwy oedd Rhodri Morgan yn dda. Roedd yn ddyn a oedd yn awyddus iawn i gael gwybod pethau, ac i ddeall pethau, ac, yn anad dim, roedd yn ddyn didwyll, parchus ac unionsyth. Cefais y fraint o wasanaethu yma yn un o dymhorau’r Cynulliad hwn o 2007 hyd 2011, ac, fel Aelod newydd, o blaid arall mae’n rhaid cyfaddef, roedd bob amser yn ymgysylltu, roedd bob amser yn trafod pethau, ac roeddech chi bob amser yn teimlo rhyw gyfeillgarwch rhyngddo ef a chithau. Rwy'n teimlo fy mod wedi cael braint fawr drwy gael gwasanaethu am un tymor yn y sefydliad hwn gydag ef. Y ffordd a oedd ganddo o ymddwyn yn swydd y Prif Weinidog, fel y mae’r Prif Weinidog wedi ei nodi, roedd yn hynod falch o fod yn y swydd honno ac roedd yn awyddus i’r sefydliad hwn lwyddo. Mae gennym ni, fel gwlad, ddyled fawr iddo am y ffordd, fel y mae’r cyn-Lywydd wedi ei amlygu’n barod, y gwnaeth lywio’r llong, ynghyd ag eraill, pan nad oedd dyfodol y sefydliad hwn yn sicr a chryn amheuaeth yn bodoli. Roeddem yn ffodus ei fod yno wrth y llyw, gan weithio gydag eraill, i wneud yn siŵr bod datganoli yn dod yn rhan annatod o'n democratiaeth ac yn rhan annatod o'n gwlad ni yma yng Nghymru.
 
I well remember the times when he would be in here as First Minister, very often not quite on his own on the Government bench, but he would start First Minister’s questions quite happily standing there with a handful of colleagues around. It was a different time in those days, in 2007, 2008, and he would give you a very detailed answer. He would give you an answer that you might disagree with, but you understood where he was coming from and where the Government came from. The other thing that struck me, as a new Member to this institution, was, in particular, the way he engaged with the proceedings of the Assembly—how we would sit in Plenary here, with papers in front of him, working through those papers, and his House of Commons background would very often come out, because, all of a sudden, you’d think he wouldn’t be listening and all of a sudden there would be that barracking from the First Minister’s chair, which as a new Member you certainly felt a little deflated about, to be honest with you. [Laughter.] But most probably—from my perspective, anyway, as a young farmer, through their debating societies—I got used to that.
Rwy’n cofio’n dda yr adegau pan fyddai ef i mewn yn y fan hon yn Brif Weinidog, yn aml iawn ddim yn hollol ar ei ben ei hun ar fainc y Llywodraeth, ond fe fyddai’n eithaf bodlon i ddechrau cwestiynau'r Prif Weinidog yn sefyll yn y fan yna gyda llond llaw o’i gydweithwyr o gwmpas. Roedd hi’n gyfnod gwahanol yn y dyddiau hynny, yn 2007, 2008, a byddai'n rhoi ateb manwl iawn i chi. Byddai'n rhoi ateb i chi y byddech yn anghytuno ag ef efallai, ond roeddech chi yn deall ei agwedd ef ac agwedd y Llywodraeth. Y peth arall a wnaeth fy nharo i, yn Aelod newydd yn y sefydliad hwn, oedd, yn enwedig, y ffordd yr oedd yn ymroi i drafodion y Cynulliad—sut yr oeddem yn eistedd yn y Cyfarfod Llawn yma, gyda’r papurau o’i flaen, yn gweithio drwy'r papurau hynny, a byddai ei gefndir yn Nhŷ'r Cyffredin yn dod i’r amlwg yn aml iawn, oherwydd, yn sydyn, er eich bod yn meddwl nad oedd e’n gwrando ac yn sydyn byddai heclo yn dod o gadair y Prif Weinidog, a oedd yn sicr o dynnu gwynt o hwyliau aelod newydd i ryw raddau, a dweud y gwir. [Chwerthin.] Ond yn ôl pob tebyg—o’m safbwynt i, beth bynnag, yn ffermwr ifanc, trwy eu cymdeithasau trafod nhw—deuthum i arfer â hynny.
 
I well remember, then, how he moved to the back benches, and I might be wrong, but I think he occupied the seat that Julie sits in today—perhaps Labour’s business manager could confirm that, but I think it’s roughly there. Again, he wasn’t a First Minister who just went to the back benches and sat quietly—he engaged, he had that thirst and he had that appetite for life that could be an inspiration to us all, I would suggest.
Rwy’n cofio’n dda, wedyn, iddo symud i'r meinciau cefn, ac efallai fy mod yn camgymryd, ond rwy'n credu ei fod yn arfer eistedd yn yr un sedd ag y mae Julie yn eistedd ynddi heddiw—efallai byddai rheolwr busnes Llafur yn gallu cadarnhau hynny, ond rwy'n credu mai dyna’r fan yn fras. Er hynny, nid Prif Weinidog fyddai’n bodloni ar fynd i'r meinciau cefn ac eistedd yn dawel ydoedd—fe wnaeth ei ran, roedd yr awch hwnnw ganddo ac roedd ganddo flas ar fyw fel ei fod yn ysbrydoliaeth inni i gyd, byddwn i’n awgrymu.
 
I don’t for one minute profess to have been a friend of Rhodri, in the personal nature that many of the front bench here and the Labour benches will indicate, no doubt, in their tributes, but I feel hugely privileged, and I’m sure Members of my group feel hugely privileged, that we were able to call Rhodri a political friend and a political acquaintance. The First Minister touched on the point about how he would calm people when they met him, he would put them at their ease, and he always showed an interest in people by picking up their name.
Ni fyddwn yn ceisio dweud am funud fy mod yn gyfaill mynwesol i Rhodri, yn yr ystyr bersonol honno y bydd llawer o'r fainc flaen yma a’r meinciau Llafur yn ei mynegi, rwy’n siŵr, yn eu teyrngedau, ond rwy’n teimlo fy mod yn hynod freintiedig, ac rwy'n siŵr y bydd aelodau fy ngrŵp yn teimlo'n hynod freintiedig, ein bod yn gallu galw Rhodri yn gyfaill gwleidyddol ac yn gydnabod gwleidyddol. Gwnaeth y Prif Weinidog y sylw y byddai e’n gallu tawelu pobl pan oeddent yn cwrdd ag ef, byddai'n gwneud iddynt deimlo’n gartrefol, ac roedd bob amser yn dangos diddordeb mewn pobl wrth ddwyn eu henwau i gof.
 
When I came home from the leader’s debate—and I am grateful to the First Minister who very kindly rang immediately after the First Minister’s debate to inform me of the tragic news, like I know he informed the other leaders—I was speaking to my wife afterwards, and she remembers a function that we attended. For most wives or husbands who are attending with their respective spouses in the political world, those types of events are very often regarded with horror, because you’re being thrown to the wolves very often. [Laughter.] Rhodri sat by Julia at this particular luncheon that we were attending, put her completely at her ease and was genuinely enthused by what she was doing, wanting to know about the things in life that she was interested in—likewise, obviously, Julia was asking him the questions back. But that was Rhodri—he could put you at your ease, he could understand what you were talking about and he could also offer you an answer and a perspective on life that encapsulated the man he was. He was just a thoroughly decent, honourable, upright individual. We are as a country extremely, extremely fortunate that we had a man of such calibre at the outset of devolution, taking the chair, steadying the ship and putting us on the journey we’re on.
Pan ddeuthum adref o ddadl yr arweinyddion—ac rwy’n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am fy ffonio i yn syth ar ôl dadl y Prif Weinidog, yn garedig iawn, i roi gwybod i mi am y newyddion trist, fel y gwn y rhoddodd wybod i’r arweinyddion eraill—roeddwn yn siarad â’m gwraig ar ôl hynny, ac mae hi'n cofio am seremoni y buom ni ynddi. I’r rhan fwyaf o wŷr neu wragedd sy'n mynychu digwyddiadau o’r fath gyda'u partneriaid yn y byd gwleidyddol, mae digwyddiadau o’r fath yn aml yn codi arswyd, gan y cewch eich taflu i'r bleiddiaid yn aml iawn. [Chwerthin.] Roedd Rhodri yn eistedd gyda Julia yn y cinio arbennig hwn yr oeddem ynddo, ac yn ei gwneud hi yn gyfan gwbl gartrefol ac roedd yn llawn gwir frwdfrydedd am yr hyn yr oedd hi yn ei wneud, ac yn dymuno cael gwybod am y pethau oedd o ddiddordeb iddi hi—roedd Julia yn amlwg yn gofyn cwestiynau iddo yntau hefyd, yn yr un modd. Ond un felly oedd Rhodri—gallai eich gwneud yn gartrefol, gallai ddeall yr hyn yr oeddech yn ei sôn amdano a gallai hefyd gynnig ateb i chi a rhoi golwg ar fywyd i chi a oedd yn crynhoi’r dyn yr oedd ef. Dyn agos i’w le, parchus ac anrhydeddus iawn. Rydym yn wlad ffodus iawn, iawn o fod wedi cael dyn o’r fath safon ar ddechrau’r cyfnod datganoli, yn y gadair, yn llywio’r llong ac yn rhoi cychwyn inni ar y daith yr ydym yn dal i fod arni.
 
As I did when I opened my remarks, I close by again reinforcing our condolences to Julie and the rest of the family. The loss must be huge, but, hopefully, with the passage of time, the grief that you feel will be put to one side with the many happy and warm memories that you will have of, indeed, a great man.
Fel y gwnes i wrth agor fy sylwadau, rwyf am orffen drwy ailfynegi ein cydymdeimlad â Julie a gweddill y teulu. Mae’n rhaid ei bod yn golled enfawr, ond, gobeithio, gyda threigl amser, y bydd y galar yr ydych yn ei deimlo yn cael ei liniaru gan y llu o atgofion melys a chynnes sydd gennych am ddyn gwirioneddol fawr.
 
12:48
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galwaf ar arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.
I call on the leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.
 
12:48
Leanne WoodBywgraffiadBiographyArweinydd Plaid Cymru / The Leader of Plaid Cymru
Diolch, Llywydd. On behalf of Plaid Cymru, I’d like to express my condolences to Julie and the family, and to fellow party members, colleagues and everyone who knew Rhodri Morgan. I’m sure everyone who knew him had fond memories of him, not only as a leader of the country but as a person of kindness, humour and warmth. Many of us in this Chamber worked with him when he was First Minister. My memory is of a leader who was always willing to engage. He was quick thinking, he was a real character and he was a patriot. He was willing to listen to others whilst setting out his own view and his own vision for Wales.
Diolch, Llywydd. Ar ran Plaid Cymru, hoffwn fynegi fy nghydymdeimlad â Julie a'r teulu, cydaelodau ei blaid, cydweithwyr a phawb a oedd yn adnabod Rhodri Morgan. Rwy'n siŵr fod gan bawb a oedd yn ei adnabod atgofion melys amdano, nid yn unig fel arweinydd y wlad, ond fel dyn caredig, doniol a chynnes. Mae llawer ohonom yn y Siambr hon wedi gweithio gydag ef pan oedd yn Brif Weinidog. Yr hyn yr wyf i’n ei gofio yw arweinydd a oedd bob amser yn barod i wneud ei ran. Roedd ganddo feddwl chwim, roedd yn gymeriad go iawn ac roedd yn wladgarwr. Roedd yn barod i wrando ar bobl eraill gan nodi ei farn ei hun a’i weledigaeth ei hun ar gyfer Cymru.
 
The phrase ‘man of the people’ is used a lot in politics, but with Rhodri it is well deserved. He was well known and popular with working people and with people outside of his own party. He was a politician who people could relate to. He had a dry and memorable sense of humour, but, beyond his personality, those people who were close to him can also be very proud of his political legacy.
Mae'r ymadrodd 'dyn y bobl' yn cael ei ddefnyddio’n aml mewn gwleidyddiaeth, ond gyda Rhodri roedd hynny’n gwbl haeddiannol. Roedd yn adnabyddus ac yn boblogaidd gyda phobl sy'n gweithio a phobl y tu allan i’w blaid ei hun. Roedd yn wleidydd y gallai pobl uniaethu ag ef. Roedd ganddo synnwyr digrifwch sych a chofiadwy, ond, heblaw am ei bersonoliaeth, gall y bobl hynny a oedd yn agos ato fod yn falch iawn o'i etifeddiaeth wleidyddol.
 
Rhodri Morgan led this nation in the early years of devolution—in those difficult precarious times. He formed the first coalition Government with the Liberal Democrats and later governed alongside my party in the One Wales Government from 2007 to 2011. Those were really important steps in the early years of our democracy.
Rhodri Morgan oedd yn arwain y genedl hon ym mlynyddoedd cynnar datganoli—yn yr amseroedd ansicr ac anodd hynny. Ffurfiodd y Llywodraeth glymblaid gyntaf gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol a llywodraethu’n ddiweddarach gyda’m plaid fy hun yn Llywodraeth Un Gymru o 2007 hyd at 2011. Roedd y rheiny’n gamau hynod bwysig ym mlynyddoedd cynnar ein democratiaeth.
 
Rhodri proved that Wales could unite, that devolution could see multiple parties exercise political power and that we could all work together jointly. Through his tenure as First Minister of this nation he ensured that the foundations of devolution were cemented to ensure that it would outlast his time as First Minister.
Profodd Rhodri y gallai Cymru uno, a bod datganoli’n gallu golygu mwy nag un blaid yn ymarfer grym gwleidyddol ac y gallem i gyd weithio gyda'n gilydd ar y cyd. Trwy ei gyfnod ef o fod yn Brif Weinidog y genedl hon fe sicrhaodd fod sylfeini datganoli yn cael eu cadarnhau i wneud yn siŵr y byddai hynny’n goroesi ei amser ef o fod yn Brif Weinidog.
 
It was under his leadership of the country that this Assembly took its first steps away from Westminster in terms of public policy. Doing things differently in a unique Welsh way was part of Rhodri’s political mantra. He will be well remembered for his ‘clear red water’. Rhodri’s way struck a chord with people across all of the parties and none and resonated with those who had initially been sceptical about devolution. As Assembly Members, we still benefit from that legacy today. Without Rhodri Morgan, you could argue that we wouldn’t be on the cusp of assuming greater responsibilities as an institution.
O dan ei arweinyddiaeth ef y cymerodd y Cynulliad hwn ei gamau cyntaf oddi wrth San Steffan o ran polisi cyhoeddus. Roedd gwneud pethau'n wahanol mewn ffordd unigryw Gymreig yn rhan o fantra gwleidyddol Rhodri. Bydd yn cael ei gofio yn dda am ei 'ddŵr coch clir'. Roedd ffordd Rhodri yn taro tant gyda phobl ar draws y pleidiau i gyd a’r rhai diblaid, gan daro tant hefyd i’r rhai a oedd wedi bod yn amheus am ddatganoli ar y cychwyn. Fel Aelodau o'r Cynulliad, rydym yn parhau i elwa ar yr etifeddiaeth honno heddiw. Heb Rhodri Morgan, gallech ddadlau na fyddem ni ar fin ysgwyddo mwy o gyfrifoldebau fel sefydliad.
 
I’ll close my remarks with an observation. When asked in 2008 about this country’s greatest achievement since devolution, he answered that it was our growing sense of confidence and our willingness to make our own decisions. Without Rhodri Morgan Wales wouldn’t be the country that it is today.
Rwyf am gloi fy sylwadau gydag un sylw. Pan ofynnwyd iddo yn 2008 am gyflawniadau mwyaf y wlad hon ers datganoli, fe atebodd mai ein hymdeimlad cynyddol o hyder a'n parodrwydd i wneud ein penderfyniadau ein hunain oedd y rheiny. Heb Rhodri Morgan ni fyddai Cymru y wlad yw hi heddiw.
 
Diolch o galon, Rhodri Morgan. Cwsg mewn hedd.
A heartfelt thanks, Rhodri Morgan. Rest in peace.
 
12:51
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galwaf ar arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.
I call on the leader of the UKIP group, Neil Hamilton.
 
12:51
Neil HamiltonBywgraffiadBiographyArweinydd Grŵp UKIP Cymru / Leader of the UKIP Wales Group
Diolch, Llywydd. I would like, on behalf of my group and my party, also to repeat the condolences, which have been given to Julie and other members of Rhodri’s family.
Diolch, Llywydd. Hoffwn, ar ran fy ngrŵp a’m plaid, ailadrodd y cydymdeimlad hefyd, sydd wedi eu mynegi i Julie ac aelodau eraill o deulu Rhodri.
 
I overlapped in the House of Commons with Rhodri for 10 years, from 1987 to 1997 and despite our political differences, Rhodri was an engaging and genial companion who always had time to talk. He was a gentle man and a gentleman. I warmed to him because it was immediately clear that, whilst fiercely loyal to his own party, he was always going to be his own man and a fully paid-up member of the awkward squad. Just as important, he was adamantine in his devotion to the fundamental decencies of life and politics.
Bûm yn Nhŷ'r Cyffredin ar yr un pryd â Rhodri am 10 mlynedd, o 1987 i 1997, ac er gwaethaf ein gwahaniaethau gwleidyddol, roedd Rhodri bob amser yn gydymaith diddorol a hynaws a chanddo amser i siarad bob amser. Roedd yn ddyn addfwyn ac yn ŵr bonheddig. Roeddwn i’n teimlo’n agos ato oherwydd ei bod yn amlwg ar unwaith, er ei fod yn ffyrnig o deyrngar i’w blaid ei hun, nad oedd fyth yn mynd i fod yn was i neb ond yn aelod llawn o garfan y lletchwith. A’r un mor bwysig, roedd yn ddi-ildio yn ei ymroddiad i gwrteisi sylfaenol bywyd a gwleidyddiaeth.
 
As a sincere person himself, he was always able to accept the sincerity of others. He bore no personal rancour towards anyone, even those whose opinions diverged radically from his. Unlike some, he never believed that democratic debate was improved by personal abuse and mud-slinging. He was broadminded enough to recognise that people can be equally sincere in their desire to do good even though they may differ fundamentally in their political prescriptions. He was part of that strand of socialist thinking, which in Morgan Phillips’s words owed more to Methodism than to Marx. But Rhodri was a nonconformist in a general sense: his unruly hair being a metaphor for his sturdy refusal to be controlled by anything other than his own conscience.
Ac yntau’n ddyn didwyll ei hunan, roedd yn gallu derbyn didwylledd eraill bob amser. Nid oedd yn magu unrhyw ddrwgdeimlad personol tuag at neb, hyd yn oed y rhai a oedd a barn wahanol iawn i’w farn ef ei hun. Yn wahanol i rai, ni chredodd erioed fod dadl ddemocrataidd yn cael ei gwella drwy sarhad personol a phardduo. Roedd yn ddigon eangfrydig i gydnabod y gall pobl fod yr un mor ddiffuant yn eu hawydd i wneud daioni er eu bod yn gwahaniaethu’n sylfaenol o ran eu daliadau gwleidyddol. Roedd yn rhan o’r elfen honno o’r meddwl sosialaidd, a chanddi, yng ngeiriau Morgan Phillips, fwy o ddyled i Fethodistiaeth nag i Marx. Ond roedd Rhodri yn anghydffurfiwr mewn ystyr cyffredinol: ei wallt afreolus yn cyfleu ei wrthwynebiad pendant i gael ei reoli gan unrhyw beth heblaw ei gydwybod ei hun.
 
His obituary in ‘The Daily Telegraph’ described him as
Mae ei ysgrif goffa yn 'The Daily Telegraph' yn ei ddisgrifio fel
 
‘Off-message Labour MP…who defied Tony Blair to become First Minister’.
AS Llafur a oedd yn torri ei gwys ei hun ... ac a anwybyddodd Tony Blair i ddod yn Brif Weinidog Cymru.
 
And he was deeply disappointed in 1997 when Tony Blair failed to offer him a ministerial post. But in retrospect, he might have agreed that Blair did him a favour, as Martin Shipton has written:
Ac roedd yn siomedig iawn yn 1997 pan fethodd Tony Blair â chynnig swydd weinidogol iddo. Ond o edrych yn ôl, efallai y byddai wedi cytuno bod Blair wedi gwneud cymwynas ag ef, fel yr ysgrifennodd Martin Shipton:
 
‘What it really amounted to was that Rhodri—while certainly no wild man of the left—was the antithesis of the technochratic type of politician that Blair favoured.’
Mewn gwirionedd, swm a sylwedd y peth oedd—er nad dyn gwyllt ar y chwith mohono’n sicr—fod Rhodri yn gyferbyniad llwyr i’r math o wleidydd technocrataidd yr oedd Blair yn ei ffafrio.
 
As a loyal party man he sublimated his personal disappointment and used the freedom of the backbenches to throw himself enthusiastically into the campaign for the establishment of this National Assembly. In consequence, he has been rightly dubbed as the father of Welsh devolution, not only for his role in the original referendum campaign but also his 10 years as First Minister. And he did as much as anyone to establish this Assembly as a permanent feature of Welsh life, confounding the initial scepticism of people like me. It may not be the strongest argument in his favour to say that without him I wouldn’t be here today, but who can deny that this forum for the vigorous clash of opinions will be his lasting memorial.
Gan ei fod yn ddyn ffyddlon i’w blaid fe roddodd ei siom bersonol o’r neilltu a defnyddio rhyddid y meinciau cefn i ymroi’n frwdfrydig i'r ymgyrch dros sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol hwn. O ganlyniad, cafodd yr enw haeddiannol o fod yn dad datganoli yng Nghymru, nid yn unig am ei waith gydag ymgyrch y refferendwm gwreiddiol ond hefyd ei 10 mlynedd o fod yn Brif Weinidog. Ac fe wnaeth cymaint â neb i sefydlu'r Cynulliad hwn yn nodwedd barhaol ym mywyd Cymru, gan beri cryn syndod i rai fel fi a oedd yn llawn amheuon ar y cychwyn. Efallai nad y ddadl orau dros ei achos yw dweud mai hebddo fe, ni fyddwn i yma heddiw, ond pwy all wadu na fydd y fforwm hwn ar gyfer gwrthdaro egnïol rhwng safbwyntiau yn gofeb barhaol iddo.
 
In the Assembly election campaign last year, Rhodri and I made a tv programme for S4C, and like all men in their anecdotage we entertained each other with stories of the old days in the House of Commons and the characters who had crossed our paths. Always his own man, he announced his surprise decision to resign as First Minister on his seventieth birthday and he said,
Yn ymgyrch etholiad y Cynulliad y llynedd, gwnaeth Rhodri a minnau raglen deledu ar gyfer S4C, ac fel mae pob dyn â’i hanesion yn ei henaint roeddem ni’n diddanu ei gilydd â straeon am yr hen ddyddiau yn Nhŷ'r Cyffredin a'r cymeriadau yr oeddem wedi eu cyfarfod. Fyth yn was i neb, cyhoeddodd ei benderfyniad annisgwyl i ymddiswyddo o fod yn Brif Weinidog ar ei ben-blwydd yn ddeg a thrigain a dywedodd,
 
‘There’s never a right time to go’—
’Does ’na byth amser iawn i fynd—
 
better not to outstay his welcome. Well, he may have been right about that then, but at only 77 years old this is certainly not the right time for him to go finally, and Wales is much the poorer for his untimely departure. As a selfless public servant he was universally respected across the political spectrum and loved as the warmest of human beings by legions of people he encountered in all walks of life. Dr Johnson said that
roedd hi’n well peidio â mynd yn hyfach na’i groeso. Wel, efallai ei fod yn iawn yn hynny o beth bryd hynny, ond ac yntau ond yn 77 mlwydd oed, yn sicr nid dyma’r amser cywir iddo’n gadael am y tro olaf, ac mae Cymru yn llawer tlotach o’i ymadawiad cyn ei amser. Fel rhywun a oedd yn gwasanaethu’r cyhoedd yn anhunanol cafodd ei barchu gan bawb ar draws y sbectrwm gwleidyddol a'i garu fel y cynhesaf o ddynion gan y llu o bobl y daeth ar eu traws ym mhob agwedd ar fywyd. Dywedodd Dr Johnson fel hyn
 
‘In lapidary inscriptions a man is not upon oath.’
Nid yw dyn yn mynd ar ei lw mewn ysgrifau a dorrwyd ar faen
 
But I can truly say that Rhodri was one of the most admirable men I’ve had the pleasure to know in half a century of public life, and it’s an honour to walk in his shadow.
Ond gallaf ddweud yn onest bod Rhodri yn un o'r dynion mwyaf cymeradwy y cefais y pleser o’u hadnabod mewn hanner canrif o fywyd cyhoeddus, ac mae'n anrhydedd i rodio yn ei gysgod.
 
12:55
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Galwaf nawr ar Kirsty Williams i siarad ar ran Democratiaid Rhyddfrydol Cymru.
I now call on Kirsty Williams to speak on behalf of the Welsh Liberal Democrats.
 
12:55
Kirsty WilliamsBywgraffiadBiographyYsgrifennydd y Cabinet dros Addysg / The Cabinet Secretary for Education
Thank you, Presiding Officer. We will hear much today, I suspect, about Rhodri as one of the ‘gwerin’—one of us—and that is, was, indisputably true. But we must also recognise that he stood out and he stood taller than us as well—as a politician, as a leader, as a father figure and friend to those of us from the class of 1999 and in the communities across Wales.
Diolch i chi, Llywydd. Byddwn yn clywed llawer heddiw, mi gredaf, am Rhodri fel un o'r 'werin'—un ohonom ni—ac mae hynny, roedd hynny, wir yn ddiamau. Ond mae’n rhaid i ni gydnabod hefyd ei fod yn sefyll allan ac yn sefyll yn dalach na ni hefyd—fel gwleidydd, fel arweinydd, fel tad a chyfaill i'r rhai ohonom o ddosbarth 1999 ac yn y cymunedau ledled Cymru.
 
Now, many of the tributes have talked about his personality as being distinct from his skills as a politician. I think that they were very much one and the same. Robert Kennedy described politics as the most honourable profession. I know that Rhodri would have agreed—actually, second only perhaps to playing fly half for Wales—but to be a politician, committed to ideals and to values, and representing community and country is an honourable profession that one should not apologise for.
Nawr, mae llawer o'r teyrngedau wedi sôn am ei bersonoliaeth fel bod ar wahân i’w sgiliau fel gwleidydd. Yn fy marn i, cyfanrwydd oedd hynny i raddau helaeth iawn. Disgrifiodd Robert Kennedy wleidyddiaeth fel y proffesiwn mwyaf anrhydeddus. Gwn y byddai Rhodri wedi cytuno—mewn gwirionedd, yn ail, yn unig efallai i chwarae fel maswr dros Gymru—ond mae bod yn wleidydd, gan fod wedi ymrwymo i ddelfrydau a gwerthoedd, a chynrychioli cymuned a gwlad yn broffesiwn anrhydeddus na ddylai neb ymddiheuro amdano.
 
There was great honour in the leadership that he brought to this place, and to the very notion of Welsh self-government. Those of us here back in those awkward few months and years of Welsh democracy, we will always remember and be thankful for the skill and the steadiness that he brought to this institution and to the role of First Minister. Those skills came from his very nature as a person. Everyone here will have a story or two, or three, or four, or five, about a Rhodri anecdote, but it will never be as many as the stories, facts and tales that Rhodri had about every village, town, rugby team, sporting occasion—he was always great company.
Roedd anrhydedd mawr yn yr arweinyddiaeth a gyflwynodd i’r lle hwn, ac i holl ystyr hunan-lywodraeth Cymru. Bydd y rhai ohonom a oedd yma yn ôl yn yr ychydig fisoedd a blynyddoedd lletchwith hynny yn nemocratiaeth Cymru, bob amser yn cofio ac yn ddiolchgar am y medrusrwydd a'r cadernid a gyflwynodd Rhodri i'r sefydliad hwn ac i swydd y Prif Weinidog. Daeth y sgiliau hynny o’i natur fel dyn. Bydd gan bawb ei stori neu ddwy, neu dair, neu bedair neu bump, am Rhodri mewn rhyw gyswllt, ond ni fydd cymaint o’r rheiny â’r straeon, y ffeithiau a’r chwedlau a oedd gan Rhodri ei hun am bob pentref, tref, tîm rygbi, digwyddiad chwaraeon—roedd bob amser yn gwmni gwych.
 
He showed me great professional and personal kindness. As we’ve already heard, he was an intensely proud family man, but he was also interested in your family. He always had time to ask me about my girls, and just like Julia, my husband, Richard, is often a reluctant participant in some of the formal events in which I demand his presence. But Rhodri always had time for him, always wanting to know about the cattle and the lambing season. When my mother passed away, he wrote not only to me but he wrote to my late father. My father couldn’t believe that the First Minister of Wales had taken the time to write to him about his loss. He was a decent, decent man.
Dangosodd garedigrwydd proffesiynol a phersonol mawr iawn tuag ataf i. Fel yr ydym wedi ei glywed yn barod, roedd yn ddyn hynod falch o’i deulu, ond yr oedd ganddo ddiddordeb hefyd yn eich teulu chi. Roedd ganddo bob tro yr amser i ofyn i mi am fy merched, ac yn union fel Julia, mae fy ngŵr innau, Richard, yn aml yn cymryd rhan anfoddog yn rhai o'r digwyddiadau ffurfiol yr wyf yn mynnu ei fod yn bresenol ynddynt. Ond roedd Rhodri bob amser yn barod i sgwrsio ag yntau hefyd, yn awyddus i wybod am y gwartheg a'r tymor wyna. Pan fu farw fy mam, ysgrifennodd nid yn unig ataf i, ond ysgrifennodd at fy niweddar dad hefyd. Ni allai fy nhad gredu bod Prif Weinidog Cymru wedi rhoi o’i amser i ysgrifennu ato ef am ei golled. Yr oedd yn ddyn graslon, graslon iawn.
 
On behalf of the Welsh Liberal Democrats, me personally and my family, my greatest sympathy, Julie, to you and to yours.
Ar ran Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, fy hunan yn bersonol a’m teulu, rwy’n estyn fy nghydymdeimlad dwysaf, Julie, i chi a’ch teulu.
 
12:58
Y Llywydd / The LlywyddBywgraffiadBiography
Jane Hutt.
Jane Hutt.
 
12:58
Jane HuttBywgraffiadBiographyArweinydd y Tŷ a'r Prif Chwip / The Leader of the House and Chief Whip
Rhodri was my friend, he was my leader when he was first Minister and he was also my constituent; we shared a great enthusiasm for the beautiful Vale of Glamorgan. And Rhodri always found time to campaign with me, but he also loved his local walks, swimming in the sea with Julie at Whitmore bay, and one memory from a friend this week of Rhodri spending time with her two young boys on Bendricks beach in Barry, entertaining them on the subject of dinosaur footprints—[Laughter.]—but most recently, enjoying the produce from his garden—Carwyn’s already mentioned it—a very special Spanish omelette made with the eggs from his latest batch of chickens bought at Riverside market. I also remembering visiting Dinas Powys Primary School on Fairtrade day and meeting Jaidem, Rhodri and Julie’s grandson. Now, Jaidem is a member of the school’s eco committee, and he was holding up this huge Fairtrade banana with his friends for the photos—very knowledgeable, of course, on Fairtrade issues.
Roedd Rhodri yn ffrind i mi, fe oedd fy arweinydd pan oedd yn Brif Weinidog ac roedd hefyd yn etholwr i mi; roeddem yn rhannu brwdfrydedd mawr am brydferthwch Bro Morgannwg. Ac roedd Rhodri bob amser yn dod o hyd i amser i ymgyrchu gyda mi, ond roedd wrth ei fodd yn mynd i gerdded yn lleol, nofio yn y môr gyda Julie ym mae Whitmore, ac un atgof gan ffrind yr wythnos yma oedd Rhodri yn treulio amser gyda'i dau fab ifanc ar draeth Bendricks yn y Barri, gan eu diddanu ar y pwnc o olion traed deinosoriaid— [Chwerthin.]—ond yn fwyaf diweddar, mwynhau’r cynnyrch o’i ardd—mae Carwyn wedi sôn am hynny’n barod—ac omled Sbaenaidd arbennig iawn wedi ei wneud â wyau ei gasgliad diweddaraf o ieir wedi eu prynu ym marchnad Glan yr Afon. Rwy’n cofio ymweld ag Ysgol Gynradd Dinas Powys hefyd ar ddiwrnod Masnach Deg a chyfarfod â Jaidem, ŵyr Rhodri a Julie. Nawr, mae Jaidem yn aelod o bwyllgor eco yr ysgol, ac yr oedd yn dal banana Masnach Deg enfawr i fyny gyda'i ffrindiau ar gyfer tynnu lluniau—ac yn wybodus iawn, wrth gwrs, ar faterion Masnach Deg.
 
So, knowing Rhodri and Julie as close friends, with shared political commitments, does take me back a long time—it takes me back to the early 1980s when I visited him when he was head of the European office in Wales, and I was asking him for help with European funding for the South Glamorgan Women’s Workshop. Well, he set to work straightaway, secured the funding and that workshop opened in 1984, with a crèche, training women in IT skills and electronics—widely questioned at the time for being women-only. But, of course, Rhodri backed us all the way and 35 years later, thousands of women and children have benefited from that workshop. Always a champion for women’s rights; thank you, Rhodri.
Felly, mae adnabod Rhodri a Julie fel ffrindiau agos, gydag ymrwymiadau gwleidyddol ar y cyd, yn mynd â mi amser maith yn ôl—yn mynd â mi yn ôl i'r 1980au cynnar pan ymwelais ag ef pan oedd yn bennaeth y swyddfa Ewropeaidd yng Nghymru, a minnau’n gofyn iddo am gymorth gyda chyllid Ewropeaidd ar gyfer Gweithdy Menywod De Morgannwg. Wel, aeth ati i weithio ar unwaith, sicrhaodd y cyllid ac agorodd y gweithdy yn 1984, gyda meithrinfa, hyfforddiant i fenywod mewn sgiliau TG ac electroneg—roedd llawer o amheuaeth ar y pryd am ei fod i fenywod yn unig. Ond, wrth gwrs, cefnogodd Rhodri ni bob cam o’r ffordd, a 35 mlynedd yn ddiweddarach, mae miloedd o fenywod a phlant wedi elwa ar y gweithdy hwnnw. Roedd bob amser yn barod i hyrwyddo hawliau menywod; diolch i ti, Rhodri.
 
We worked together on the ‘Yes for Wales’ campaign, which took us both into the Assembly and into Government as ministerial colleagues. Within a year, he was First Minister for nearly a decade. Much has been made and said of Rhodri’s capacity to absorb detail, but it’s also very important to remember that he was always looking to the long term, to the big policy ideas that could move Wales forward.
Buom yn gweithio gyda'n gilydd ar yr ymgyrch ‘Ie dros Gymru’, a aeth â ni i mewn i'r Cynulliad ac i’r Llywodraeth fel cydweithwyr gweinidogol. O fewn blwyddyn ef oedd Prif Weinidog Cymru gan aros yn y swydd am bron i ddegawd. Mae llawer wedi ei wneud a’i ddweud am allu Rhodri i gofio manylion, ond mae hefyd yn bwysig iawn i gofio ei fod bob amser yn edrych ar y tymor hir, ar y syniadau polisi mawr a allai symud Cymru ymlaen.
 
So, when I was health and social services Minister, he made it clear that he was as concerned with social services as he was with health, and with public health as much as the NHS. He ensured that we got the legislation to appoint the first Children’s Commissioner for Wales in 2001. Looked-after children in Voices from Care knew he was listening as he responded to the Waterhouse report.
Felly, pan oeddwn yn Weinidog iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, fe’i gwnaeth yn glir ei fod yn llawn mor bryderus ynglŷn â gwasanaethau cymdeithasol ag am iechyd, a chydag iechyd y cyhoedd yn gymaint â’r GIG. Sicrhaodd ein bod yn cael y ddeddfwriaeth i benodi Comisiynydd Plant cyntaf Cymru yn 2001. Roedd y plant a oedd yn derbyn gofal yn Voices from Care yn gwybod ei fod yn gwrando pan ymatebodd i adroddiad Waterhouse.
 
Of course, those were tough times in our early days, as has been said: £1.9 billion health budget compared with over £7 billion now. But, we didn’t do PFI, we brought in free prescriptions and Rhodri opened our prestigious Swansea graduate medical school—and how proud he was to be chancellor of Swansea University. He was passionate about our health service, supporting primary care, but also championing those outstanding scientists who put Wales at the forefront of medical research. The impact of his decision to appoint the chief scientific advisers for Wales has been so significant.
Wrth gwrs, roedd y rheiny’n amseroedd anodd yn ein dyddiau cynnar, fel y dywedwyd: £1.9 biliwn o gyllideb iechyd o’i gymharu â thros £7 biliwn erbyn hyn. Ond, fe wnaethom ni wrthod y fenter cyllid preifat, a chyflwyno presgripsiynau rhad ac am ddim ac agorodd Rhodri ein hysgol feddygol fawr ei bri i raddedigion yn Abertawe—ac roedd yn hynod falch o fod yn ganghellor Prifysgol Abertawe. Roedd yn angerddol am ein gwasanaeth iechyd, a chefnogi gofal sylfaenol, ond hefyd am hyrwyddo’r gwyddonwyr rhagorol hynny sy’n rhoi Cymru ar flaen y gad o ran ymchwil meddygol. Mae effaith ei benderfyniad i benodi prif gynghorwyr gwyddonol Cymru wedi bod mor bwysig.
 
Again, his contribution to education has been distinctive, backing the foundation phase, recognising the importance of investing in the early years, bringing higher education to the Valleys, and launching the transformational twenty-first century school building programme.
Hefyd, mae ei gyfraniad i addysg wedi bod yn unigryw, wrth iddo gefnogi'r cyfnod sylfaen, gan gydnabod pwysigrwydd buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar, gan ddod ag addysg uwch i'r Cymoedd, a lansio'r rhaglen weddnewidiol o adeiladu ysgolion yr unfed ganrif ar hugain.
 
Today, the horrific terror attack in Manchester is at the forefront of our thoughts, and we must remember Rhodri’s swift response, as First Minister, to 9/11 and 7/7, bringing together all the faith leaders in a forum to establish new relationships, which endure through thick and thin to this day. Julie and I attended a deeply moving gathering on Sunday at the Hindu community centre, with contributions from ethnic minority organisations and faith leaders—many are here today. The message was that Rhodri had reached out, he’d listened and he took action. Much has been said about Rhodri’s capacity and ability to relate to people every day, everywhere he went in Wales, but he was also a man who looked out to the wider world. Wales for Africa is a shining example of that, as we’ll see on Africa Day, celebrated in the Senedd this Thursday.
Heddiw, mae’r ymosodiad terfysgol erchyll ym Manceinion yn bennaf yn ein meddyliau, ac mae'n rhaid i ni gofio ymateb cyflym Rhodri, pan oedd yn Brif Weinidog, i ddigwyddiadau 9/11 a 7/7, gan ddwyn ynghyd yr holl arweinwyr ffydd at ei gilydd mewn fforwm i sefydlu perthnasoedd newydd, sydd wedi parhau drwy ddŵr a thân hyd y dydd heddiw. Aeth Julie a minnau i gyfarfod teimladwy iawn ddydd Sul yn y ganolfan gymunedol Hindwaidd, gyda chyfraniadau gan sefydliadau lleiafrifoedd ethnig ac arweinwyr ffydd—mae llawer ohonynt yma heddiw. Y neges oedd fod Rhodri wedi annog cysylltiad, ei fod wedi gwrando a’i fod wedi gweithredu. Mae llawer wedi ei ddweud am allu a dawn Rhodri i ymwneud â phobl, a hynny bob dydd, ym mhob man yr aeth iddo yng Nghymru, ond yr oedd hefyd yn ddyn a oedd yn edrych allan i'r byd ehangach. Roedd Cymru o Blaid Affrica yn enghraifft ddisglair o hynny, fel y byddwn yn ei weld ar Ddiwrnod Affrica, a gaiff ei ddathlu yn y Senedd ddydd Iau.
 
So, Rhodri Morgan was a truly exceptional man who has made an indelible mark on Wales. He was a uniquely gifted politician with the greatest integrity and compassion. I’ve been so fortunate to know and work with him, as a truly inspiring leader who defined the meaning and importance of devolution for Wales, whilst crafting a distinctive identity for Welsh Labour. Now, we must learn together from his life, his legacy as a great and enduring friend to Wales. Diolch, Rhodri.
Felly, roedd Rhodri Morgan yn ddyn gwirioneddol eithriadol sydd wedi gadael ei ôl yn annileadwy ar Gymru. Roedd yn wleidydd â dawn unigryw ac yn meddu ar y gonestrwydd a’r trugaredd mwyaf. Rwyf wedi bod mor ffodus o gael ei adnabod a gweithio gydag ef, fel arweinydd gwirioneddol ysbrydoledig a ddiffiniodd ystyr a phwysigrwydd datganoli i Gymru, gan hefyd lunio hunaniaeth arbennig ar gyfer Llafur Cymru. Nawr, mae'n rhaid i ni ddysgu gyda’n gilydd o’i fywyd, ei etifeddiaeth fel cyfaill mawr a chyson i Gymru. Diolch, Rhodri.
 
13:03
Lesley GriffithsBywgraffiadBiographyYsgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig / The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs
Extraordinary, inspirational, genuine, brilliant, original, unique: all adjectives that have been used to describe Rhodri in the hundreds of tributes I’ve read over the past few days, each one an accurate description of him. I met both Julie and Rhodri 20 years ago in the ‘Yes for Wales’ campaign. I then worked on Rhodri’s two leadership campaigns back in 1998 and 1999, the history of which is very well known. However, Rhodri absolutely believed his time would come, often quoting one of his beloved sporting analogies, ‘Three tries for a Welshman’, which indeed turned out to be the case. When he became First Minister in February 2000, he ensured devolution—still very much in its infancy—worked for everyone in Wales, by steadying the ship and providing exceptional leadership. Devolution will be his political legacy. Without him, it would have been a much more difficult journey.
Arbennig, ysbrydoledig, didwyll, gwych, gwreiddiol, unigryw: pob un yn ansoddeiriau a ddefnyddiwyd i ddisgrifio Rhodri yn y cannoedd o deyrngedau i mi eu darllen yn ystod y dyddiau diwethaf, a phob un yn ddisgrifiad cywir ohono. Fe wnes i gwrdd â Julie a Rhodri 20 mlynedd yn ôl yn yr ymgyrch 'Ie dros Gymru'. Yna gweithiais ar ddwy ymgyrch arweinyddiaeth Rhodri yn ôl ym 1998 a 1999, ac mae hanes hynny yn adnabyddus iawn. Fodd bynnag, roedd Rhodri yn credu yn bendant y byddai ei amser yn dod, gan ddyfynnu un o'r cyffelybiaethau o fyd chwaraeon yr oedd mor hoff ohono, 'Tri chais i Gymro', ac yn wir, felly y bu hi. Pan ddaeth yn Brif Weinidog Cymru ym mis Chwefror 2000, fe sicrhaodd fod datganoli—a oedd yn dal i fod yn ei ddyddiau cynnar—yn gweithio dros bawb yng Nghymru, drwy lywio’r llong a rhoi arweinyddiaeth eithriadol. Datganoli fydd ei etifeddiaeth wleidyddol. Hebddo fe, byddai wedi bod yn daith llawer mwy anodd.
 
I was privileged to be elected by the people of Wrexham to serve under Rhodri in 2007. Rhodri and Julie really encouraged me to put myself forward to be an elected representative. So, I owe him a great deal and I will never forget his personal support and encouragement over the last two decades. I often sought his advice and wisdom, and I remember, during one particularly unpleasant day during an election campaign, when opponents were hurling personal insults, that he heard about this and rang me to tell me to rise above it and remember that politics was about playing the ball and not the man—yet another sporting analogy.
Cefais y fraint o gael fy ethol gan bobl Wrecsam i wasanaethu o dan Rhodri yn 2007. Fe wnaeth Rhodri a Julie wir fy annog i gynnig fy hun i fod yn gynrychiolydd etholedig. Felly, mae gennyf ddyled fawr iddo, ac ni fyddaf fyth yn anghofio ei gefnogaeth a’i anogaeth bersonol dros y ddau ddegawd diwethaf. Gofynnais yn aml ofyn am ei gyngor a’i ddoethineb, ac rwyf yn cofio, ar un diwrnod arbennig o annymunol yn ystod ymgyrch etholiadol, pan oedd gwrthwynebwyr yn taflu sarhad personol, iddo glywed am hyn a fy ffonio i ddweud wrthyf am godi uwchlaw hynny, a chofio bod gwleidyddiaeth yn ymwneud â chwarae'r bêl ac nid y dyn—cyfatebiaeth arall eto o fyd chwaraeon.
 
Even though I am still shocked and saddened at his sudden death, it is not possible to think of Rhodri for long without remembering a story to make you smile. And there are so many of those stories to provide comfort at this time. On his many visits to Wrexham, he often called at my house to see us. One Sunday, he had been to meet with individuals affected by severe flooding and arrived hoping to have a roast Sunday lunch before heading home to south Wales. However, it was my daughter’s sixth birthday, so no Sunday lunch was on offer, just a chaotic house, and, typically, he rolled up his sleeves, helped prepare for the birthday party and cleaned the kitchen afterwards.
Er fy mod yn dal i fod wedi fy syfrdanu ac yn drist oherwydd ei farwolaeth sydyn, nid oes modd meddwl yn hir am Rhodri heb gofio stori i wneud i chi wenu. Ac mae cymaint o’r straeon hynny i roi cysur ar yr adeg yma. Yn ystod ei ymweliadau lu â Wrecsam, galwai yn aml yn fy nhŷ i'n gweld ni. Un dydd Sul, roedd wedi bod yn cyfarfod ag unigolion a oedd wedi dioddef llifogydd difrifol. Fe gyrhaeddodd yn gobeithio cael cinio dydd Sul cyn mynd adref i’r de. Fodd bynnag, roedd hi’n ben-blwydd fy merch yn chwech oed, felly doedd dim cinio dydd Sul ar gael, dim ond tŷ anhrefnus, ac, fel arfer, fe dorchodd ei lewys, helpu i baratoi ar gyfer y parti pen-blwydd a glanhau’r gegin wedyn.
 
Colleagues who were here pre 2011 will remember, as Carwyn said, that Rhodri chose never to switch his computer on whilst he was First Minister. Someone would do it for him and he simply pressed the buttons to vote. However, following his retirement as First Minister, he decided that he really needed to start sending e-mails. On the Friday after he stepped down, he e-mailed me congratulating me on my appointment as a Deputy Minister, telling me that this was the first e-mail he’d ever sent and I should treasure it.
Bydd cydweithwyr a oedd yma cyn 2011 yn cofio, fel y dywedodd Carwyn, fod Rhodri wedi dewis peidio byth â thanio’i gyfrifiadur pan oedd yn Brif Weinidog. Byddai rhywun yn gwneud hynny drosto, a byddai yntau’n syml yn pwyso’r botymau i bleidleisio. Fodd bynnag, ar ôl iddo ymddeol o fod y Prif Weinidog, penderfynodd ei fod yn hen bryd iddo ddechrau anfon negeseuon e-bost. Ar y dydd Gwener ar ôl iddo ildio’r awenau, anfonodd e-bost ataf yn fy llongyfarch ar gael fy mhenodi'n Ddirprwy Weinidog, gan ddweud wrthyf mai hwn oedd yr e-bost cyntaf iddo ei anfon erioed, ac y dylwn ei drysori.
 
On our return after the Christmas recess, Rhodri sat directly behind me in the Chamber, and often used to ask me, in a very loud whisper, did I fancy a cuppa, much to the consternation of the then Presiding Officer. So, I decided to show him how to use the messaging system we have in the Chamber and he then decided that I should be his 24/7 ICT support—a job I was really happy to do, as it was the first thing I’d ever been able to do better than him.
Wedi i ni ddychwelyd ar ôl egwyl y Nadolig, eisteddai Rhodri yn union y tu ôl i mi yn y Siambr, ac fe arferai ofyn i mi, gan sibrwd yn uchel iawn, a oedd awydd paned arna i, er mawr syndod i’r Llywydd ar y pryd. Felly, penderfynais ddangos iddo sut i ddefnyddio'r system negeseuon sydd gennym ni yn y Siambr, ac yna fe benderfynodd y dylwn fod yn gynorthwy-ydd Technoleg Gwybodaeth iddo, ar gael 24 awr y dydd, 7 diwrnod yr wythnos. Roedd hon yn swydd yr oeddwn yn fodlon iawn ei gwneud, gan mai dyma'r peth cyntaf erioed i mi allu ei wneud yn well nag ef.
 
Rhodri was down to earth, with no airs and graces, truly a man of the people, and passionate about Wales and her people. It didn’t matter which village, town or city in Wales that you visited with him, he had an encyclopaedic knowledge of that place, and invariably spoke to people, finding a cousin or an old family friend. He made everyone feel comfortable and at ease and that’s why he was such a popular politician, known everywhere just by his first name. His loss is felt by so many people, which was emphasised to me on a visit to Wrexham Maelor Hospital last Thursday, when six people, none of whom I knew, just stopped me on the corridor to tell me that they felt they’d lost a friend, even though they’d never met him.
Roedd Rhodri yn berson di-lol efo’i draed ar y ddaear, ac roedd yn angerddol dros Gymru a'i phobl.  Nid oedd ots pa bentref, tref neu ddinas yng Nghymru yr oeddech chi’n ymweld â hi gydag ef, roedd ganddo wybodaeth fel gwyddoniadur am y lle hwnnw, ac roedd yn siarad yn ddieithriad gyda phobl, gan ddod o hyd i gefnder neu hen gyfaill teuluol. Gwnâi i bawb deimlo'n gyfforddus ac yn gartrefol a dyna pam yr oedd yn wleidydd mor boblogaidd, a gai ei adnabod ym mhob man wrth ei enw cyntaf yn unig. Mae cymaint o bobl yn teimlo’r golled ar ei ôl. Amlygwyd hyn i mi ar ymweliad ag Ysbyty Maelor Wrecsam ddydd Iau diwethaf, pan wnaeth chwech o bobl, pob un ohonynt yn ddieithr i mi, ddod ata i ar y coridor i ddweud wrthyf eu bod yn teimlo eu bod wedi colli cyfaill, er nad oedden nhw erioed wedi cwrdd ag ef.
 
It was a pleasure to be in his company and listen to his stories. He was always happy to share his vast wisdom and knowledge with you. I valued his friendship and will miss him greatly. But of course his top priority in life was his family, to whom he was devoted. Mine and my daughter’s thoughts are with Julie and all his family at this incredibly difficult time. Thank you for everything, Rhodri. Sleep well, comrade.
Roedd yn bleser bod yn ei gwmni a gwrando ar ei straeon. Roedd bob amser yn hapus i rannu ei ddoethineb a’i wybodaeth helaeth gyda chi. Roeddwn i’n gwerthfawrogi ei gyfeillgarwch a byddaf yn gweld hiraeth mawr ar ei ôl. Ond wrth gwrs, ei brif flaenoriaeth mewn bywyd oedd ei deulu, ac roedd mor driw iddyn nhw. Mae fy meddyliau i a fy merch gyda Julie a'i holl deulu ar yr adeg anodd iawn yma. Diolch i ti am bopeth, Rhodri. Cysga’n dda, frawd.
 
13:08
As chair of the Welsh Conservative party group and the only Member first elected in 1999, it is my sad honour to make this tribute.
Fel cadeirydd grŵp Plaid Geidwadol Cymru a'r unig Aelod a etholwyd gyntaf yn 1999, anrhydedd trist yw traddodi’r deyrnged hon.
 
Devolution was a shaky structure when Rhodri became First Minister in February 2000. Only narrowly endorsed by the electorate, it lacked decisive leadership and had not created a stable Government. Rhodri provided the energy and vision that devolution needed to succeed in Wales. He was a tough opponent, and I think we should be candid in recognising this. But, as was said of Churchill, any anger was like lightening—bright, decisive and quickly passing. While his powerful memory was rightly famous, it did not extend to bearing political grudges, and we all know what a rare quality and a generosity of heart that is. For the heart of Rhodri’s vision was that Wales must become a political nation to match and advance its cultural and historical achievements, and all our great political traditions have a part in that, which he nobly recognised.
Pan ddaeth Rhodri yn Brif Weinidog ym mis Chwefror 2000 roedd datganoli yn strwythur digon simsan. Roedd wedi ei gymeradwyo gan yr etholwyr o drwch blewyn yn unig, roedd diffyg arweinyddiaeth bendant ac nid oedd wedi creu Llywodraeth sefydlog. Darparodd Rhodri yr egni a’r weledigaeth yr oedd eu hangen er mwyn i ddatganoli lwyddo yng Nghymru. Roedd yn wrthwynebydd anodd, ac rwy’n meddwl y dylem ni fod yn ddidwyll wrth gydnabod hyn. Ond, fel y dywedwyd am Churchill, roedd unrhyw ddicter fel mellt—yn llachar, yn bendant ac yn mynd heibio’n gyflym.  Er ei fod yn enwog am ei gof grymus, nid oedd yn dal dig gwleidyddol, ac rydym ni i gyd yn gwybod rhinwedd mor brin a haelfrydig yw honno. Hanfod gweledigaeth Rhodri oedd bod yn rhaid i Gymru ddod yn genedl wleidyddol a oedd yn deilwng o’i chyflawniadau diwylliannol a hanesyddol ac a allai eu datblygu ymhellach. Ac mae gan ein holl draddodiadau gwleidyddol mawr ran yn hynny, fel yr oedd ef ei hun yn falch o gydnabod.
 
When Rhodri stepped down as First Minister, devolution was constitutionally embedded and about to receive a two-thirds majority in a referendum for primary law-making powers. Rhodri’s service to the Welsh nation will be seen as the greatest of his generation of politicians. And it was a service that was supported and sustained by a long and happy marriage. I extend my deepest sympathies and those of my colleagues to Julie and the whole family.
Pan ymddiswyddodd Rhodri o fod y Prif Weinidog, roedd datganoli wedi'i ymgorffori yn gyfansoddiadol ac ar fin ennill mwyafrif o ddwy ran o dair mewn refferendwm ar bwerau deddfu sylfaenol. Bydd gwasanaeth Rhodri i'r genedl Gymreig yn cael ei weld fel y pwysicaf yn ei genhedlaeth ef o wleidyddion. Ac roedd yn wasanaeth a gafodd ei gefnogi a'i gynnal gan briodas hir a dedwydd. Rwy'n estyn fy nghydymdeimlad dwysaf a chydymdeimlad fy nghyd-Aelodau i Julie a'r teulu i gyd.
 
13:10
Mark DrakefordBywgraffiadBiographyYsgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol / The Cabinet Secretary for Finance and Local Government
Dechreuais i fwrw drysau yn perswadio dinasyddion Gorllewin Caerdydd i bleidleisio dros Rhodri Morgan yn y fuddugoliaeth enwog ym 1987, pan wnaeth yr etholaeth wrthdroi’r unig egwyriant yn ei hanes i ddychwelyd i ddwylo’r Blaid Lafur. Fe’i glywais yn siarad yn gyhoeddus olaf dim ond dwy wythnos yn ôl, yn ail-fyw cyffro’r ymdrech honno a dechrau perthynas 30 mlynedd a mwy gyda chymunedau ledled Gorllewin Caerdydd.
I started to knock doors, persuading the citizens of Cardiff West to vote for Rhodri Morgan in the famous victory in 1987, when the constituency overturned the only aberration in its history to return to the hands of the Labour Party. I heard him speaking publicly for the last time just a fortnight ago, reliving the excitement of that campaign and the start of a 30-year relationship with communities across Cardiff West.
 
Oherwydd, os oedd enw Rhodri Morgan yn newydd i lawer ym 1987, nid arhosodd fel hynny am yn hir: yr ymdrech yn erbyn y morglawdd; yr ymateb i’r ‘Ely riots’, fel y’u galwyd ym 1990; y dymchwel di-dostur o wladwriaeth y quangos—cynhyrchydd a chyfarwyddwr y ffilm Gymreig enwog yna, ‘Last Quango in Powys’, fel y clywais i fe’n cyfeirio ati yn aml. Ac erbyn 1992 roedd beth oedd yn arfer bod yn sedd ymylol wleidyddol eisoes yn gadarn yn nwylo Rhodri Morgan. Nid oedd hyn o ganlyniad i unrhyw beth ond gwaith caled, di-baid—y syrjeris wythnosol, y cyfarfodydd cyhoeddus, yr ymdrechoedd a digwyddiadau cymunedol. Efallai mi oedd yn dechrau bod yn amlwg yn fwy ar y llwyfan cenedlaethol, ond ble bynnag oedd ei angen yn lleol, mi oedd Rhodri yno.
Because, if the name of Rhodri Morgan was new to many in 1987, it didn’t stay like that for too long as he fought against the barrage; the response to the Ely riots, as they were described in 1990; in fighting against the quango state—the producer and director of that famous Welsh film, ‘Last Quango in Powys’, as I heard him refer to it so often. By 1992, what used to be a marginal seat was now firmly in the grasp of Rhodri Morgan. Not that that was the result of anything but hard work—the weekly surgeries, the public meetings, the community engagements. Perhaps he was becoming more prominent on the national stage, but wherever he was needed locally, Rhodri was there.
 
Llywydd, in those days in the first half of the 1990s, Jane Hutt and I were the county councillors for the Riverside ward in Cardiff West, Sue Essex and Jane Davidson were the Riverside city councillors. We would hold weekly street surgeries, distributing flyers, inviting residents to put them up in their windows if they wanted us to call. Once every couple of months we’d be joined by Rhodri. Out would go a special flyer, advertising the presence of the local Member of Parliament. Instead of the usual three or four takers, a dozen leaflets would go up in people’s windows. Into the first house, Rhodri would disappear. Sue, Jane or I would proceed to call on each of the remaining eleven, every one of them disappointed to see us, every one of them hoping to see Rhodri. Three quarters of an hour later, we would return to the first house. There would be the Member of Parliament for Cardiff West, a plate of Welsh cakes, two cups of tea and three cousins discovered to be in common. They thought he was wonderful. And of course, they were right.
Llywydd, yn y dyddiau hynny yn hanner cyntaf y 1990au, roedd Jane Hutt a minnau yn gynghorwyr sir dros ward Glan yr afon yng Ngorllewin Caerdydd. Sue Essex a Jane Davidson oedd cynghorwyr y ddinas dros ardal Glan yr Afon. Byddem yn cynnal cymorthfeydd stryd wythnosol, yn dosbarthu taflenni, gan ofyn i breswylwyr eu rhoi yn eu ffenestri os oeddent yn dymuno i ni alw. Unwaith bob mis neu ddau byddai Rhodri yn ymuno â ni. Byddem yn dosbarthu taflen arbennig yn hysbysebu presenoldeb yr Aelod Seneddol lleol. Yn hytrach na'r tair neu bedair taflen arferol, byddai dwsin o daflenni yn ffenestri pobl. Byddai Rhodri yn diflannu i’r tŷ cyntaf. Byddai Sue, Jane neu finnau yn mynd yn ein blaenau i alw ym mhob un o'r un ar ddeg tŷ arall, ac roedd pob un ohonyn nhw’n siomedig o’n gweld ni, a phob un ohonyn nhw’n gobeithio gweld Rhodri. Dri chwarter awr yn ddiweddarach, byddem yn dychwelyd i'r tŷ cyntaf. Dyna lle byddai Aelod Seneddol Gorllewin Caerdydd, plât o bice ar y maen, dau gwpanaid o de a thri chefnder cyffredin wedi eu darganfod. Roedden nhw’n meddwl ei fod yn wych. Ac wrth gwrs, roedden nhw’n iawn.
 
No surprise, then, that by the time of the 1997 general election and the first Assembly elections of 1999, Cardiff West voters were returning Rhodri Morgan with majorities that I remember telling him at the time would be the envy of Albania—one of the few European countries, he then pointed out, with which he did not have a pre-existing set of political contacts or relationships. By 2001, with the parliamentary representation of Cardiff West passed safely on to his close friend and adviser, Kevin Brennan, who I know is here this afternoon, Rhodri was free to concentrate on juggling just the political demands of being both First Minister for the whole of Wales and the fierce energy he brought to representing individuals and communities in his own constituency, and a relationship which continued well beyond his formal retirement in 2011.
Does dim syndod felly, erbyn adeg etholiad cyffredinol 1997 ac etholiadau cyntaf y Cynulliad yn 1999, fod pleidleiswyr Gorllewin Caerdydd wedi ailethol Rhodri Morgan gyda mwyafrif yr wyf yn cofio dweud wrtho ar y pryd y byddai Albania yn genfigennus ohono—un o'r ychydig wledydd yn Ewrop, nododd wedyn, lle nad oedd ganddo berthynas neu gysylltiadau gwleidyddol eisoes. Erbyn 2001, gyda chynrychiolaeth seneddol Gorllewin Caerdydd wedi ei throsglwyddo’n ddiogel i’w gyfaill agos a’i gynghorydd, Kevin Brennan, gŵr y gwn sydd yma y prynhawn yma, roedd Rhodri yn rhydd i ganolbwyntio ar gydbwyso dim ond y gofynion gwleidyddol o fod yn Brif Weinidog Cymru gyfan, a'r egni ffyrnig a roddai i gynrychioli unigolion a chymunedau yn ei etholaeth ei hun. Parhaodd y berthynas ymhell y tu hwnt i’w ymddeoliad ffurfiol yn 2011.
 
Knocking doors over the past few days in Cardiff West, Llywydd, has been a slow and painful process. Full of tears, full of laughter, as household after household has its own Rhodri Morgan story to tell. Llywydd, because I spent the best part of a decade working with a small number of people who were there in the First Minister’s office—Lawrence Conway, Rose Stewart—during those earliest years of devolution, I just wanted to end by saying something briefly about Rhodri’s time in office. You’ve heard the story today of those hugely rocky early days, how he stabilised the devolution project and set it on the course it has steered ever since. It’s hard to add something new to that essential narrative. But what I did want to say this afternoon is that, underneath that sparkling surface, that ability to talk to anyone about anything, went a hugely serious political purpose: the creation of this institution, the putting the power in the hands of Welsh people to decide on issues that affect only them, the embedding of devolution in all parts of Wales. General de Gaulle, Rhodri would say, complained that it was impossible to govern a country that had more than 2,000 cheeses, and he had it easy in all those things. A Senedd soon to be a Parliament, an institution with full law-making powers, a proper separation between the Executive and the legislature, and, most of all, a secure place in the minds and preferences of Welsh citizens: what a different place this is to May 2000 in those earliest days of Rhodri Morgan as First Minister, and because of Rhodri Morgan as First Minister.
Mae curo ar ddrysau yn ystod y dyddiau diwethaf yng Ngorllewin Caerdydd, Llywydd, wedi bod yn broses araf a phoenus. Roedd llawer o ddagrau, a llawer o chwerthin, wrth i gartref ar ôl cartref adrodd ei stori ei hun am Rhodri Morgan. Llywydd, oherwydd imi dreulio'r rhan fwyaf o ddegawd yn gweithio gyda nifer fach o bobl a oedd yn swyddfa’r Prif Weinidog—Lawrence Conway, Rose Stewart—yn ystod y blynyddoedd cyntaf hynny o ddatganoli, roeddwn i eisiau terfynu drwy ddweud rhywbeth yn fyr am amser Rhodri yn y swydd. Rydych chi wedi clywed y stori heddiw am y dyddiau cynnar anodd hynny, sut gwnaeth sefydlogi’r prosiect datganoli a'i osod ar y cwrs y bu arno byth ers hynny. Mae'n anodd ychwanegu rhywbeth newydd at yr hanes sylfaenol hwnnw. Ond yr hyn yr oeddwn i eisiau ei ddweud y prynhawn yma oedd hyn: o dan yr wyneb disglair, o dan y gallu hwnnw i siarad ag unrhyw un am unrhyw beth, roedd diben gwleidyddol hynod ddifrifol: creu’r sefydliad hwn, rhoi'r grym yn nwylo pobl Cymru i benderfynu ar faterion sy'n effeithio arnyn nhw yn unig, ymgorffori datganoli ym mhob rhan o Gymru. Dywedodd Rhodri y byddai’r Cadfridog de Gaulle yn cwyno ei bod hi’n amhosibl llywodraethu gwlad oedd â mwy na 2,000 o gawsiau, ac fe gafodd yntau’r holl bethau hynny’n hawdd. Yn fuan iawn byddai’r Senedd, fel y’i gelwid hi, yn Senedd yng ngwir ystyr y gair, yn sefydliad gyda phwerau deddfu llawn, gwahaniad priodol rhwng y Weithrediaeth a'r ddeddfwriaeth, ac, yn bennaf oll, lle diogel ym meddyliau a dyheadau dinasyddion Cymru: mor wahanol yw hyn i fis Mai 2000 yn nyddiau cynharaf Rhodri Morgan o fod yn Brif Weinidog, ac oherwydd mai Rhodri Morgan oedd y Prif Weinidog.
 
Llywydd, devolution is a project without a history. All of us involved it have had a hand in its creation. Inevitably, much of what we face we come across for the first time. The loss of a former First Minister and friend is exactly that sort of event. It leaves us raw and struggling to respond. But of this we can be sure: without Rhodri Morgan, that journey we have all been on would have been very different, and far, far more difficult.
Llywydd, mae datganoli yn brosiect nad oes ganddo hanes. Mae pob un ohonom ni sy’n rhan ohono wedi bod yn rhan o’i greu. Yn anochel, mae llawer o'r hyn yr ydym yn ei wynebu yn bethau yr ydym yn dod ar eu traws am y tro cyntaf. Mae colli cyn Brif Weinidog a chyfaill yn un o’r digwyddiadau hynny’n union. Mae'n ein cyffwrdd i’r byw ac rydym ni’n cael trafferth i ymateb. Ond fe allwn ni fod yn sicr o un peth: heb Rhodri Morgan, byddai’r siwrnai honno yr ydym i gyd wedi bod arni wedi bod yn wahanol iawn, ac yn llawer, llawer anoddach.
 
13:17
John GriffithsBywgraffiadBiography
Thank you for the opportunity to pay tribute to Rhodri in the Senedd today, and, of course, in the presence of Julie, who formed such a strong partnership with Rhodri over so many years, in marriage and politically. It was a privilege, Llywydd, to serve with Rhodri in the Assembly, and indeed in Government, and I’m very grateful to Rhodri for giving me my first opportunities as a member of his Governments. To work with him was a pleasure. His commitment to socialism, Wales, and devolution, and his lively sense of humour, made it a great pleasure.
Diolch i chi am y cyfle i dalu teyrnged i Rhodri yn y Senedd heddiw, ac, wrth gwrs, ym mhresenoldeb Julie, a ffurfiodd bartneriaeth mor gryf â Rhodri dros gymaint o flynyddoedd, mewn priodas ac yn wleidyddol. Roedd hi’n fraint, Llywydd, i wasanaethu gyda Rhodri yn y Cynulliad, ac yn wir yn y Llywodraeth, ac rwy'n ddiolchgar iawn i Rhodri am roi fy nghyfleoedd cyntaf i mi fel aelod o'i Lywodraethau. Roedd gweithio gydag ef yn bleser. Roedd ei ymrwymiad i sosialaeth, i Gymru, i ddatganoli, a’i synnwyr digrifwch bywiog, yn gwneud hynny yn bleser o’r mwyaf.
 
I well remember, in his early days as First Secretary, Rhodri speaking at so many events in the Assembly, in the Bay, round and about, on a very wide variety of matters, and always displaying that breadth and depth of interest and knowledge that made, I think, all of us very proud that we had such a First Minister. And that was certainly well in evidence at an international gathering of leading figures that I recall in the Celtic Manor, when Rhodri gave a tour de force on the history and culture of Wales, and so many people came up to me and others from the Assembly afterwards and said that we must be very proud to have a leader with that depth of knowledge in terms of Wales’s history and culture.
Cofiaf yn dda am Rhodri, yn ei ddyddiau cynnar yn Brif Ysgrifennydd, yn siarad mewn cymaint o ddigwyddiadau yn y Cynulliad, yn y Bae, yma ac acw, ar amrywiaeth eang iawn o faterion. Roedd bob amser yn dangos ehangder a dyfnder diddordeb a gwybodaeth oedd yn gwneud i bob un ohonom ni, rwy’n credu, ymfalchïo bod gennym Brif Weinidog o'r fath. Roedd hynny yn sicr yn wir mewn cyfarfod rhyngwladol o bobl flaenllaw rwy’n ei gofio yn y Celtic Manor pryd y traethodd Rhodri yn huawdl am hanes a diwylliant Cymru. Daeth cymaint o bobl ataf i ac eraill o’r Cynulliad wedyn a dweud ei bod yn rhaid ein bod yn falch iawn o gael arweinydd gyda'r dyfnder hwnnw o wybodaeth am hanes a diwylliant Cymru.
 
Accompanying Rhodri to visits in steel plants in Newport East was a very interesting experience. Everybody there, with decades of experience in the steel industry, was so impressed by Rhodri’s interest and his knowledge of industrial processes and products, and I know that wasn’t only true of the steel industry. It was true of so many visits to different sectors that made up, and make up, our economy in Wales. And when he occasionally came along to Newport Gwent Dragons’ rugby games—not when they were playing Cardiff Blues, but other opponents, such as Munster, that I remember—he was a huge hit on the terraces because of his passion, his very obvious passion, for rugby and, indeed, sport in general, and his vocal support and willingness to engage in banter around Cardiff Blues and Newport Gwent Dragons and their different merits and results and successes. And, of course, on the streets and doorsteps, Rhodri was just incredibly popular, and, as so many have already said today, and as has been said so many times outside this Chamber, he had such an entirely natural and genuine ability to relate to people from so many different backgrounds.
Roedd mynd gyda Rhodri i ymweld â gweithfeydd dur yn Nwyrain Casnewydd yn brofiad diddorol iawn. Roedd pawb yno, a chanddynt ddegawdau o brofiad yn y diwydiant dur, yn llawn edmygedd o ddiddordeb Rhodri a'i wybodaeth am brosesau a chynnyrch diwydiannol, ac rwy’n gwybod nad am y diwydiant dur yn unig yr oedd hynny’n wir. Roedd yn wir am gymaint o ymweliadau â gwahanol sectorau a oedd yn ffurfio, ac sy’n dal i ffurfio, ein heconomi yng Nghymru. A phan y daethai draw yn achlysurol i gemau rygbi Dreigiau Casnewydd Gwent—nid pan fyddent yn chwarae Gleision Caerdydd, ond gwrthwynebwyr eraill, fel Munster, rwy’n cofio —roedd yn llwyddiant ysgubol ar y terasau oherwydd ei angerdd, ei angerdd amlwg iawn am rygbi ac, yn wir, am chwaraeon yn gyffredinol, ac oherwydd ei fod yn gweiddi ei gymeradwyaeth ac yn barod i fod yn rhan o’r cellwair ynghylch Gleision Caerdydd a Dreigiau Casnewydd Gwent a’u gwahanol rinweddau, canlyniadau a llwyddiannau. Ac, wrth gwrs, ar y strydoedd ac ar garreg y drws, roedd Rhodri yn hynod o boblogaidd, ac, fel mae cymaint o bobl eisoes wedi dweud heddiw, ac fel y dywedwyd gymaint o weithiau y tu allan i'r Siambr hon, roedd ganddo allu cwbl naturiol a diffuant i uniaethu â phobl o gymaint o wahanol gefndiroedd.
 
Llywydd, I think it’s clear that Rhodri’s place in history is secure—getting the Assembly up and running and established, giving it credibility, profile and popularity, and shaping post-devolution politics in Wales and Welsh Labour politics on to that territory that we are now so familiar with: left of centre, designed for Wales, clear red water.
Llywydd, rwy’n credu ei fod yn glir bod lle Rhodri mewn hanes yn ddiogel—sefydlu’r Cynulliad a’i roi ar waith, gan roi iddo hygrededd, amlygrwydd a phoblogrwydd, a hefyd llunio gwleidyddiaeth yn dilyn datganoli yng Nghymru, a gwleidyddiaeth Llafur Cymru i’r sefyllfa yr ydym ni bellach mor gyfarwydd â hi: i’r chwith o'r canol, a gynlluniwyd ar gyfer Cymru, dŵr coch clir.
 
13:20
Fe aned Rhodri Morgan, rydw i’n meddwl, i fod yn Brif Weinidog Cymru, nid yn unig am ei fod e’n arddel yr enwau ‘Rhodri’ a ‘Hywel’ ond am ei gymeriad a’i bersonoliaeth. Nid oedd e’n amlwg i’w blaid ei hunan ddwywaith o’r bron, ond, ar y trydydd cynnig, fel mae Lesley Griffiths wedi ein hatgoffa ni—tri chynnig i Gymro—fe ddaeth yn arweinydd plaid, Cynulliad, Llywodraeth a gwlad. Roedd angen rhywun yn nyddiau cynnar datganoli a fyddai’n ymgorffori yn ei bersonoliaeth a’i gymeriad natur ac ansawdd datganoli, a Rhodri oedd hwnnw. Roedd y cysyniad o ddatganoli yn annelwig, yn anodd dirnad beth a olygai i’r person ar y stryd, yn y siop, y feddygfa neu’r ysgol. Ond roedd modd i bawb droi at Rhodri Morgan a’i weld a deall yn syth, ‘Dyma beth yw datganoli—ein harweinydd ein hunain.’
Rhodri Morgan was born to be First Minister, not only because he had the names Rhodri and Hywel, but because of his character and personality. It wasn’t apparent to his own party on two occasions, but, at the third attempt, as Lesley Griffiths has reminded us—three tries for a Welshman—he became leader of a party, an Assembly, a Government and a nation. We needed someone in the early days of devolution who would encapsulate in his personality the nature and quality of devolution, and Rhodri was that individual. The concept of devolution was vague. It was difficult to understand what it meant for the person in the street, in the shop, the surgery or the school, but everyone could turn to Rhodri Morgan and fully understand that this is what devolution is—our own leader.
 
Pan soniodd Rhodri Morgan am ‘clear red water’, roedd e’n anelu ei sylwadau at ei blaid ei hunan, oedd, ond roeddynt yn eiriau pwysig i’r genedl gyfan. Rhoddasant ganiatâd i bobl a oedd yn llugoer at ddatganoli i’w goleddu, gan ddweud, ‘Mae modd ichi fod yn Brydeiniwr, yn ddatganolwr, yn genedlaetholwr a dal i fod yn rhan o’r teulu Llafur.’ Mewn geiriau syml, crisialodd benbleth a bendith datganoli.
When Rhodri Morgan spoke of ‘clear red water’, he was aiming his comments at his own party, yes, but they were important words for the whole nation. They gave people who were cool about devolution permission to embrace it, saying, ‘Yes, you can be British, a devolutionist, a nationalist, and still be part of the Labour family’. In simple words, he encapsulated the complexities and the benefits of devolution.
 
Nid oes dwywaith gen i na fyddem ni’n cwrdd heddiw fel Senedd gyda phwerau deddfu llawn oni bai am Rhodri Morgan. Fe chwaraeodd eraill a phleidiau eraill eu rhannau llawn hefyd, ond roedd teyrngarwch Rhodri i’r cytundeb a wnaed yn Llywodraeth Cymru’n Un i alw ac ymgyrchu dros refferendwm am Senedd lawn yn gadarn a solet. Dyna yn wir oedd arweinyddiaeth gadarn a solet. Roedd hi’n bleser ac, fel yr oedd y Prif Weinidog wedi ei ddweud wrthym ni, roedd hi’n wers, yn aml iawn hefyd, i fi i weithio iddo fe yn ystod y cyfnod hwnnw.
I have no doubt that we wouldn’t be meeting today as a Parliament with full powers if it weren’t for Rhodri Morgan. Others and other parties played a full part too, but Rhodri’s commitment to the agreement made in the One Wales Government to call and to campaign for a referendum for a full Parliament was always solid and robust. That was true, strong leadership. It was a pleasure and, as the First Minister told us, it was often a lesson, for me to work for him during that time.
 
Gadawaf i eraill, efallai, a oedd yn fwy o gyfeillion na chydweithwyr, fel yr oeddwn i, iddo fe i sôn mwy am ei wallt a’i olwg blêr ar adegau—y ffaith rydw i’n ei gofio yw bod rhywun wedi gorfod mynd yn bell iawn i nôl pâr o esgidiau teidi iddo fe i ymddangos mewn cynhadledd. Dywedaf yn unig taw dyma oedd ei gymeriad, yr hyn a’i gwreiddiodd a’i cadwodd ar y ddaear, ac nid yn greadigaeth i gelu’r gwir gymeriad, fel y cawn gyda rhai gwleidyddion a rhai pobl.
I will allow others who were more friend than colleague, as I was, to talk more about his unkempt appearance and his hair at times—and the fact I remember that someone had to go a long way to fetch a pair of decent shoes for him to appear at a conference. I will just say that this was his character and his personality. It’s what kept his feet on the ground, and it was not something that was created to hide the true personality, as we find with some politicians and some others.
 
I did know Julie well before I knew Rhodri, as we go back many years in the voluntary sector in Wales, and I also knew Julie as a Member of Parliament in Westminster. I want to convey my deepest condolences on behalf of myself, and my own family as well, to Julie and her family, but to say that she and Rhodri have left an indelible mark upon myself and my family also, because, in my early days in Westminster, talking to Julie, I understood that Rhodri and Julie had a very secret place, a place that was in my constituency then, a caravan in Mwnt. This sounded a wonderfully romantic idea, but, more importantly, it sounded like what was keeping Rhodri and Julie and everyone else sane and human in a life of politics. So, within a year, I had my own caravan on the coast of Ceredigion, even though I live in Aberystwyth. [Laughter.] That’s kept me grounded and human and sane, I hope. I hope that the coast of Ceredigion will bring you many fond memories of Rhodri and your time spent in Mwnt and your family there, as well.
Roeddwn i yn adnabod Julie yn dda cyn i mi adnabod Rhodri, gan y buom ni’n gweithio sawl blwyddyn yn ôl yn y sector gwirfoddol yng Nghymru, ac roeddwn i hefyd yn adnabod Julie fel Aelod Seneddol yn San Steffan. Hoffwn gyfleu fy nghydymdeimlad dwysaf ar fy rhan fy hun, ac ar ran fy nheulu hefyd, i Julie a'i theulu. Gadawodd hi a Rhodri farc annileadwy arna i ac ar fy nheulu hefyd, oherwydd, yn fy nyddiau cynnar yn San Steffan, wrth siarad â Julie, cefais ar ddeall fod gan Rhodri a Julie le cyfrinachol iawn, lle a oedd yn fy etholaeth i bryd hynny, sef carafán ym Mwnt. Roedd hyn yn swnio'n syniad hyfryd o ramantus, ond, yn bwysicach, roedd yn swnio fel yr hyn oedd yn cadw Rhodri a Julie a phawb arall yn gall a dynol mewn bywyd o wleidyddiaeth. Felly, o fewn blwyddyn, roedd gen i fy ngharafán fy hun ar arfordir Ceredigion, er fy mod yn byw yn Aberystwyth. [Chwerthin.] Mae hynny wedi cadw fy nhraed ar y ddaear, a’m cadw yn ddynol a chall, gobeithio. Rwy'n gobeithio y bydd arfordir Ceredigion yn dod â llawer o atgofion melys i chi am Rhodri a'r amser a dreuliasoch ym Mwnt ac am eich teulu yn y fan honno hefyd.
 
Roeddwn i hefyd, fel un oedd yn astudio’r Gymraeg mewn coleg, yn fath o adnabod tad Rhodri Morgan. Roedd T.J. Morgan yn ysgolhaig ac yn adnabyddus iawn i unrhyw un sydd wedi astudio’r Gymraeg. Roedd e hefyd yn feistr ar yr ysgrif, y fath arbennig o ysgrifennu sydd gennym yn Gymraeg, sy’n cymryd peth bach ac yn ei fawrygu ac yn dweud y pwysigrwydd mawr o’i gwmpas e, ac roedd Rhodri Morgan, wrth gwrs, ei hunan, yn feistr ar y grefft yna, er y byddai fe’n ei wneud e ar lafar, efallai, yn hytrach na’i ysgrifennu fe i lawr.
As one who studied Welsh at university, I did know Rhodri Morgan’s father, T.J. Morgan, who was a scholar and is well known to anyone who’s studied the Welsh language. He was also a master of the ‘ysgrif’, which is a particular type of Welsh prose, which takes that minor issue and expresses its huge importance, and Rhodri Morgan himself was a master of that art, although he did it orally, rather than on paper.
 
Ond fe gydiais i yn un o’r casgliadau o ysgrifau sydd gyda fi o dad Rhodri Morgan, T.J. Morgan, a’i ddarllen e dros y Sul i fy atgoffa fi o’r hiwmor, y gallu i redeg yn eang, y diddordebau eang, a phopeth a oedd gan Rhodri hefyd. Ac mae’r dyfyniad yma yn fy nharo i. Mae T.J. Morgan, tad Rhodri, yn sôn am arddel, ac roedd Rhodri Morgan yn hoff iawn o wneud y cysylltiad yna: gwneud yn siŵr fod pawb yn arddel o le roedden nhw’n dod, o le oedd y teulu, a phopeth arall. A gan ddweud am yr enw ‘Morgan’, mae’n dweud hyn: y mae’r Morgan hwnnw a roes ei enw i Forgannwg yn rhy annelwig, ac mae gormod o Forganiaid ym Morgannwg a thrwy siroedd y de yn gyffredinol, i ryw un teulu ei hawlio fel eiddo treftadol. Wel, efallai wir, ond, drwy ei waith a’i gyfraniad, fe hawliodd Rhodri Morgan Gymru gyfan, a’i throi yn Forgannwg.
But I did get hold of a collection of essays by Rhodri Morgan’s father, T.J. Morgan, and read it over the weekend to remind me of the humour and the ability to have broad-ranging interests that Rhodri also inherited. And this quote struck me. T.J. Morgan, Rhodri Morgan’s father, talks about ‘arddel’, and Rhodri Morgan would always make that connection and emphasise the importance of espousing where one was from, where one’s family is from, and everything else. He says of the name ‘Morgan’: that Morgan who gave his name to Glamorgan is too vague, and there are too many Morgans in Glamorgan and throughout south Wales generally, for one family to take the name as their inherited right. That may be so, but through his work and his contribution, Rhodri Morgan claimed the whole of Wales and made it Glamorgan.
 
13:26
Huw Irranca-DaviesBywgraffiadBiography
I, and my family, as many have done today, extend our deepest condolences to Julie and all her family in what is a difficult time, but I hope some of the tributes today have been of great solace to her and her family. Former First Minister Rhodri Morgan appeared in person to give evidence to our committee only two weeks ago, for the inquiry ‘A stronger voice for Wales’, and he demonstrated, as always, his enduring commitment to devolution, but also his passion and his intellect, and his warmth and his wit and his wisdom, built on years of experience serving the people of Wales.
Rwyf i a’m teulu, fel mae llawer wedi gwneud heddiw, yn estyn ein cydymdeimlad llwyraf at Julie a'i theulu i gyd yn ystod yr amser anodd hwn, ond rwy’n gobeithio bod rhai o'r teyrngedau heddiw o gysur mawr iddi hi a'i theulu.  Daeth cyn Brif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan, i roi tystiolaeth yn bersonol i'n pwyllgor dim ond pythefnos yn ôl, ar gyfer yr ymchwiliad 'Llais cryfach i Gymru', a dangosodd, fel bob amser, ei ymrwymiad parhaus i ddatganoli, ond hefyd ei angerdd a'i ddeallusrwydd, a’i gynhesrwydd a'i ffraethineb a'i ddoethineb, a oedd yn seiliedig ar flynyddoedd o brofiad yn gwasanaethu pobl Cymru.
 
But, in my brief remarks today, I want to recall fond personal memories of Rhodri: the warm and engaging Rhodri who people loved because they sensed it was genuinely reciprocated. When I was a Labour branch secretary many, many years ago, it was Rhodri who turned up on a sun-kissed May Day