By continuing to use our site, you are agreeing for us to set a small number of cookies. Cookie policy

Desktop
Skip Ribbon Commands
Skip to main content
 
 
You are in :
Back to list View this page with hyperlinks
Cofnod y Trafodion The Record of Proceedings
28/06/2016
Cynnwys Contents 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister 2. Dadl: Canlyniad Refferendwm yr UE 2. Debate: The Outcome of the EU Referendum 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement 4. Cynigion i Sefydlu Pwyllgorau 4. Motions to Establish Committees 5. Cynnig i Newid Enw’r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol Dros Dro 5. Motion to Change the Name of the Interim Constitutional and Legislative Affairs Committee 6. Cynnig i Ddiwygio Rheol Sefydlog 17 mewn perthynas â Gweithrediad Pwyllgorau 6. Motion to Amend Standing Order 17 in relation to the Operation of Committees 7. Datganiad: Y Rhaglen Ddeddfwriaethol 7. Statement: The Legislative Programme 8. & 9. Datganiad: Lansio'r Ymgynghoriad ar Weithredu Cyfnod 1 y Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) a Datganiad: Cyrff Llywodraethu Ysgolion 8. & 9. Statement: Launch of the Consultation on Phase 1 Implementation of the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act and Statement: School Governing Bodies 10. Datganiad: Y Lluoedd Arfog 10. Statement: Armed Forces 11. Datganiad: Rheoli Perygl Llifogydd ac Erydu Arfordirol 11. Statement: Flood and Coastal Erosion Risk Management 12. Datganiad: Strategaeth Ffyrdd a Gwaith Stryd 12. Statement: Road and Street Works Strategy 13. Dadl: Ailenwi’r Cynulliad Cenedlaethol yn ‘Senedd’ 13. Debate: Renaming the National Assembly a ‘Parliament’ 14. Cynnig i Ddyrannu Cadeiryddion Pwyllgorau i’r Grwpiau Plaid 14. Motion to Allocate Committee Chairs to Political Groups 16. Ethol Cadeiryddion Pwyllgorau 16. Election of Committee Chairs
Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.
13:30 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn. I call the National Assembly to order.
1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg. [R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.
13:30 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Janet Finch-Saunders. The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Janet Finch-Saunders.
Cynllun y Taliad Sylfaenol The Basic Payment Scheme
13:30 - Janet Finch-Saunders
1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar daliadau’r Cynllun Taliad Sylfaenol i ffermwyr? OAQ(5)0083(FM) 1. Will the First Minister make a statement on Basic Payment Scheme payments to farmers? OAQ(5)0083(FM)
13:30 - Carwyn Jones
Over 99 per cent of eligible farm businesses have been paid. Mae dros 99 y cant o fusnesau fferm cymwys wedi cael eu talu.
13:30 - Janet Finch-Saunders
Thank you. I’m obliged to raise this question, actually, as a result of my own intense concerns at the handling of basic payments that are still outstanding to our farmers, and your own Government department’s process. Seventeen thousand and sixty-three farmers submitted their applications in June 2015, yet 12 months later, there are approximately 171 yet to receive any payment. Indeed, in Aberconwy, I have represented farmers who have waited several months for payment without any acknowledgment of their application, and many promised that they’ve been paid, when, in fact, they have not—one was for £60,000. First Minister, a delay of such magnitude is now putting farmers’ livelihoods at risk. Outstanding payments are causing immense stress and frustration. First Minister, will you look into your own Government department’s workings in this regard, to ensure that our hardworking farmers and the custodians of our countryside are not facing potential financial ruin because of your own Government department delays? Diolch. Mae’n rhaid i mi godi’r cwestiwn hwn, a dweud y gwir, yn sgil fy mhryderon dwys fy hun am y ffordd y mae taliadau sylfaenol sy'n dal heb eu talu i'n ffermwyr wedi eu trin, a phroses eich adran Llywodraeth eich hun. Cyflwynodd dwy fil ar bymtheg a chwe deg a thri o ffermwyr eu ceisiadau ym mis Mehefin 2015, ond 12 mis yn ddiweddarach, mae tua 171 yn dal i fod heb gael unrhyw daliad. Yn wir, yn Aberconwy, rwyf wedi cynrychioli ffermwyr sydd wedi aros sawl mis am daliad heb unrhyw gydnabyddiaeth o’u cais, a llawer yr addawyd iddynt eu bod wedi cael eu talu, pan, mewn gwirionedd, nad ydynt—roedd un am £60,000. Brif Weinidog, mae oedi mor hir yn rhoi bywoliaeth ffermwyr mewn perygl yn awr. Mae taliadau nad ydynt wedi eu gwneud yn achosi straen a rhwystredigaeth aruthrol. Brif Weinidog, a wnewch chi edrych i mewn i drefn eich adran Llywodraeth eich hun yn hyn o beth, er mwyn sicrhau nad yw ein ffermwyr gweithgar a cheidwaid ein cefn gwlad yn wynebu chwalfa ariannol posibl oherwydd oediadau eich adran Llywodraeth eich hun?
13:31 - Carwyn Jones
I repeat again the answer I gave to the original question: over 99 per cent of eligible farm businesses have been paid—have had a basic payment scheme payment. If there are individual farms where there are difficulties, the correct thing to do is to raise those difficulties with the Minister, so that they can be looked at for those individuals. But we consistently outperform England and Scotland year upon year upon year when it comes to paying our farmers. Ailadroddaf eto yr ateb a roddais i'r cwestiwn gwreiddiol: mae dros 99 y cant o fusnesau fferm cymwys wedi cael eu talu—wedi cael taliad o’r cynllun taliadau sylfaenol. Os oes ffermydd unigol lle ceir anawsterau, y peth iawn i'w wneud yw codi’r anawsterau hynny gyda'r Gweinidog, fel y gellir eu hystyried ar ran yr unigolion hynny. Ond rydym ni’n perfformio'n well na Lloegr a'r Alban yn gyson, flwyddyn ar ôl blwyddyn pan ddaw i dalu ein ffermwyr.
13:32 - Simon Thomas
Mae’n siŵr, Brif Weinidog, eich bod chithau, fel finnau, yn gresynu ac yn difaru bod siẁd gymaint o ffermwyr wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd, ond nid oes dim dwywaith eu bod nhw wedi gwneud hynny. Un o’r rhesymau y gwnaethon nhw ei ddweud wrtha i eu bod nhw’n ystyried hynny pan oeddwn i’n trafod gyda nhw oedd nid bod y taliadau’n hwyr, ond bod cosbau a dirwyon yn dilyn mân anghytuno neu gamgymeriadau fel oedd yn cael eu gweld gan y gweision sifil yn yr hawliadau ar gyfer y taliadau hyn. Nawr, rydych chi wedi colli lot o ffydd ymysg y ffermwyr drwy fynnu’r cosbau hynny, pan oedd Phil Hogan a’r Comisiwn Ewropeaidd wedi dweud bod modd bod yn hyblyg. Er bod y dŵr o dan y bont bellach, a oes modd adfer enw da Llywodraeth Cymru ymysg rhai ffermwyr o leiaf, drwy ailedrych ar y sefyllfa lle mae cosbau yn dilyn beth sydd i fod yn drafodaeth rhyngoch chithau fel Llywodraeth a ffermwyr dros eu taliadau? I’m sure, First Minister, that you, like me, regret the fact that so many farmers voted to leave the European Union and that there’s no doubt that that did happen. One of the reasons that they gave me for considering that, when I discussed the issue with them, was not that the payments were late but that penalties and fines would follow minor disagreements or minor errors, as were identified by civil servants in the claims for these payments. Now, you’ve lost a great deal of confidence among the farming community because of those penalties, when Phil Hogan and the European Commission had said that it would be possible to be flexible. Although that’s water under the bridge now, can you now actually revive the reputation of the Welsh Government among farmers by looking at the situation where penalties follow what should be a discussion between you as a Government and farmers about their payments?
13:33 - Carwyn Jones
A gaf ofyn i’r Aelod i ysgrifennu ataf gyda mwy o fanylion? Ond, rydym wedi bod yn dilyn y rheolau sydd yna ar hyn o bryd, ac, wrth gwrs, fel ddywedais i’n gynharach, rydym wedi bod yn talu ffermwyr yn glou—lot yn gyflymach na beth sy’n iawn yn Lloegr a’r Alban. Ond ynglŷn â’r manylion am ffermydd unigol, byddwn i’n falch o gael llythyr er mwyn gallu ystyried beth yn gwmws sydd wedi digwydd. May I ask the Member to write to me with more details? Of course, we have been following the regulations that exist at present and, of course, we have been paying farmers much more quickly than is the case in Scotland or England. But as regards the details of the individual farmers, I’d be pleased to receive a letter in order to consider exactly what’s happened.
Ffoaduriaid o Syria Syrian Refugees
13:33 - Julie Morgan
2. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ffoaduriaid o Syria sy'n cael eu hadsefydlu yng Nghymru? OAQ(5)0085(FM) 2. Will the First Minister provide an update on the Syrian refugees being resettled in Wales? OAQ(5)0085(FM)
13:33 - Carwyn Jones
Seventy-eight Syrian refugees were resettled in Wales at the end of May and we would expect more to arrive in Wales over the coming months. Cafodd saith deg wyth o ffoaduriaid o Syria eu hailsefydlu yng Nghymru ddiwedd mis Mai a byddem yn disgwyl i fwy gyrraedd Cymru yn ystod y misoedd nesaf.
13:33 - Julie Morgan
I thank the First Minister for that response. It’s been very disturbing to hear of the racist comments that have increased since the result of the EU referendum and we hope that that won’t affect the really good welcome that’s been given in Wales to the Syrian refugees. But what more does the First Minister think can be done to help refugee children in particular, and unaccompanied asylum-seeking children, so that they get the maximum support from local authorities and the communities where they’re placed? Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Mae wedi bod yn annymunol iawn clywed am y sylwadau hiliol sydd wedi cynyddu ers canlyniad refferendwm yr UE ac rydym ni’n gobeithio na fydd hynny’n effeithio ar y croeso gwirioneddol dda a roddwyd yng Nghymru i’r ffoaduriaid o Syria. Ond beth arall y mae’r Prif Weinidog yn ei gredu y gellir ei wneud i helpu plant sy'n ffoaduriaid yn benodol, a phlant ar eu pennau eu hunain sy'n ceisio lloches, fel eu bod yn cael cymaint o gymorth â phosibl gan awdurdodau lleol a'r cymunedau lle y cânt eu lleoli?
13:34 - Carwyn Jones
I can inform the Member that the ministerial Syrian refugee taskforce, as she will know, was established in November 2015. That is supported by an operations board. There is a children’s sub-group of that operations board, and that will ensure co-ordination of new schemes to take refugee children from the middle east and north Africa, unaccompanied asylum-seeking children from camps in Europe, and unaccompanied asylum-seeking children who have arrived in Kent. A conference is being hosted on 12 July by the Home Office with the local authorities to launch the national transfer scheme in Wales. Gallaf hysbysu'r Aelod y sefydlwyd y tasglu gweinidogol ar gyfer ffoaduriaid o Syria, fel y bydd yn gwybod, ym mis Tachwedd 2015. Mae hwnnw wedi ei gefnogi gan fwrdd gweithrediadau. Ceir is-grŵp plant i'r bwrdd gweithrediadau, a bydd hwnnw’n sicrhau cydgysylltiad cynlluniau newydd i gymryd plant sy'n ffoaduriaid o'r dwyrain canol a gogledd Affrica, plant ar eu pennau eu hunain sy'n ceisio lloches o wersylloedd yn Ewrop, a phlant ar eu pennau eu hunain sy'n ceisio lloches sydd wedi cyrraedd yng Nghaint. Mae cynhadledd yn cael ei chynnal ar 12 Gorffennaf gan y Swyddfa Gartref gyda'r awdurdodau lleol i lansio'r cynllun trosglwyddo cenedlaethol yng Nghymru.
13:34 - Bethan Jenkins
First Minister, I echo the concerns raised by Julie Morgan in relation to the racist comments that have happened since the European vote last week, and I would condemn that approach to the reaction to the European referendum. But I wonder whether you have considered how, moving forward—with the communities Minister, potentially—we can try and bring communities together. Because, a lot of people voted in this referendum, be it for reasons of voting against the establishment or voting against poverty in their local areas. How can we now, regardless of the vote, try and bring people together, to move forward as a nation so that we do not see future situations where people are divided and are turning against each other in their own communities? Brif Weinidog, hoffwn adleisio’r pryderon a godwyd gan Julie Morgan o ran y sylwadau hiliol sydd wedi digwydd ers y bleidlais Ewropeaidd yr wythnos diwethaf, a byddwn yn condemnio'r dull hwnnw o ymateb i'r refferendwm Ewropeaidd. Ond tybed a ydych chi wedi ystyried sut, yn y dyfodol—gyda’r Gweinidog cymunedau, o bosibl—y gallwn ni geisio dod â chymunedau at ei gilydd. Oherwydd, pleidleisiodd llawer o bobl yn y refferendwm hwn, boed hynny am resymau o bleidleisio yn erbyn y sefydliad neu bleidleisio yn erbyn tlodi yn eu hardaloedd lleol. Sut y gallwn ni nawr, gan roi’r bleidlais o’r neilltu, geisio dod â phobl at ei gilydd, i symud ymlaen fel cenedl fel nad ydym yn gweld sefyllfaoedd yn y dyfodol lle mae pobl wedi eu rhannu ac yn troi yn erbyn ei gilydd yn eu cymunedau eu hunain?
13:35 - Carwyn Jones
There is no doubt that our nation is divided, and it’s important that that cohesion is re-established. I don’t believe that division has suddenly appeared. I don’t believe that, suddenly, people have changed their minds in terms of the way they perceive others. There will always be a small minority who feel that way—that’s true of almost every country in the world, unfortunately. But, no, I think the emphasis now has to be—and I’ll mention it later on, in the debate—that now is the time to rebuild and unite our nation of Wales in order to make sure that what we’ve seen as a breakdown in some communities, in terms of cohesion, is not something that we should see in the long term. Nid oes amheuaeth bod ein cenedl wedi ei rhannu, ac mae'n bwysig bod y cydlyniad hwnnw’n cael ei ailsefydlu. Nid wyf yn credu bod y rhaniad hwnnw wedi ymddangos yn sydyn. Nid wyf yn credu, yn sydyn, bod pobl wedi newid eu meddyliau o ran y ffordd y maen nhw’n gweld pobl eraill. Bydd lleiafrif bach bob amser sy'n teimlo felly—mae hynny'n wir am bron i bob gwlad yn y byd, yn anffodus. Ond, na, rwy’n meddwl bod rhaid i’r pwyslais nawr fod —a byddaf yn sôn amdano yn ddiweddarach, yn y ddadl—mai nawr yw'r amser i ailadeiladu ac uno Cymru, ein cenedl, er mwyn gwneud yn siŵr nad yw’r hyn yr ydym ni wedi ei weld fel chwalfa mewn rhai cymunedau, o ran cydlyniant, yn rhywbeth y dylem ni ei weld yn y tymor hir.
13:36 - Darren Millar
First Minister, can I join with those who’ve already expressed their condemnation of the racist attacks and criticisms that have taken place on social media and elsewhere in recent days? But can you also join with me in praising the work of faith communities across Wales, who’ve done their utmost to protect those Syrian refugees and others who have come to Wales to flee persecution in their countries, and, in particular, the Syrian Orthodox Church, which, of course, does have strong representation here in Wales and has engaged very positively both with the faith communities forum, which you, of course, chair, and the work of the Assembly, with the cross-party group on faith? Brif Weinidog, a gaf i ymuno â'r rhai sydd eisoes wedi mynegi eu condemniad o'r ymosodiadau a’r beirniadaethau hiliol sydd wedi digwydd ar gyfryngau cymdeithasol ac mewn mannau eraill yn y diwrnodau diwethaf? Ond a allwch chi hefyd ymuno â mi i ganmol gwaith cymunedau ffydd ledled Cymru, sydd wedi gwneud eu gorau glas i amddiffyn y ffoaduriaid hynny o Syria a phobl sydd wedi dod i Gymru i ffoi erledigaeth yn eu gwledydd, ac, yn arbennig, Eglwys Uniongred Syria, sydd, wrth gwrs, â chynrychiolaeth gref yma yng Nghymru ac sydd wedi ymgysylltu'n gadarnhaol iawn gyda’r fforwm cymunedau ffydd, yr ydych chi, wrth gwrs, yn ei gadeirio, a gwaith y Cynulliad, gyda'r grŵp trawsbleidiol ar ffydd?
13:36 - Carwyn Jones
Yes, the faith communities forum has been hugely useful in terms of identifying problems as they arise, and also planning for the future. And it’s a true example of those from many different faiths working together in the common interest of promoting the welfare of humanity, if I can put it that way. It’s a forum that works very well, and I look forward to it continuing in the future. Ydy, mae'r fforwm cymunedau ffydd wedi bod yn hynod ddefnyddiol o ran nodi problemau wrth iddynt godi, a chynllunio ar gyfer y dyfodol hefyd. Ac mae'n enghraifft wirioneddol o’r rhai hynny o lawer o wahanol grefyddau yn gweithio gyda'i gilydd er y budd cyffredin o hybu lles dynoliaeth, os caf ei roi felly. Mae'n fforwm sy'n gweithio'n dda iawn, ac edrychaf ymlaen at ei weld yn parhau yn y dyfodol.
13:37 - Gareth Bennett
I note that Newport, Cardiff and Swansea are all in the top 10 of UK cities for receiving refugees. Do we have any idea what the total cost is to local authorities in Wales of housing the recent wave of refugees? Nodaf fod Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe i gyd yn y 10 uchaf o ddinasoedd y DU o ran derbyn ffoaduriaid. A oes gennym ni unrhyw syniad beth yw cyfanswm y gost i awdurdodau lleol yng Nghymru o ddarparu tai i’r mewnlifiad diweddar o ffoaduriaid?
13:37 - Carwyn Jones
There are 78 of them—it’s not a substantial cost, and we expect those costs to be met in whole or part by the Home Office. Mae 78 ohonyn nhw—nid yw’n gost sylweddol, ac rydym ni’n disgwyl i’r costau hynny gael eu talu’n llawn neu'n rhannol gan y Swyddfa Gartref.
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders
13:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Rydym yn symud nawr at gwestiynau gan arweinwyr y pleidiau, ac mae’r cwestiwn cyntaf i’r Prif Weinidog yr wythnos yma gan arweinydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies. We now move to questions from the party leaders, and the first question to the First Minister this week is from the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.
13:37 - Andrew R.T. Davies
Thank you, Presiding Officer. First Minister, I’d like to identify first of all with the sentiments that have been expressed by other Members—there is no room for any intolerance, and, in particular, racism, in any part of our country, whether it be here in Wales or any part of the United Kingdom. And I stand shoulder to shoulder with any Member and any institution who is standing to defend those liberties, to make sure that people can speak freely and openly in any part of this country. And we cannot allow any festering sentiment to actually contaminate the democracy we hold so dear, to ourselves and to this great country of ours. Diolch i chi, Lywydd. Brif Weinidog, hoffwn uniaethu’n gyntaf oll â'r teimladau a fynegwyd gan Aelodau eraill—nid oes lle ar gyfer unrhyw anoddefgarwch, ac, yn enwedig, hiliaeth, yn unrhyw ran o'n gwlad, boed hynny yma yng Nghymru neu yn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig. Ac rwy’n sefyll ysgwydd wrth ysgwydd ag unrhyw Aelod ac unrhyw sefydliad sy'n sefyll i amddiffyn y rhyddid hwnnw, i wneud yn siŵr y gall pobl siarad yn rhydd ac yn agored mewn unrhyw ran o'r wlad hon. Ac ni allwn ganiatáu i unrhyw deimlad sy’n mudlosgi i halogi'r ddemocratiaeth sydd mor annwyl i ni, i ni ein hunain ac i'r wlad wych hon sydd gennym ni.
First Minister, I’d like to ask you—. Last week, we had the referendum, the result is understood, the consequences are unfolding before us, and negotiations will start shortly. On the weekend, you said that this wasn’t your election, on the ‘Sunday Supplement’ programme. It is a vital referendum that has just taken place, and, in fact, in credit to you, you did say, back at the start of the referendum campaign, this was the most important vote for a generation and a vote forever. Can you assure me that that was merely a media slip on ‘Sunday Supplement’, and you did engage fully, and you didn’t look at this referendum as someone else’s referendum to fight? Brif Weinidog, hoffwn ofyn i chi—. Yr wythnos diwethaf, cawsom y refferendwm, rydym yn deall y canlyniad, mae'r canlyniadau’n datblygu o'n blaenau, a bydd trafodaethau’n cychwyn yn fuan. Dros y penwythnos, dywedasoch nad eich etholiad chi oedd hon, ar y rhaglen 'Sunday Supplement'. Mae'r refferendwm sydd newydd gael ei gynnal yn un hollbwysig, ac, mewn gwirionedd, er clod i chi, dywedasoch, yn ôl ar ddechrau ymgyrch y refferendwm, mai hon oedd y bleidlais bwysicaf ers cenhedlaeth ac yn bleidlais am byth. A allwch chi fy sicrhau i mai dim ond camgymeriad cyfryngol oedd hwnna ar 'Sunday Supplement', ac y gwnaethoch chi ymgysylltu'n llawn, ac na wnaethoch chi ystyried y refferendwm hwn fel refferendwm rhywun arall i’w ymladd?
13:39 - Carwyn Jones
Well, it’s not the ground that I would have chosen, or the timing—I told the Prime Minister that. But it’s important that we’ve had the referendum, and the result is now known. Wel, nid dyma’r tir y byddwn i wedi ei ddewis, na’r amseriad—dywedais hynny wrth y Prif Weinidog. Ond mae'n bwysig ein bod ni wedi cael y refferendwm, ac mae'r canlyniad yn hysbys erbyn hyn.
13:39 - Andrew R.T. Davies
It’s hardly a ringing endorsement then, is it, First Minister? I do think it’s important to understand how the Welsh Government has been preparing for the outcome of the referendum. Obviously, the Chancellor has confirmed that the UK Government, irrespective of its position in that referendum, was preparing for both scenarios. And, obviously, there are people in receipt of European moneys and grants, and that will continue, so long as we are part of, and paying into, the European pot. But what work was undertaken and commissioned by you as First Minister, within Welsh Government, to make sure that both outcomes were modelled and the Welsh Government was in the best place possible to assist with information and support, whatever the outcome of that referendum was? Nid yw’n gymeradwyaeth frwd felly, yw hi, Brif Weinidog? Rwyf yn credu ei bod hi’n bwysig i ni ddeall sut y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn paratoi ar gyfer canlyniad y refferendwm. Yn amlwg, mae'r Canghellor wedi cadarnhau bod Llywodraeth y DU, waeth beth fo’i safbwynt yn y refferendwm hwnnw, wedi bod yn paratoi ar gyfer y ddwy sefyllfa. Ac, yn amlwg, ceir bobl sy'n derbyn arian a grantiau Ewropeaidd, a bydd hynny'n parhau, cyhyd ag ein bod yn rhan o’r gronfa Ewropeaidd ac yn talu i mewn iddi. Ond pa waith a gafodd ei wneud a’i gomisiynu gennych chi fel Prif Weinidog, o fewn Llywodraeth Cymru, i wneud yn siŵr bod y ddau ganlyniad yn cael eu modelu a bod Llywodraeth Cymru yn y sefyllfa orau posibl i gynorthwyo gyda gwybodaeth a chymorth, beth bynnag fyddai canlyniad y refferendwm hwnnw?
13:40 - Carwyn Jones
Well, that’ll be part of the debate later on. But, I can say that the outcome is impossible to model. We have no idea what the final deal will look like. Until we have an understanding of that, do we know whether there’ll be access to the single market? We know that the people of Wales voted to leave the EU. Beyond that, we don’t know what kind of model we’re going to get in two years’ time and until we see that model it’ll be very difficult to pass judgment upon it. I know he is in favour of free movement of people; he said that today. He’s also in favour of Welsh money being kept in London, in the Treasury, which is another thing he said today. I have to say to him that many people said to me on the doorstep, when they were asked about European money funding projects in their communities, they said, ‘It was our money anyway’. I have written to the Prime Minister saying I expect every single penny—every single penny—that we will lose when we cease to be eligible for European funding to be made up by the UK Government and that money to come to Wales. He has said today that he does not mind if that money is locked up in the Treasury in Westminster. This money is the money that is there for the people of Wales. It is not for the UK Treasury or for him to interfere with their rights. Wel, bydd hynny’n rhan o'r ddadl yn nes ymlaen. Ond, gallaf ddweud ei bod yn amhosibl modelu’r canlyniad. Nid oes gennym unrhyw syniad sut y bydd y cytundeb terfynol yn edrych. Tan y bydd gennym ni ddealltwriaeth o hwnnw, a ydym ni’n gwybod a fydd mynediad at y farchnad sengl? Rydym ni’n gwybod bod pobl Cymru wedi pleidleisio i adael yr UE. Y tu hwnt i hynny, nid ydym yn gwybod pa fath o fodel yr ydym ni'n mynd i’w gael ymhen dwy flynedd a tan i ni weld y model hwnnw bydd yn anodd iawn cynnig barn arno. Gwn ei fod o blaid pobl yn symud yn rhydd; dywedodd hynny heddiw. Mae hefyd o blaid arian Cymru’n cael ei gadw yn Llundain, yn y Trysorlys, sy’n rhywbeth arall a ddywedodd heddiw. Mae'n rhaid i mi ddweud wrtho fod llawer o bobl wedi dweud wrthyf ar garreg y drws, pan ofynnwyd iddynt am brosiectau cyllid arian Ewropeaidd yn eu cymunedau, dywedasant, ‘Ein harian ni oedd ef beth bynnag'. Rwyf wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog yn dweud fy mod i’n disgwyl i bob un ceiniog—pob un geiniog—y byddwn yn ei cholli pan na fyddwn yn gymwys i dderbyn cyllid Ewropeaidd mwyach, i gael ei thalu gan Lywodraeth y DU a bod yr arian hwnnw’n dod i Gymru. Mae ef wedi dweud heddiw nad oes ots ganddo os yw'r arian hwnnw o dan glo yn y Trysorlys yn San Steffan. Yr arian hwn yw’r arian sydd yno ar gyfer pobl Cymru. Nid lle Trysorlys y DU na’i le yntau yw amharu ar eu hawliau.
13:41 - Andrew R.T. Davies
First Minister, I did not say ‘locked up in the Treasury’. I said there will be a new model for the way Government undertakes itself in any part of the United Kingdom. I have asked you two questions today. The first question was: did you commit yourself fully to the referendum? You didn’t respond to that question. I asked you what modelling the Welsh Government had undertaken to deal with the outcome of the referendum—not the negotiations; the outcome of the referendum—because there is interaction on a daily basis with organisations across Wales who have been supported by the Welsh Government and are in receipt of European money? And that is a perfectly reasonable question to ask: what preparatory work was put in place by the Welsh Government to actually deal with both eventualities out of the referendum? You have not given me an answer on that. Brif Weinidog, ni ddywedais 'o dan glo yn y Trysorlys'. Dywedais y bydd model newydd ar gyfer y ffordd y bydd Llywodraeth yn gweithredu mewn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig. Rwyf wedi gofyn dau gwestiwn i chi heddiw. Y cwestiwn cyntaf oedd: a wnaethoch chi ymrwymo eich hun yn llawn i'r refferendwm? Ni wnaethoch ymateb i'r cwestiwn hwnnw. Gofynnais i chi pa waith modelu yr oedd Llywodraeth Cymru wedi ei wneud i ymdrin â chanlyniad y refferendwm—nid y trafodaethau; canlyniad y refferendwm—oherwydd ceir rhyngweithio yn ddyddiol gyda sefydliadau ledled Cymru sydd wedi cael eu cefnogi gan Lywodraeth Cymru ac sy’n derbyn arian Ewropeaidd? Ac mae hwnnw’n gwestiwn cwbl resymol i’w ofyn: pa waith paratoadol a wnaed gan Lywodraeth Cymru i ymdrin â dau ganlyniad posibl y refferendwm? Nid ydych chi wedi rhoi ateb i mi ar hynny.
On the third question then, if I’m not going to get any answers from you today, will you reach out to all sections of political opinion to make sure that their views are represented in the negotiations going forward from Wales, because clearly, from the parties in front of me, those views were not represented in the outcome of the referendum? And it is important that all opinions are taken into account so that Wales’s voice can be heard clearly, loudly and, above all, making sure that the commitments we require are returned to Wales, and that does mean that every penny that Wales is due is received here in Wales and spent here in Wales. O ran y trydydd cwestiwn felly, os nad wyf i'n mynd i gael unrhyw atebion gennych chi heddiw, a wnewch chi estyn allan at bob math o farn wleidyddol i sicrhau bod eu safbwyntiau’n cael eu cynrychioli yn y trafodaethau o Gymru yn y dyfodol, oherwydd yn amlwg, o’r pleidiau o fy mlaen, ni chafodd y safbwyntiau hynny eu cynrychioli yng nghanlyniad y refferendwm? Ac mae'n bwysig bod pob barn yn cael ei hystyried fel y gall llais Cymru gael ei glywed yn eglur, yn uchel ac, yn anad dim, gan wneud yn siŵr bod yr ymrwymiadau sydd eu hangen arnom yn cael eu dychwelyd i Gymru, ac mae hynny'n golygu bod pob ceiniog sy’n ddyledus i Gymru yn cael ei derbyn yma yng Nghymru a’i gwario yma yng Nghymru.
13:42 - Carwyn Jones
Well, I can quote his exact words directly at him. He said, ‘Why should the Welsh Government handle the money?’ It is exactly what he said in the press conference, and he said, ‘Why shouldn’t the money come straight from Westminster, bypassing the elected legislature and Government of the people of Wales?’ He has gone on about the need for Britain, as he put it in his argument, to enjoy its freedom and its sovereignty, as he put it. He thinks it is pathetic that the people of Wales should not have access to money they have access to now. He needs, as the leader of the Welsh Conservatives, to start thinking as if he was Welsh and to start looking at things from a Welsh perspective because, I tell you what, he’s in a different position to UKIP in fairness to them, because UKIP have been saying, ‘Yes, every single penny of that money should come to Wales and be spent in Wales’. He isn’t. He isn’t, and it’s about time we had some clearer thinking from the Conservatives. Yes, I know people voted to leave. Nothing will change that. Nothing can get in the way of that. He has absolutely no idea what happens next—absolutely no idea. We will be explaining the way forward as far as we are concerned, bearing in mind what people have said—there is no getting away from what people have said—but, as I say, from our perspective, this is money that has been coming to Wales, this is money that should still come to Wales. That is the right of the Welsh people. It’s a right that he does not respect. Wel, gallaf ddyfynnu ei union eiriau wrtho’n uniongyrchol. Dywedodd, 'Pam ddylai Llywodraeth Cymru drin yr arian?' Dyna’n union a ddywedodd yn y gynhadledd i'r wasg, a dywedodd, 'Pam na ddylai'r arian ddod yn syth o San Steffan, gan osgoi deddfwrfa a Llywodraeth etholedig pobl Cymru?' Mae wedi sôn dro ar ôl tro am yr angen i Brydain, fel y dywedodd yn ei ddadl, fwynhau ei rhyddid a'i sofraniaeth, fel y dywedodd. Mae'n meddwl ei bod yn druenus na ddylai pobl Cymru gael mynediad at arian sydd ar gael iddyn nhw nawr. Mae angen iddo fe, fel arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, ddechrau meddwl fel pe byddai’n Gymro a dechrau edrych ar bethau o safbwynt Cymru oherwydd, rwy’n dweud wrthych chi nawr, mae mewn gwahanol sefyllfa i UKIP er tegwch iddyn nhw, gan fod UKIP wedi bod yn dweud, 'Dylai, dylai pob ceiniog o'r arian hwnnw ddod i Gymru a chael ei gwario yng Nghymru'. Nid yw e’n dweud hynny. Nid yw e’n dweud hynny, ac mae'n hen bryd i ni gael syniadau mwy eglur gan y Ceidwadwyr. Do, rwy’n gwybod bod pobl wedi pleidleisio i adael. Ni fydd dim yn newid hynny. Ni all unrhyw beth atal hynny. Nid oes ganddo fe unrhyw syniad beth fydd yn digwydd nesaf—dim syniad o gwbl. Byddwn yn esbonio’r ffordd ymlaen o’n safbwynt ni, gan gofio'r hyn y mae pobl wedi ei ddweud—nid oes modd dianc rhag yr hyn y mae pobl wedi ei ddweud—ond, fel y dywedais, o'n safbwynt ni, mae hwn yn arian sydd wedi bod yn dod i Gymru, mae hwn yn arian a ddylai barhau i ddod i Gymru. Dyna hawl pobl Cymru. Mae'n hawl nad yw ef yn ei barchu.
13:44 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood. The leader of the opposition, Leanne Wood.
13:44 - Leanne Wood
Diolch, Lywydd. It’s with a heavy heart that I scrutinise you today, First Minister. I’ll respond in full to the EU debate later on. But, it’s important to focus on what you are responsible for now and, in particular, the delivery of public services, despite the wider political turmoil. Can I first of all say and put on record that we should all condemn the reported increase in racist incidents since the referendum occurred? Racism has no place in Welsh society and I know that you agree with me on that. Diolch, Lywydd. Rwyf i’n craffu arnoch chi heddiw â chalon drom, Brif Weinidog. Byddaf yn ymateb yn llawn i ddadl yr UE yn ddiweddarach. Ond, mae'n bwysig canolbwyntio ar yr hyn yr ydych chi’n gyfrifol amdano nawr ac, yn arbennig, y ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus, er gwaethaf y cythrwfl gwleidyddol ehangach. A gaf i ddweud a rhoi ar y cofnod yn gyntaf oll y dylai bob un ohonom gondemnio’r cynnydd a adroddwyd mewn digwyddiadau hiliol ers cynnal y refferendwm? Nid oes unrhyw le i hiliaeth yng nghymdeithas Cymru a gwn eich bod yn cytuno â mi ynglŷn â hynny.
Moving on now to the NHS, our NHS benefits from a mixture of home-grown and international staff. Around 500 doctors from the European Union work within the Welsh NHS. Over coming weeks, they will be carrying out operations, saving lives, healing the sick, as though the referendum never, ever happened. Can you first of all tell us how much extra money you’re expecting for the Welsh NHS as a result of the vow made by the ‘leave’ campaign? Secondly, would you be prepared to communicate with all of our public service staff from other EU countries, and tell them loudly and clearly that they are still welcome here in Wales? Gan symud ymlaen nawr at y GIG, mae ein GIG yn elwa ar gymysgedd o staff cynhenid ​​a rhyngwladol. Mae tua 500 o feddygon o'r Undeb Ewropeaidd yn gweithio yn y GIG yng Nghymru. Dros yr wythnosau nesaf, byddant yn cyflawni llawdriniaethau, yn achub bywydau, yn iachau cleifion, fel pe na byddai’r refferendwm erioed wedi digwydd. A allwch chi’n gyntaf oll ddweud wrthym faint o arian ychwanegol yr ydych chi'n ei ddisgwyl i'r GIG yng Nghymru o ganlyniad i'r addewid a wnaed gan yr ymgyrch i adael? Yn ail, a fyddech chi’n barod i gyfathrebu â’n holl staff gwasanaethau cyhoeddus o wledydd eraill yr UE, a dweud wrthynt yn uchel ac yn eglur bod croeso iddyn nhw o hyd yma yng Nghymru?
13:45 - Carwyn Jones
On the first question, she knows the answer before she asked me, and that is that we don’t expect any money as a result of that pledge; it’s already unravelled. Those who professed it have said that it’s not actually what they meant. So, there we are—we’ll wait and see what they do when they get into government. But I entirely agree with what she says: our NHS would not function without medical and nursing staff from other countries, and it’s absolutely vital that they feel that they are still welcome in Wales. I know that she has said that strongly. I join her in that, because we know that so many citizens of other countries have delivered so much care and so much healing and treatments to so many of our people, and they are welcome in our country. O ran y cwestiwn cyntaf, mae hi’n gwybod yr ateb cyn iddi ofyn i mi, sef nad ydym yn disgwyl unrhyw arian o ganlyniad i'r addewid hwnnw; mae wedi ymddatod eisoes. Mae'r rhai â’i gwnaeth wedi cyfaddef nad dyna’n union yr oedden nhw’n ei olygu. Felly, dyna ni—byddwn yn aros i weld beth fyddan nhw’n ei wneud pan fyddant yn mynd i mewn i lywodraeth. Ond rwy’n cytuno'n llwyr â'r hyn y mae hi'n ei ddweud: ni fyddai ein GIG yn gweithio heb staff meddygol a nyrsio o wledydd eraill, ac mae'n gwbl hanfodol eu bod yn teimlo bod croeso o hyd iddyn nhw yng Nghymru. Gwn ei bod wedi dweud hynny’n gryf. Rwy’n ymuno â hi yn hynny, oherwydd ein bod ni’n gwybod bod cymaint o ddinasyddion gwledydd eraill wedi darparu cymaint o ofal a chymaint o iachâd a thriniaethau i gymaint o'n pobl, ac mae croeso iddyn nhw yn ein gwlad.
13:46 - Leanne Wood
Thank you for that answer, First Minister. The prospect of leaving the European Union has already plunged the UK economy into deep uncertainty. But, for Wales, there’s an additional risk to capital investment to some of your manifesto commitments, and to industry as well. The south-east metro, for example, is intended to be partly financed by European structural funds, which may only be guaranteed up to 2020, if they are guaranteed at all. Can you tell us, therefore, what will happen now to the south Wales metro, and to the transport projects that you’ve promised for the north of Wales as well? Turning to industry as well, can you tell what is now likely to happen to Tata Steel and the future of Port Talbot, as well as other Welsh steelmaking plants? Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Mae'r posibilrwydd o adael yr Undeb Ewropeaidd eisoes wedi rhoi economi'r DU mewn ansicrwydd dwfn. Ond, i Gymru, ceir risg ychwanegol i fuddsoddiad cyfalaf ar gyfer rhai o ymrwymiadau eich maniffesto, ac i ddiwydiant hefyd. Bwriedir i fetro’r de-ddwyrain, er enghraifft, gael ei ariannu yn rhannol gan gronfeydd strwythurol Ewrop, a allai gael eu sicrhau tan 2020 yn unig, os gellir eu sicrhau o gwbl. A allwch chi ddweud wrthym, felly, beth fydd yn digwydd nawr i fetro de Cymru, ac i’r prosiectau trafnidiaeth yr ydych chi wedi eu haddo ar gyfer y gogledd hefyd? Gan droi at ddiwydiant hefyd, a allwch chi ddweud beth sy’n debygol o ddigwydd i Tata Steel a dyfodol Port Talbot nawr, yn ogystal â gweithfeydd dur eraill yng Nghymru?
13:47 - Carwyn Jones
On the first question, I wrote to the Prime Minister yesterday. I asked him to guarantee every penny that we would lose, to make sure that came to Wales. If that pledge is honoured, then we can proceed with the metro and other projects. If that promise is not honoured, then there are substantial financial gaps in many projects that would benefit the people of Wales. So, I expect that promise that was made so publicly to be honoured. On the issue of Tata, it has created uncertainty—much more uncertainty over the last few days. The difficulty is that the car industry is holding back until it sees what a trade deal looks like. They have said that publicly. Because Tata supplies in the UK so many of the car manufacturers, then clearly the steel industry is also in a situation where it doesn’t know what’s happening. Uncertainty is bad. My view is that article 50 should be triggered sooner rather than later. I think waiting months and months and months for it just adds to that uncertainty. Better that people know where they stand rather than not knowing what’s going to happen for many months and many years. But uncertainty is never going to be helpful in terms of investment: that’s why the process has to begin sooner rather than later, and to conclude as quickly as possible. O ran y cwestiwn cyntaf, ysgrifennais at Brif Weinidog y DU ddoe. Gofynnais iddo sicrhau pob ceiniog y byddem ni’n ei cholli, i wneud yn siŵr bod hynny’n dod i Gymru. Os caiff yr addewid hwnnw ei gadw, yna gallwn fwrw ymlaen â'r metro a phrosiectau eraill. Os nad yw’r addewid hwnnw’n cael ei gadw, yna mae bylchau ariannol sylweddol mewn nifer o brosiectau a fyddai o fudd i bobl Cymru. Felly, rwy’n disgwyl i’r addewid hwnnw a wnaed mor gyhoeddus gael ei gadw. O ran Tata, mae wedi creu ansicrwydd—llawer mwy o ansicrwydd dros y diwrnodau diwethaf. Yr anhawster yw bod y diwydiant ceir yn dal yn ôl tan iddo weld sut gytundeb masnach fydd ar gael. Maen nhw wedi dweud hynny’n gyhoeddus. Gan fod Tata yn cyflenwi cymaint o weithgynhyrchwyr ceir yn y DU, yna mae'n amlwg bod y diwydiant dur hefyd mewn sefyllfa lle nad yw'n gwybod beth sy'n digwydd. Mae ansicrwydd yn beth gwael. Fy marn i yw y dylai erthygl 50 gael ei rhoi ar waith cyn gynted â phosibl. Rwy'n credu bod aros misoedd a misoedd amdano ddim ond yn ychwanegu at yr ansicrwydd hwnnw. Gwell bod pobl yn gwybod lle maen nhw’n sefyll yn hytrach na pheidio â gwybod beth sy'n mynd i ddigwydd am fisoedd lawer a blynyddoedd lawer. Ond nid yw ansicrwydd byth yn mynd i fod o gymorth o ran buddsoddiad: dyna pam mae’n rhaid i’r broses ddechrau cyn gynted â phosibl, a chael ei chwblhau cyn gynted â phosibl.
13:48 - Leanne Wood
Turning now then to the wider picture within the UK and further afield, I want to see arrangements put in place to protect Wales’s constitutional status, our legislation, our funding, and our trading relationship with the rest of Europe while withdrawal takes place over the coming years. The UK Government is establishing a dedicated civil service unit to preside over Brexit, and the Prime Minister has said that all devolved Governments will be fully involved in the decision-making process over EU negotiations. We need to be clear: last week’s vote was not a vote to concentrate any additional powers at Westminster, and pledges were made during that campaign to guarantee our funding. How will you move quickly now to secure the best possible deal for Wales in all of this turmoil, and how will you work with others to salvage the situation for this country as best we can, especially given the chaos within the UK Government and your own party in Westminster? Gan droi nawr felly at y darlun ehangach o fewn y DU a thu hwnt, hoffwn weld trefniadau’n cael eu gwneud i ddiogelu statws cyfansoddiadol Cymru, ein deddfwriaeth, ein cyllid, a'n perthynas fasnachu â gweddill Ewrop tra byddwn yn tynnu'n ôl dros y blynyddoedd nesaf. Mae Llywodraeth y DU yn sefydlu uned gwasanaeth sifil benodol i lywyddu dros Brexit, ac mae Prif Weinidog y DU wedi dweud y bydd pob Llywodraeth ddatganoledig yn cymryd rhan lawn yn y broses o wneud penderfyniadau dros drafodaethau’r UE. Mae angen i ni fod yn eglur: nid pleidlais i ganolbwyntio unrhyw bwerau ychwanegol yn San Steffan oedd pleidlais yr wythnos diwethaf, a gwnaed addewidion yn ystod yr ymgyrch honno i sicrhau ein cyllid. Sut gwnewch chi symud yn gyflym nawr i sicrhau'r cytundeb gorau posibl i Gymru yn yr holl gythrwfl hwn, a sut gwnewch chi weithio gydag eraill i achub y sefyllfa dros y wlad hon hyd eithaf ein gallu, yn enwedig o ystyried yr anhrefn yn Llywodraeth y DU ac yn eich plaid eich hun yn San Steffan?
13:49 - Carwyn Jones
Well, the first thing we have to project is stability in Wales and reassurance for business. I’ve asked the Secretary to draw up a number of points that we can put to business to make sure they understand that we very much see Wales as open for business. That’s hugely important. In terms of what the future holds, I welcome what the Prime Minister said in terms of Wales being involved, but I know he can’t speak for the next Prime Minister, who might take a different view. Bearing that in mind, we will be establishing a specialist team in our Brussels office whose job it will be to talk and negotiate directly with the European Commission. It doesn’t have to be instead of working with the UK Government, but we need to make sure that Wales has a voice, and a strong voice. We can’t get away from the fact that Wales voted to leave, so there’s no question of trying to go behind the verdict of the electors, but that doesn’t mean that we don’t have to work hard to make sure that Wales gets the best deal possible. We’ve got to make sure that we do that. I would not trust some of the people who I’ve seen, if they’re in Government in London in September, to get the best deal for Wales, and that is crucial, and that’s what we intend to do. Wel, y peth cyntaf y mae’n rhaid i ni ei gyfleu yw sefydlogrwydd yng Nghymru a sicrwydd i fyd busnes. Rwyf wedi gofyn i'r Ysgrifennydd lunio nifer o bwyntiau y gallwn eu gwneud i fyd busnes i wneud yn siŵr ei fod yn deall ein bod yn sicr yn gweld Cymru fel man sydd ar agor i fusnes. Mae hynny'n hynod o bwysig. O ran yr hyn sydd i ddod yn y dyfodol, rwy’n croesawu'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog o ran cynnwys Cymru, ond gwn nad yw'n gallu siarad dros Brif Weinidog nesaf y DU, a allai fod â gwahanol farn. O ystyried hynny, byddwn yn sefydlu tîm arbenigol yn ein swyddfa ym Mrwsel a fydd yn gyfrifol am siarad a thrafod yn uniongyrchol â'r Comisiwn Ewropeaidd. Nid oes yn rhaid i hynny fod yn hytrach na gweithio gyda Llywodraeth y DU, ond mae angen i ni wneud yn siŵr bod gan Gymru lais, a llais cryf. Ni allwn ddianc rhag y ffaith bod Cymru wedi pleidleisio i adael, felly nid oes cwestiwn o geisio mynd y tu ôl i ddyfarniad yr etholwyr, ond nid yw hynny'n golygu nad oes rhaid i ni weithio'n galed i wneud yn siŵr bod Cymru’n cael y cytundeb gorau posibl. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni’n gwneud hynny. Ni fyddwn yn ymddiried yn rhai o'r bobl yr wyf i wedi eu gweld, os byddant mewn Llywodraeth yn Llundain ym mis Medi, i gael y cytundeb gorau i Gymru, ac mae hynny'n hollbwysig, a dyna’r ydym ni’n bwriadu ei wneud.
13:50 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton. The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.
13:50 - Neil Hamilton
First Minister, I don’t expect you greeted the result of the referendum last Thursday with as much enthusiasm as I did, but Wales did vote decisively to leave the EU, and indeed a majority both in Bridgend and in the Rhondda voted to leave the EU, but the Welsh political establishment—Labour, Plaid and the Liberal Democrats—were uniformly in favour of remaining, and all the AMs in those parties in this place were in favour of remaining. What I’m now concerned to do is to look forward to the future, and I reiterate what you said a minute ago, that UKIP believes that every single pound that the EU currently spends of British taxpayers’ money in Wales at the minute should come to the Welsh Government to be spent here. So, we will give you every support that we possibly can in this endeavour. Would it not be better, therefore, in the spirit of co-operation with which you started your administration in this Assembly, to involve the leader of the Conservatives and me in making the case for Wales with the UK Government, because it will be strengthened with the added voices of those who actually were in favour of the result that the Welsh people voted for? Brif Weinidog, nid wyf yn disgwyl i chi groesawu canlyniad y refferendwm ddydd Iau diwethaf gyda chymaint o frwdfrydedd ag y gwnes i, ond pleidleisiodd Cymru yn bendant dros adael yr UE, ac yn wir pleidleisiodd fwyafrif ym Mhen-y-bont ar Ogwr a’r Rhondda i adael yr UE, ond roedd sefydliad gwleidyddol Cymru—Llafur, Plaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol—yn unffurf o blaid aros, ac roedd holl ACau y pleidiau hynny yn y lle hwn o blaid aros. Yr hyn rwy’n awyddus i’w wneud nawr yw edrych ymlaen at y dyfodol, ac ailadroddaf yr hyn a ddywedasoch funud yn ôl, bod UKIP yn credu y dylai pob un bunt y mae’r UE yn ei wario o arian trethdalwyr Prydain yng Nghymru ar hyn o bryd ddod i Lywodraeth Cymru i gael ei gwario yma. Felly, byddwn yn rhoi pob cefnogaeth posibl i chi yn yr ymdrech hon. Oni fyddai'n well, felly, yn yr ysbryd o gydweithredu y gwnaethoch gychwyn eich gweinyddiaeth yn y Cynulliad hwn, i gynnwys arweinydd y Ceidwadwyr a minnau yn y broses o ddadlau’r achos dros Gymru gyda Llywodraeth y DU, gan y byddai’n cael ei gryfhau gyda lleisiau ychwanegol y rhai a oedd mewn gwirionedd o blaid y canlyniad y pleidleisiodd pobl Cymru drosto?
13:51 - Carwyn Jones
Well, my response—. I mean, he’s right; there we are, we saw the result. My response is the same as his party’s response in 2011 to our referendum in Wales, when that was lost by your party. But we have to accept it. There it is. We move on now with a new political landscape. I have already written to the Prime Minister. I expect to get a response. The people of Wales have voted for a Welsh Government to take forward that response. I think it is important that parties understand their positions as the negotiations proceed, because what we cannot do is be in a position where a trade deal is on the table without any input from Wales. That would be wholly undemocratic and dangerous, in my view, in terms of the way people perceive the UK. So, I am perfectly happy to work on the way forward, and the team that we establish in Brussels will help us to do that. Wel, fy ymateb—. Hynny yw, mae’n iawn; dyna ni, gwelsom y canlyniad. Mae fy ymateb i yr un fath ag ymateb ei blaid ef yn 2011 i'n refferendwm yng Nghymru, pan gollwyd hwnnw gan eich plaid chi. Ond mae'n rhaid i ni ei dderbyn. Dyna ni. Symudwn ymlaen nawr gyda thirlun gwleidyddol newydd. Rwyf eisoes wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog. Rwy’n disgwyl cael ymateb. Mae pobl Cymru wedi pleidleisio dros Lywodraeth Cymru i fwrw ymlaen â’r ymateb hwnnw. Rwy'n credu ei bod yn bwysig bod y pleidiau’n deall eu swyddogaethau wrth i'r trafodaethau fynd yn eu blaenau, oherwydd yr hyn na allwn ni ei wneud yw bod mewn sefyllfa lle mae cytundeb masnach ar y bwrdd heb unrhyw fewnbwn gan Gymru. Byddai hynny'n gwbl annemocrataidd a pheryglus, yn fy marn i, o ran y ffordd y mae pobl yn gweld y DU. Felly, rwy’n berffaith fodlon i weithio ar y ffordd ymlaen, a bydd y tîm y byddwn yn ei sefydlu ym Mrwsel yn ein helpu i wneud hynny.
13:52 - Neil Hamilton
The First Minister, I’m sure, will agree with me that this now offers great opportunities for Wales. I appreciate that he concentrated upon the risks and the uncertainties before the referendum campaign, but now that we have the great opportunities that freedom of action gives us, we must capitalise on them and sell Wales in the wider world on that basis. It also offers us—and here I associate myself with what we’ve just heard from the leader of Plaid Cymru—further opportunities for the devolution of power. In particular, we will now have the opportunity to take control of our policy on agriculture, which means that we can then tailor to our own needs a policy to suit farmers in Wales, rather than have to compromise their interests on account of the interests of farmers in 27 other countries in the EU. So, again, I reiterate my request to the First Minister to involve the other parties—other than those that are in the various compacts that have been agreed—in these very important discussions, which will take place over the course of the next two years, to make sure that we get the best possible deal for Wales and the Welsh people out of this process. Bydd y Prif Weinidog, rwy'n siŵr, yn cytuno â mi bod hyn yn cynnig cyfleoedd gwych i Gymru nawr. Rwy’n sylweddoli ei fod wedi canolbwyntio ar y risgiau a'r ansicrwydd cyn ymgyrch y refferendwm, ond nawr bod gennym ni’r cyfleoedd gwych y mae rhyddid i weithredu yn eu rhoi i ni, mae’n rhaid i ni fanteisio arnynt a gwerthu Cymru yn y byd ehangach ar y sail honno. Mae hefyd yn cynnig i ni—ac rwy’n ategu'r hyn yr ydym ni newydd ei glywed gan arweinydd Plaid Cymru yma—rhagor o gyfleoedd i ddatganoli pŵer. Yn arbennig, bydd y cyfle gennym nawr i gymryd rheolaeth dros ein polisi ar amaethyddiaeth, sy'n golygu y gallwn deilwra polisi wedyn i'n hanghenion ein hunain sy’n addas ar gyfer ffermwyr yng Nghymru, yn hytrach na gorfod cyfaddawdu eu buddiannau oherwydd buddiannau ffermwyr mewn 27 o wledydd eraill yn yr UE. Felly, unwaith eto, hoffwn ailadrodd fy nghais i’r Prif Weinidog gynnwys y pleidiau—ac eithrio’r rhai sy’n rhan o’r gwahanol gompactau y cytunwyd arnynt—yn y trafodaethau pwysig iawn hyn, a fydd yn cael eu cynnal yn ystod y ddwy flynedd nesaf, i wneud yn siŵr ein bod ni’n cael y cytundeb gorau posibl i Gymru a phobl Cymru o'r broses hon.
13:53 - Carwyn Jones
Well, no doubt there will be involvement, of course, with all parties as those discussions continue, but it’s a sign of the strange realignment of politics that I’m listening to the leader of UKIP being more devolutionary than the leader of the Conservatives in Wales. That is the irony of the situation. He’s absolutely right: British agriculture doesn’t exist—it won’t exist. There is Welsh agriculture, and England, Scotland and Northern Ireland. There is no British agricultural policy. It’s the same with fisheries. For example, after the negotiations are concluded, Welsh boats will only have access to Welsh waters, and so there will need to be discussions between the different administrations on access, which I’m sure shouldn’t be problematic, in any event. It is important, and this is why I want to meet soon with the representatives of the fishing industry in Wales and representatives of the farming industry in Wales so that we can start work on what Welsh agricultural policy looks like. That means it’ll be a policy designed to look after those hill farmers who struggle on the hills, with difficult soil and difficult weather, rather than those who do very well thank you very much in areas of Wales that are very easy to farm. So, it’s hugely important that we design an agricultural policy that is specific to the needs of Wales, and is tailored to the needs of Welsh farmers. That is something I’ll be working on with the farming unions in Wales. Wel, nid oes amheuaeth y bydd cyfranogiad, wrth gwrs, gan yr holl bleidiau wrth i’r trafodaethau hynny barhau, ond mae'n arwydd o ailgyfochri rhyfedd gwleidyddiaeth fy mod i'n gwrando ar arweinydd UKIP yn bod yn fwy cefnogol i ddatganoli nac arweinydd y Ceidwadwyr yng Nghymru. Dyna eironi’r sefyllfa. Mae'n gwbl gywir: nid yw amaethyddiaeth Prydain yn bodoli—ni fydd yn bodoli. Ceir amaethyddiaeth Cymru, a Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Nid oes polisi amaethyddol ar gyfer Prydain. Mae’r un peth yn wir am bysgodfeydd. Er enghraifft, ar ôl i’r trafodaethau ddod i ben, dim ond dyfroedd Cymru y bydd gan gychod Cymru fynediad atynt, ac felly bydd angen trafodaethau rhwng y gwahanol weinyddiaethau ar fynediad, yr wyf yn siŵr na fyddant yn peri problemau, beth bynnag. Mae'n bwysig, a dyna pam yr wyf i eisiau cyfarfod yn fuan â chynrychiolwyr y diwydiant pysgota yng Nghymru a chynrychiolwyr y diwydiant ffermio yng Nghymru fel y gallwn ddechrau gweithio ar sut y mae polisi amaethyddol Cymru yn edrych. Mae hynny'n golygu y bydd yn bolisi sydd wedi ei gynllunio i ofalu am y ffermwyr mynydd hynny sy’n cael trafferthion ar y mynyddoedd, gyda phridd anodd a thywydd garw, yn hytrach na'r rhai sy'n gwneud yn dda iawn diolch yn fawr iawn mewn ardaloedd o Gymru sy'n hawdd iawn eu ffermio. Felly, mae'n hynod o bwysig ein bod yn llunio polisi amaethyddol sydd wedi’i deilwra i anghenion Cymru, ac wedi’i deilwra i anghenion ffermwyr Cymru. Mae hynny'n rhywbeth y byddaf yn gweithio arno gyda'r undebau ffermio yng Nghymru.
13:55 - Neil Hamilton
Will the First Minister join me today also in condemning our Chancellor, George Osborne, who seems not to have realised that the referendum is over and is still carrying on with project fear, and who has announced today there’ll be spending cuts and tax increases in the autumn because we’ve got to live within our means, and that this comes ill from the mouth of Britain’s worst Chancellor in living memory, who’s doubled the national debt in five years and is still running a budget deficit of £60 billion or £70 billion a year? There is no reason whatever arising out of the referendum to force the increases in taxes or spending cuts purely on account of the short-term volatility in the financial markets, which will shortly be resolved. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi heddiw hefyd i gondemnio ein Canghellor, George Osborne, y mae’n ymddangos nad yw wedi sylweddoli bod y refferendwm wedi dod i ben ac sy’n dal i barhau â phrosiect ofn, ac sydd wedi cyhoeddi heddiw y bydd toriadau i wariant a chynnydd i drethi yn yr hydref gan fod yn rhaid i ni fyw yn unol â’n modd, a bod y rhain yn eiriau gwael o geg Canghellor gwaethaf Prydain ers tro byd, sydd wedi dyblu’r ddyled genedlaethol mewn pum mlynedd ac sy’n dal i gynnal diffyg cyllideb o £60 biliwn neu £70 biliwn y flwyddyn? Nid oes unrhyw reswm o gwbl yn deillio o'r refferendwm i orfodi’r cynnydd i drethi na thoriadau mewn gwariant dim ond oherwydd yr anwadalrwydd yn y tymor byr yn y marchnadoedd ariannol, a fydd yn cael ei ddatrys yn fuan.
13:56 - Carwyn Jones
The leader of UKIP is an optimist. He says there are advantages here: it is not immediately obvious, I have to say, what the advantages are. We are in a period of uncertainty, and uncertainty is bad. Fifty per cent of what we export from Wales goes into the European Union, and so the nature of the deal that we have with that market will be absolutely crucial to our future well-being. And until we know what that deal looks like, it’s very difficult to understand what challenges, possibly opportunities, will be there for Welsh businesses. But I know, because businesses are saying to me, that they are holding back on investment now until they get that certainty. One way or another—and it’s been decided one way or another—there must be certainty, and I do not think that waiting many months to begin the formal negotiation process—for years before there’s a final decision—is in the interests of business. The decision’s been taken; it must be taken forward now as quickly as is reasonably practicable, and there has to be a deal on the table that should, to my mind, be ratified with all four national Parliaments at least. That will be a complex and difficult process, but, bluntly, the need for certainty for our businesses is absolutely paramount; they will not invest until they have an idea of what the end game looks like, and we’re a long way from that. Mae arweinydd UKIP yn optimist. Mae'n dweud bod manteision yma: nid yw'n amlwg ar unwaith, mae’n rhaid i mi ddweud, beth yw'r manteision. Rydym ni mewn cyfnod o ansicrwydd, ac mae ansicrwydd yn wael. Mae pum deg y cant o'r hyn yr ydym ni’n ei allforio o Gymru yn mynd i'r Undeb Ewropeaidd, ac felly bydd natur y cytundeb sydd gennym ni o ran y farchnad honno yn gwbl hanfodol i'n lles yn y dyfodol. A tan y byddwn yn gwybod sut y bydd y cytundeb hwnnw’n edrych, mae'n anodd iawn deall pa heriau, cyfleoedd o bosibl, fydd yna i fusnesau Cymru. Ond rwyf yn gwybod, oherwydd bod busnesau yn dweud wrthyf, eu bod yn dal yn ôl o ran buddsoddi nawr tan eu bod yn cael y sicrwydd hwnnw. Un ffordd neu'r llall—a’i fod wedi ei benderfynu un ffordd neu'r llall—mae'n rhaid cael sicrwydd, ac nid wyf yn credu bod aros misoedd lawer i ddechrau’r broses drafod ffurfiol—am flynyddoedd cyn bod penderfyniad terfynol—o fudd i fyd busnes. Mae'r penderfyniad wedi ei wneud; mae’n rhaid bwrw ymlaen ag ef nawr cyn gynted ag y bo’n rhesymol ymarferol, ac mae'n rhaid cael cytundeb ar y bwrdd a ddylai, yn fy marn i, gael ei gadarnhau gyda'r pedair Senedd genedlaethol o leiaf. Bydd honno’n broses gymhleth ac anodd, ond, yn blwmp ac yn blaen, mae’r angen am sicrwydd i’n busnesau yn gwbl hanfodol; ni fyddant yn buddsoddi tan fydd ganddynt syniad o’r sefyllfa yn y pen draw, ac rydym ni ymhell iawn o’r fan honno.
Triniaeth Canser Cancer Treatment
13:57 - Mohammad Asghar
3. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella triniaeth canser yng Nghymru yn ystod y 12 mis nesaf? OAQ(5)0076(FM) 3. What action will the Welsh Government take to improve treatment of cancer in Wales in the next twelve months? OAQ(5)0076(FM)
13:57 - Carwyn Jones
For example, we will continue to progress the £200 million programme business case for transforming cancer services in the south-east of Wales, we’ll develop our plans for a new treatment fund and publish an updated all-Wales cancer delivery plan. Er enghraifft, byddwn yn parhau i fwrw ymlaen â'r achos busnes rhaglen gwerth £200 miliwn i weddnewid gwasanaethau canser yn y de-ddwyrain, byddwn yn datblygu ein cynlluniau ar gyfer cronfa driniaeth newydd ac yn cyhoeddi cynllun cyflawni ar ganser wedi ei ddiweddaru ar gyfer Cymru gyfan.
13:57 - Mohammad Asghar
Thank you very much for the reply, First Minister. Cancer Research UK has said there has been a dramatic rise in the number of people diagnosed with the most serious form of skin cancer in Wales in the last 40 years. The National Institute of Health and Care Excellence has approved a pair of cancer drugs, ipilimumab and nivolumab—these are the two medicines—for use in England, which, when used in combination, shrank the most aggressive or deadly type of skin cancer by 69 per cent. Could the First Minister advise the Assembly if this therapy and drug will be made available in Wales as soon as possible? Diolch yn fawr iawn am yr ateb, Brif Weinidog. Mae Cancer Research UK wedi dweud y bu cynnydd sylweddol i nifer y bobl sy'n cael diagnosis â’r math mwyaf difrifol o ganser y croen yng Nghymru yn ystod y 40 mlynedd diwethaf. Mae'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal wedi cymeradwyo pâr o gyffuriau canser, ipilimumab a nivolumab—dyma’r ddwy feddyginiaeth—i'w defnyddio yn Lloegr, a wnaeth, o’u defnyddio gyda’i gilydd, leihau’r math mwyaf ymosodol neu farwol o ganser y croen gan 69 y cant. A allai'r Prif Weinidog hysbysu’r Cynulliad a fydd y therapi hwn a’r cyffur hwn ar gael yng Nghymru cyn gynted â phosibl?
13:58 - Carwyn Jones
The Member talks of malignant melanoma, a disease that I unfortunately know well, and it took my mother’s life. It is indeed a hugely invasive cancer; if it spreads, there is no way—or, hitherto, there’s been no way—of stopping it. With the new treatments fund, as soon as a drug is approved then the money will be available to roll out that drug across the whole of Wales. Mae'r Aelod yn sôn am felanoma malaen, clefyd yr wyf yn ei adnabod yn dda yn anffodus, a chymerodd fywyd fy mam. Mae’n ganser hynod ymledol yn wir; os bydd yn lledaenu, nid oes unrhyw ffordd—neu ni fu unrhyw ffordd hyd yma—o’i atal. Gyda'r gronfa triniaethau newydd, cyn gynted ag y bydd cyffur yn cael ei gymeradwyo, yna bydd yr arian ar gael i gyflwyno'r cyffur hwnnw ar draws Cymru gyfan.
13:58 - Vikki Howells
First Minister, we know the importance of healthy lifestyle choices in reducing the risks of cancer, so it’s good to see from the results of the Welsh health survey 2015 that the number of smokers in Wales has decreased from 26 per cent to 19 per cent of the population, also meaning that the Welsh Government has exceeded its target for reducing smoking rates. The revisited public health Bill offers another opportunity to promote healthy lifestyles and to raise awareness of screening in tackling cancer. Will the Welsh Government consider this when it brings forward its fresh legislation? Brif Weinidog, rydym ni’n ymwybodol o bwysigrwydd dewisiadau ffordd o fyw iach i leihau'r risg o ganser, felly mae'n dda gweld o ganlyniadau arolwg iechyd Cymru 2015 bod nifer yr ysmygwyr yng Nghymru wedi gostwng o 26 y cant i 19 y cant o’r boblogaeth, sydd hefyd yn golygu bod Llywodraeth Cymru wedi rhagori ar ei tharged ar gyfer lleihau cyfraddau ysmygu. Mae'r Bil iechyd cyhoeddus a ailystyriwyd yn cynnig cyfle arall i hybu ffyrdd iach o fyw ac i godi ymwybyddiaeth o sgrinio wrth fynd i'r afael â chanser. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried hyn pan fydd yn cyflwyno ei deddfwriaeth newydd?
13:59 - Carwyn Jones
Indeed. I mean, the public health Bill is designed to tackle the underlying causes of ill health. We know that smoking still persists as one of the major causes of death and ill health in Wales, and that’s why we want to proceed as quickly as possible with a public health Bill, and I’ll give more details about that in the legislative statement later this afternoon. Yn wir. Hynny yw, mae’r Bil iechyd cyhoeddus wedi ei gynllunio i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol afiechyd. Rydym ni’n gwybod bod ysmygu’n dal i fod yn un o’r prif achosion o farwolaeth ac afiechyd yng Nghymru, a dyna pam yr ydym ni eisiau bwrw ymlaen cyn gynted â phosibl gyda’r Bil iechyd cyhoeddus, a byddaf yn rhoi rhagor o fanylion am hynny yn y datganiad deddfwriaethol yn ddiweddarach y prynhawn yma.
13:59 - Caroline Jones
First Minister, the most exciting development in the treatment of cancer in recent times has been the development of stratified medicines, where treatment is personalised to the patient based upon the genetic makeup of their particular cancer. I was deeply concerned to learn that, in Wales, we test for just two genetic markers. Will your Government develop a stratified medicine strategy and ensure that the all-Wales genetic service is equipped to test for all genetic markers in cancer patients? Brif Weinidog, y datblygiad mwyaf cyffrous yn y driniaeth o ganser yn ddiweddar fu datblygu meddyginiaethau haenedig, lle mae triniaeth yn cael ei theilwra’n benodol i'r claf yn seiliedig ar gyfansoddiad genetig ei ganser penodol. Roeddwn i’n bryderus iawn o glywed, yng Nghymru, ein bod yn profi ar gyfer dim ond dau farciwr genetig. A wnaiff eich Llywodraeth ddatblygu strategaeth feddyginiaeth haenedig a sicrhau bod gwasanaeth genetig Cymru gyfan yn barod i brofi ar gyfer yr holl farcwyr genetig mewn cleifion canser?
14:00 - Carwyn Jones
It is true that the big change in cancer treatment over the next decade will be specific treatment for those with particular DNA. We are hugely fortunate in the sense that we have the Wales cancer genetic centre—Nobel prize-winning knowledge. I’ve certainly been there and they are developing more tests as they come along. At the moment, of course, there are particular tests that are used. There are others that will develop over the course of time and make it far easier for treatment to be tailored to the individual. For example, there are some drugs that are known to be damaging to some people on a chance of 300, 400 or 500 to 1, but, until now, there have been no tests to make sure that a particular person is not one of those people who could be particularly badly affected by that drug. As these tests develop, more and more people will have the chance of a better outcome. Mae'n wir mai’r newid mawr i driniaeth canser dros y degawd nesaf fydd triniaeth benodol i’r rhai â DNA penodol. Rydym ni’n hynod ffodus yn yr ystyr bod gennym ni ganolfan genetig canser Cymru—gwybodaeth sydd wedi ennill gwobr Nobel. Rwyf i’n sicr wedi bod yno ac maen nhw’n datblygu mwy o brofion wrth iddynt ymddangos. Ar hyn o bryd, wrth gwrs, ceir profion penodol sy'n cael eu defnyddio. Mae rhai eraill a fydd yn datblygu dros gyfnod o amser ac yn ei gwneud yn llawer haws i driniaeth gael ei theilwra i'r unigolyn. Er enghraifft, ceir rhai cyffuriau y mae’n hysbys eu bod yn niweidiol i rai pobl ar siawns o 300, 400 neu 500 i 1, ond, hyd yma, ni fu unrhyw brofion i wneud yn siŵr nad yw unigolyn penodol yn un o'r bobl hynny a allai gael ei effeithio’n arbennig o wael gan y cyffur. Wrth i’r profion hyn ddatblygu, bydd gan fwy a mwy o bobl y cyfle o gael canlyniad gwell.
Prifddinas-Ranbarth Caerdydd Cardiff Capital Region
14:01 - Huw Irranca-Davies
Could I add my agreement to those comments made by Members in the Chamber today about condemning— A gaf i ychwanegu fy nghytundeb â’r sylwadau hynny a wnaed gan Aelodau yn y Siambr heddiw ynghylch condemnio—
14:01 - Y Llywydd / The Presiding Officer
You need to ask your question. Mae angen i chi ofyn eich cwestiwn.
14:01 - Huw Irranca-Davies
Indeed. In terms of condemning racism. Sorry, Llywydd. But could I say that we need to send a message strongly, regardless of the vote last week— Yn wir. O ran condemnio hiliaeth. Mae'n ddrwg gennnyf, Lywydd. Ond a gaf i heb ystyried y bleidlais yr wythnos diwethaf—
14:01 - Y Llywydd / The Presiding Officer
You need to ask your question— Mae angen i chi ofyn eich cwestiwn—
14:01 - Huw Irranca-Davies
Oh, my apologies. O, ymddiheuraf.
14:01 - Y Llywydd / The Presiding Officer
[Continues.]—on the Order paper. [Laughter.] [Yn parhau.]—ar y papur Trefn. [Chwerthin.]
Huw Irranca-Davies
4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am effaith bosibl Prifddinas-Ranbarth Caerdydd ar ardal teithio i’r gwaith Pen-y-bont ar Ogwr ac Ogwr? OAQ(5)0074(FM) 4. Will the First Minister make a statement on the potential impact of the Cardiff capital region on the Bridgend and Ogmore travel to work area? OAQ(5)0074(FM)
14:01 - Carwyn Jones
I can say that, in the Cardiff capital region, collaboration is driving forward our priorities in transport, and that means driving forward improvements for Bridgend and Ogmore as well. I know that the Member will have a particular interest in ensuring that the three valleys that he represents are regularly connected to the rail and bus network further south. Gallaf ddweud, ym mhrifddinas-ranbarth Caerdydd, bod cydweithio yn symud ein blaenoriaethau o ran trafnidiaeth yn eu blaenau, ac mae hynny'n golygu bwrw ymlaen â gwelliannau ar gyfer Pen-y-bont ar Ogwr ac Ogwr hefyd. Gwn y bydd gan yr Aelod ddiddordeb arbennig mewn sicrhau bod y tri chwm y mae’n eu cynrychioli yn cael eu cysylltu’n rheolaidd â'r rhwydwaith rheilffyrdd a bysiau ymhellach i'r de.
14:02 - Huw Irranca-Davies
Thank you, First Minister. My apologies, Llywydd. I have obviously got a lot to learn in this Chamber. Could I briefly add my comments to those who’ve condemned racism? And we need to mean it. The utterances of politicians, like ourselves—whatever party, whatever Chamber we sit in—are important, and so are the actions of the tabloid media at the UK level as well. We should be welcoming of those who are currently working in our public services and our private sector as well who, today, are somewhat a little bit more fearful. Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Fy ymddiheuriadau, Lywydd. Mae'n amlwg bod gen i lawer i’w ddysgu yn y Siambr hon. A gaf i ychwanegu’n gryno fy sylwadau at y rhai sydd wedi condemnio hiliaeth? Ac mae angen i ni fod o ddifrif. Mae’r hyn y mae gwleidyddion, fel ni, yn ei ddweud—o ba bynnag blaid, pa bynnag Siambr yr ydym ni’n eistedd ynddi—yn bwysig, ac felly hefyd y mae gweithredoedd y cyfryngau tabloid ar lefel y DU hefyd. Dylem groesawu'r rhai sy’n gweithio yn ein gwasanaethau cyhoeddus a'n sector preifat ar hyn o bryd hefyd sydd, heddiw, ychydig yn fwy ofnus.
Could I ask him, in terms of the Cardiff capital region, together with the south Wales metro, potential future improvements to rail and major highways improvements in my constituency and throughout Wales, together with apprenticeships and training in my local Bridgend College and others—? All of them were predicated to some extent, large or small, on EU funding. So, would he agree with me that it is now incumbent upon those political and party leaders, including the leader of the Conservative Party here today, who made clear pledges that this money would be returning to the people of Wales, to make good that shortfall that we will now face? Not a penny-piece should be taken from my constituents or from the people of Wales. We expect it to be here. And does he agree with me that it is slightly odd and disconcerting that we do not have unanimity in this Chamber and amongst the party leaders that all that money should be coming back to the people of Wales to decide what happens with it? A gaf i ofyn iddo, o ran priffddinas-ranbarth Caerdydd, ynghyd â metro de Cymru, gwelliannau posibl i reilffyrdd a phrif briffyrdd yn fy etholaeth i a ledled Cymru yn y dyfodol, ynghyd â phrentisiaethau a hyfforddiant yn fy Ngholeg Penybont lleol ac eraill—? Roedd pob un ohonynt yn dibynnu i ryw raddau, mawr neu fach, ar gyllid yr UE. Felly, a fyddai'n cytuno â mi ei bod yn ddyletswydd nawr ar yr arweinwyr gwleidyddol a phleidiau hynny, gan gynnwys arweinydd y Blaid Geidwadol yma heddiw, a wnaeth addewidion eglur y byddai'r arian hwn yn dychwelyd i bobl Cymru, i wneud iawn am y diffyg hwnnw y byddwn yn ei wynebu nawr? Ni ddylid cymryd yr un geiniog oddi wrth fy etholwyr nac oddi wrth bobl Cymru. Rydym ni’n disgwyl iddo fod yma. Ac a yw'n cytuno â mi ei bod braidd yn rhyfedd a syfrdanol nad oes gennym ni unfrydedd yn y Siambr hon ac ymhlith arweinwyr y pleidiau y dylai'r holl arian hwnnw ddod yn ôl i bobl Cymru i benderfynu beth sy'n digwydd iddo?
14:03 - Carwyn Jones
I heard people on the doorstep, I heard Members in this Chamber say, whenever we talked about European projects—they inevitably said, ‘It’s our money.’ People said it on the doorstep to me. It is our money. It’s the money of the people of Wales. It’s not money to be decided to be given to Wales on a whim by the Treasury, as the leader of the Welsh Conservatives has said today. He has said, ‘Why should’—[Interruption.] I’ll quote it exactly: Clywais bobl ar garreg y drws, clywais Aelodau yn y Siambr hon yn dweud, pryd bynnag y buom yn siarad am brosiectau Ewropeaidd—dywedasant yn anochel, 'Ein harian ni yw e.' Dywedodd bobl hynny wrthyf ar garreg y drws. Ein harian ni yw e. Arian pobl Cymru yw e. Nid arian i benderfynu y dylid ei roi i Gymru ar fympwy’r Trysorlys, fel y mae arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig wedi ei ddweud heddiw. Mae wedi dweud, 'Pam ddylai'—[Torri ar.] Mi ddyfynnaf yn union:
‘Why should the Welsh Government handle the money?’ 'Pam ddylai Llywodraeth Cymru drin yr arian?'
If anyone wants to see the BBC website—it’s the lead story in fairness—you can see his comments on the BBC Wales website. It is absolutely crucial that that money comes to the people of Wales and to their elected Government and legislature to decide how to spend it. It is not for the UK Treasury to take that decision on behalf of the elected Parliament of Wales. Os oes unrhyw un eisiau gweld gwefan y BBC—dyna’r brif stori a bod yn deg—gallwch weld ei sylwadau ar wefan BBC Wales. Mae'n gwbl hanfodol bod yr arian hwnnw’n dod i bobl Cymru ac i’w Llywodraeth a’u deddfwrfa etholedig i benderfynu sut i'w wario. Nid mater i Drysorlys y DU yw gwneud y penderfyniad hwnnw ar ran Senedd etholedig Cymru.
14:04 - Suzy Davies
South Wales West Members, including of course the Member for Ogmore, will be aware of the need for an eastern bypass for the communities of Llanharan, and I hope that that will be part of the plans for the Cardiff capital region and its infrastructure projects, shall we say. But it’s the heads of the eastern Valleys in my region where it’s more difficult for the population to get the opportunities from potential city region plans. The measurements of distance on a map are fairly meaningless if you don’t have the transport infrastructure to reach those communities. What are you doing to ensure that the city region board speaks to businesses and the local authority about ensuring that the travel-to-work area includes the heads of those valleys in the east of my region? Bydd aelodau Gorllewin De Cymru, gan gynnwys yr Aelod dros Ogwr wrth gwrs, fod yn ymwybodol o'r angen am ffordd osgoi ddwyreiniol ar gyfer cymunedau Llanharan, ac rwy’n gobeithio y bydd hynny'n rhan o'r cynlluniau ar gyfer prifddinas-ranbarth Caerdydd a'i phrosiectau seilwaith, gadewch i ni ddweud. Ond ym mlaenau'r Cymoedd dwyreiniol yn fy rhanbarth i y mae’n fwy anodd i’r boblogaeth gael y cyfleoedd o ddarpar gynlluniau dinas-ranbarth. Mae’r mesuriadau o bellter ar fap yn weddol ddiystyr os nad yw’r seilwaith trafnidiaeth gennych chi i gyrraedd y cymunedau hynny. Beth ydych chi’n ei wneud i sicrhau bod bwrdd y ddinas-ranbarth yn siarad â busnesau a'r awdurdod lleol am sicrhau bod yr ardal teithio i'r gwaith yn cynnwys blaenau’r cymoedd hynny yn nwyrain fy rhanbarth?
14:05 - Carwyn Jones
Absolutely, it’s crucial. The point about the metro is that, yes, it’ll make it easier for people to travel to cities like Cardiff to work, but also easier for investment to travel up valleys, as well. One of the issues, clearly, that we sometimes face is that investors say to us, ’Well, it’s a bit far away—this community’. I don’t want that to be the case in the future; that’s why the metro is proposed. Yn sicr, mae'n hanfodol. Y pwynt am y metro yw, bydd, mi fydd yn ei gwneud yn haws i bobl deithio i ddinasoedd fel Caerdydd i weithio, ond hefyd yn ei gwneud yn haws i fuddsoddiad deithio i fyny cymoedd hefyd. Un o'r problemau, yn amlwg, yr ydym ni’n ei hwynebu weithiau yw bod buddsoddwyr yn dweud wrthym, 'Wel, mae braidd yn bell i ffwrdd—y gymuned hon'. Nid wyf eisiau i hynny fod yn wir yn y dyfodol; dyna pam mae’r metro’n cael ei gynnig.
I know a lot of Members have concentrated on the rail map, but the bus map is hugely important as well. If we look at the three valleys at the eastern end of South Wales West, one has a railway line, one might have a railway line, still, in the future—a preserved line, the Garw Valley—and one lost its railway line in 1984 when the Wyndham Western Colliery closed. So, for those communities, obviously, a bus option will be what we’re looking at, but it’ll be a bus option that connects properly not just with the long-distance coaches at McArthurGlen, but also, of course, with Bridged railway station to make sure that people are connected as much as possible to where the jobs are and for investment to follow those routes up to those communities. Rwy'n gwybod bod llawer o Aelodau wedi canolbwyntio ar y map rheilffyrdd, ond mae'r map bysiau yn hynod o bwysig hefyd. Os edrychwn ni ar y tri chwm ar ben dwyreiniol Gorllewin De Cymru, mae gan un rheilffordd, efallai y bydd gan un rheilffordd, o hyd, yn y dyfodol—rheilffordd gadw, Cwm Garw—a chollodd un ei reilffordd ym 1984 pan gaeodd Glofa Wyndham Western. Felly, i’r cymunedau hynny, yn amlwg, y dewis bws y byddwn ni’n ei ystyried, ond bydd yn ddewis bws sy'n cysylltu'n briodol nid yn unig â’r bysiau pellter hir yn McArthurGlen, ond hefyd, wrth gwrs, â gorsaf reilffordd Pen-y-bont ar Ogwr, er mwyn sicrhau bod pobl wedi’u cysylltu cymaint â phosibl â lle mae'r swyddi ac i fuddsoddiad ddilyn y llwybrau hynny i fyny i’r cymunedau hynny.
Recriwtio Meddygon Teulu GP Recruitment
14:06 - Caroline Jones
5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am recriwtio meddygon teulu yng Nghymru? OAQ(5)0080(FM) 5. Will the First Minister make a statement on GP recruitment in Wales? OAQ(5)0080(FM)
14:06 - Carwyn Jones
GP Recruitment is a priority for us. We are talking to GP representatives across Wales and are developing new models of care that will be attractive for GPs to work in. Mae recriwtio meddygon teulu yn flaenoriaeth i ni. Rydym ni’n siarad â chynrychiolwyr meddygon teulu ledled Cymru ac yn datblygu modelau gofal newydd a fydd yn ddeniadol i feddygon teulu weithio ynddynt.
14:06 - Caroline Jones
Thank you, First Minister. The Royal College of General Practitioners tells us that we need 400 full-time equivalent GPs by 2020 if we are to provide good access for all primary care. It is concerning, therefore, that we are training just over 100 GPs a year in Wales, and just 13 per cent of trainee doctors spend any time in general practice. What will your Government do during the fifth Assembly to train more GPs in Wales? Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Mae Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yn dweud wrthym ein bod angen 400 o feddygon teulu cyfwerth ag amser llawn erbyn 2020 os ydym ni’n mynd i gynnig mynediad da at yr holl ofal sylfaenol. Mae'n destun pryder, felly, ein bod yn hyfforddi ychydig dros 100 o feddygon teulu y flwyddyn yng Nghymru, a dim ond 13 y cant o feddygon dan hyfforddiant sy’n treulio unrhyw amser mewn ymarfer cyffredinol. Beth fydd eich Llywodraeth yn ei wneud yn ystod y pumed Cynulliad i hyfforddi mwy o feddygon teulu yng Nghymru?
14:07 - Carwyn Jones
Well, we have 2,887 GPs, which is 8 per cent up since 2005, and that shows that we’ve been investing in GPs. It’s not just about GPs; it’s the whole primary care workforce that’s important. Yes, we’re training GPs, but we’ll never train enough GPs purely to work in Wales; it’s been many, many, many decades since we recruited GPs entirely from within Wales. We have recruited from other countries; that will continue to be the case because medicine is an international portable qualification. So, it’s a question of training GPs—yes, that’s true; I understand the importance of that—but also continuing to ensure that qualified medical staff see Wales as an attractive place to live and work in. Wel, mae gennym ni 2,887 o feddygon teulu, sydd 8 y cant yn uwch nag yn 2005, ac mae hynny'n dangos ein bod wedi bod yn buddsoddi mewn meddygon teulu. Nid yw’n ymwneud â meddygon teulu yn unig; yr holl weithlu gofal sylfaenol sy'n bwysig. Ydym, rydym ni’n hyfforddi meddygon teulu, ond ni wnawn ni fyth hyfforddi digon o feddygon teulu dim ond i weithio yng Nghymru; mae degawdau lawer wedi mynd heibio ers i ni recriwtio meddygon teulu dim ond o Gymru. Rydym ni wedi recriwtio o wledydd eraill; bydd hynny’n parhau i fod yn wir gan fod meddygaeth yn gymhwyster cludadwy rhyngwladol. Felly, mae'n fater o hyfforddi meddygon teulu—ydy, mae hynny'n wir; rwy’n deall pwysigrwydd hynny—ond hefyd parhau i sicrhau bod staff meddygol cymwysedig yn gweld Cymru fel lle deniadol i fyw a gweithio ynddo.
14:07 - Rhun ap Iorwerth
A fyddai’r Prif Weinidog yn cytuno efo fi bod yna, ar hyn o bryd, ddiffyg bri, os liciwch chi, ar fod yn feddyg teulu, a bod hynny’n cynnwys y ddelwedd allanol o natur y swydd, a hefyd o fewn y proffesiwn? A ydy’r Prif Weinidog yn cytuno â fi y gallem, fel rhan o’r cyfraniad at daclo recriwtio, edrych ar faterion fel sicrhau bod myfyrwyr 16 ac 17 oed yn cael eu hapelio i fynd i mewn i feddygaeth deulu yn benodol, yn hytrach na dim ond i feddygaeth, a hefyd bod yna bwyso i sicrhau bod yna statws uwch i hyfforddiant meddygaeth deulu o fewn hyfforddiant meddygol yn gyffredinol? Would the First Minister agree with me that, at present, there is a lack of status in being a GP, and that that includes the external image of the nature of the job, and also within the profession? Would the First Minister agree with me that, as part of the contribution to tackling the recruitment issue, we could look at issues such as ensuring that students at 16 and 17 years old are appealed directly to go into general practice specifically, rather than just into medicine more generally, and also that there is pressure to ensure that there is a higher status and more prestige to training to be a GP within wider medical training?
14:08 - Carwyn Jones
Wel, byddai gan lawfeddygon farn wahanol ynglŷn â hynny. Byddent yn dweud y dylai pethau fod yn fwy cyfartal. Ond, rwy’n deall y pwynt. Mae’n bwysig dros ben ein bod ni’n sylweddoli hefyd bod natur y gweithlu yn newid. Mae yna lai a llai o bobl sydd eisiau prynu i mewn i bractis. Maen nhw eisiau cael mwy o ryddid i symud ar draws Cymru. Nid ydyn nhw’n moyn ymrwymo arian i mewn i bractis—i rai, dyna beth fyddan nhw’n moyn ei wneud, ond i rai eraill, na. Felly, beth sy’n bwysig yw bod digon o fodelau ar gael yng Nghymru sy’n mynd i apelio at y garfan fwyaf o feddygon teulu, er mwyn sicrhau bod yna ffyrdd o weithio sy’n eu siwtio nhw, yn lle meddwl mai dim ond un ffordd o weithio sydd, sef yr un sydd wedi bod ers blynyddoedd mawr. Mae’n rhaid inni sicrhau bod yna strwythur sydd yn ehangach er mwyn recriwtio yn fwy. Well, surgeons would have a very different view on that. They would say that it should be more equal. But I understand the point. It’s extremely important that we also realise that the nature of the workforce is changing. There are fewer and fewer people who want to buy into a practice. They want more freedom to move across Wales. They don’t want to commit funding into a practice. Some still do; others don’t. So, what’s important is that we have a sufficient number of models available in Wales that will appeal to the greatest number of general practitioners, in order to ensure that there are ways of working that suit them, rather than thinking there’s just one way of working, which has been the same one for many years. We must ensure that there’s a structure that is broader, in order to recruit more people.
Canlyniad y Refferendwm ar yr Undeb Ewropeaidd European Union Referendum Result
14:09 - Simon Thomas
6. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ganlyniad y refferendwm ar yr Undeb Ewropeaidd? OAQ(5)0081(FM)[W] 6. What assessment has the First Minister made of the European Union referendum result? OAQ(5)0081(FM)[W]
14:09 - Carwyn Jones
Sawl un. Wrth gwrs, mae’r penderfyniad wedi cael ei wneud, ac mae’r penderfyniad yn gorfod cael ei barchu. Ein blaenoriaeth ni nawr fel Llywodraeth bydd sicrhau dyfodol pobl Cymru er mwyn sicrhau bod y dyfodol hynny’n un disglair. A number. Of course, the decision has been made, and the decision has to be respected. Our priority now as a Government is to ensure the future of the people of Wales, and to ensure that that future is a bright one.
14:09 - Simon Thomas
Diolch, Brif Weinidog. A ydych chi’n cytuno gyda fi mai’r unig ffordd ymlaen sy’n parchu penderfyniad pobl Cymru yn y refferendwm yr wythnos diwethaf, ac sydd hefyd yn rhoi siawns go lew i economi Cymru a’n busnesau a’n cymunedau ni, yw ein bod ni’n aros yn aelod o’r farchnad sengl, ein bod ni’n aros yn aelod o’r ardal Ewropeaidd economaidd, a’n bod ni’n bwrw ymlaen, felly, ar y llwybr yna, gan fod y bleidlais wythnos diwethaf ddim wedi amlinellu, neu ddim wedi rhoi unrhyw benderfyniad ynglŷn â pha fath o adael yr Undeb Ewropeaidd oedd dan sylw? Os ŷch chi’n cytuno, pa gamau ydych chi’n eu cymryd? Rŷch chi newydd amlinellu’r gwaith draw ym Mrwsel a rŷch chi newydd amlinellu beth fedrwch chi ei wneud ar y cyd â Llywodraeth San Steffan. A fyddwch chi yn ‘push-o’ am hynny ar ran Cymru? Byddech chi’n sicr yn cael fy nghefnogaeth i ac, rwy’n meddwl, Plaid Cymru, wrth wneud hynny. Thank you, First Minister. Would you agree with me that the only way forward that would respect the decision made by the people of Wales in last week’s referendum, and also gives the Welsh economy and Welsh businesses and communities a decent chance, is that we remain members of the single market, that we remain members of the European economic area, and that we then proceed along those lines? Because last week’s vote didn’t outline, or didn’t make any decision as to what sort of exit was being considered. If you do agree with me, what steps are you taking? You have just outlined the work out in Brussels and you have told us what you can do jointly with the Westminster Government. Will you be pressing for that in Wales? You will certainly, in so doing, have my support, and Plaid Cymru’s support, I think.
14:10 - Carwyn Jones
Fel wnes i sôn amdano yn gynharach, mae yna dîm arbenigol yn mynd i gael ei ddodi yn y swyddfa ym Mrwsel er mwyn sicrhau eu bod nhw’n gallu trafod gyda chyrff y Comisiwn a hefyd yr undeb er mwyn sicrhau bod llais Cymru yn cael ei wrando arno. Byddwn ni’n rhan o’r system Brydeinig ond mae’n bwysig dros ben hefyd fod gennym ni ein ffordd ein hunain i mewn i sefydliadau Ewrop er mwyn sicrhau bod Cymru ddim yn colli allan, ac felly byddwn ni’n gwneud. Ni allaf ddweud gormod am faint mor bwysig yw e ein bod ni’n cael mynediad i’r farchnad sengl. Mae yna siwd gymaint o fusnesau yng Nghymru yn dibynnu ar hynny. Y peth gwaethaf a allai ddigwydd yw petasem ni’n mynd nôl i system lle byddai rheolau’r WTO yn parhau: 10 y cant ar geir, 15 y cant o dariff ar fwyd—wel, dyna fyddai’r peth gwaethaf fyddai’n digwydd i Gymru. Rwy’n gobeithio, wrth gwrs, y bydd yna rywbeth gwell ar y ford, ond mae yna lot fawr o waith i’w wneud cyn hynny. As I said earlier, a specialist team is going to be located in the Brussels office in order to ensure that they’re able to negotiate with the European institutions, in order to ensure that the voice of Wales is listened to. We will be part of the British system, but it’s extremely important that we have our own route into the European institutions, in order to ensure that Wales doesn’t lose out, and that is what we intend to do. I cannot emphasise enough how important it is to have access to the single market, because so many business in Wales are dependent on that. The worst case scenario would be for us to return to the WTO system: 10 per cent on cars, a 15 per cent tariff on foodstuffs—that would be the absolute worst case scenario for Wales. We hope, of course, that there will be something better on the table, but there is a great deal of work to be done before that.
14:11 - Dawn Bowden
I’m sure the First Minister would appreciate that Members will want to ensure the best outcomes for their constituencies. It’s what we’re elected to do, and I’m no different to that, so I’m going to be taking this opportunity to join the call for assurances for my own constituency, which is, of course, Merthyr Tydfil and Rhymney valley—a constituency that has been a major beneficiary of EU funding. It’s helped a number of projects of significant benefit to the local economy and communities. However, it’s not just the funding for the existing projects that are important to my constituency, First Minister; it’s the proposed developments, such as the next stage of the dualling of the Heads of the Valley between Hirwaun and Dowlais, or Dowlais and Hirwaun, which will be crucial to the economy of the constituency. So, whilst I’ve noted that you have confirmed, and I welcome that, that in any discussions with Brexit negotiators you’ll be seeking absolute assurances that Wales will be receiving no less funding from Brexit than we received prior to—can I seek further assurances from you that you will be seeking the financial support necessary for the dualling of the A465 between Dowlais and Hirwaun and you will hold them to account if this is not delivered? Rwy'n siŵr bod y Prif Weinidog yn gwerthfawrogi y bydd yr Aelodau’n awyddus i sicrhau'r canlyniadau gorau i’w hetholaethau. Dyna’r ydym ni wedi ein hethol i’w wneud, ac nid wyf innau’n ddim gwahanol i hynny, felly rwy’n mynd i fod yn achub ar y cyfle hwn i ymuno â'r alwad am sicrwydd ar gyfer fy etholaeth fy hun, sef, wrth gwrs, Merthyr Tudful a chwm Rhymni—etholaeth sydd wedi elwa’n fawr ar arian yr UE. Mae wedi helpu nifer o brosiectau sydd o fudd sylweddol i'r economi a chymunedau lleol. Fodd bynnag, nid dim ond yr arian ar gyfer y prosiectau presennol sy'n bwysig i’m hetholaeth i, Brif Weinidog, ond y datblygiadau arfaethedig, fel cam nesaf deuoli Blaenau'r Cymoedd rhwng Hirwaun a Dowlais, neu Ddowlais a Hirwaun, a fydd yn hollbwysig i economi'r etholaeth. Felly, er fy mod i wedi nodi eich bod wedi cadarnhau, ac rwy’n croesawu hynny, y byddwch chi’n ceisio sicrwydd pendant mewn unrhyw drafodaethau â negodwyr Brexit na fydd Cymru’n derbyn dim llai o gyllid o Brexit nag yr oeddem yn ei dderbyn cyn—a gaf i ofyn am ragor o sicrwydd gennych y byddwch yn gofyn am y cymorth ariannol sy’n angenrheidiol ar gyfer gwaith deuoli’r A465 rhwng Dowlais a Hirwaun ac y byddwch yn eu dwyn i gyfrif os na chaiff hyn ei gyflawni?
14:13 - Carwyn Jones
Absolutely. If the money is not made up by the UK Government, then it follows logically that we won’t be able to fund many of the projects that are currently planned to be funded by European money, because we don’t have that money. So, without that money, there are many projects that, beyond the period when the UK has left the European Union, will not be able to be funded unless that guarantee is forthcoming. That is absolutely crucial for our future; it’s why I wrote to the Prime Minister yesterday in order to get the guarantee that was put on the table. That means making sure that Wales loses out not a penny—not a penny—as a result of the referendum last Thursday. Regardless of how people voted, I do not believe that anybody voted in order for Wales to have less money. Yn sicr. Os nad yw'r arian yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth y DU, yna mae'n dilyn yn rhesymegol na fyddwn yn gallu ariannu llawer o'r prosiectau sy'n cael eu cynllunio ar hyn o bryd i gael eu hariannu gan arian Ewropeaidd, gan nad yw’r arian hwnnw gennym ni. Felly, heb yr arian hwnnw, mae llawer o brosiectau, y tu hwnt i'r cyfnod pan fydd y DU wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, na fydd modd eu hariannu oni bai bod y sicrwydd hwnnw’n cael ei roi. Mae hynny'n gwbl hanfodol ar gyfer ein dyfodol; dyna pam yr ysgrifennais at Brif Weinidog y DU ddoe er mwyn cael y sicrwydd ar roddwyd ar y bwrdd. Mae hynny'n golygu gwneud yn siŵr nad yw Cymru’n colli’r un geiniog—yr un geiniog—o ganlyniad i’r refferendwm ddydd Iau diwethaf. Ni waeth sut y pleidleisiodd pobl, nid wyf yn credu bod unrhyw un wedi pleidleisio i Gymru gael llai o arian.
14:13 - David Melding
First Minister, the stark fact is the Welsh economy is the most exposed in the UK to any possible downturn in trade with the EU or a decline in inward investment seeking access to the single market, and this has to be made known to those now responsible for the Brexit negotiations. Brif Weinidog, y ffaith amdani yw mai economi Cymru yw'r mwyaf agored yn y DU i unrhyw ddirywiad posibl mewn masnach â'r UE neu ddirywiad i fewnfuddsoddiad sy’n ceisio mynediad at y farchnad sengl, ac mae’n rhaid dweud hynny wrth y rhai sydd nawr yn gyfrifol am y trafodaethau Brexit.
14:14 - Carwyn Jones
It’s true, because we know that there are many, many companies in Wales that are here solely because of the access they get to the single market. If they lose access to the—free access; they’ll still be able to sell in the market. I mean, no-one is suggesting there’ll be no trade at all, but it’s the terms of trade that are important. For example, if you are a company that has bases in the UK and other European countries, if you find that one manufacturing plant in the UK is subject to a 5 per cent or 10 per cent tariff and the others are not, then it doesn’t take a genius to work out where investment will go in the future. So, it’s absolutely crucial that the single market is retained and there are no tariff barriers between ourselves and our biggest export market, which is the EU. Mae'n wir, oherwydd ein bod yn gwybod bod llawer iawn o gwmnïau yng Nghymru sydd yma dim ond oherwydd y mynediad y maen nhw’n ei gael at y farchnad sengl. Os byddant yn colli mynediad at y—mynediad am ddim; byddant yn dal i allu gwerthu yn y farchnad. Hynny yw, nid oes unrhyw un yn awgrymu na fydd unrhyw fasnach o gwbl, ond telerau’r fasnach sy'n bwysig. Er enghraifft, os ydych chi’n gwmni sydd â chanolfannau yn y DU a gwledydd eraill yn Ewrop, os gwelwch fod un ffatri weithgynhyrchu yn y DU yn ddarostyngedig i dariff o 5 y cant neu 10 y cant ac nad yw rhai eraill, yna nid oes angen athrylith i weithio allan ble bydd buddsoddiad yn mynd yn y dyfodol. Felly, mae'n gwbl hanfodol bod y farchnad sengl yn cael ei chadw ac nad oes unrhyw rwystrau tariff rhyngom ni a'n marchnad allforio fwyaf, sef yr UE.
Caethiwed i Gamblo Gambling Addiction
14:14 - Jayne Bryant
7. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i fynd i’r afael â chaethiwed i gamblo yng Nghymru? OAQ(5)0084(FM) 7. What plans does the Welsh Government have to tackle gambling addiction in Wales? OAQ(5)0084(FM)
14:15 - Carwyn Jones
We continue to seek powers to regulate fixed-odds betting machines and we support moves to increase the powers of local authorities in relation to the licensing of new betting shops. People suffering with gambling addiction can access advice and support through their GPs or organisations such as Gamblers Anonymous. Rydym ni’n parhau i geisio pwerau i reoleiddio peiriannau betio ods sefydlog ac rydym ni’n cefnogi camau i gynyddu pwerau awdurdodau lleol o ran trwyddedu siopau betio newydd. Gall pobl sy'n dioddef dibyniaeth ar gamblo gael gafael ar gyngor a chymorth trwy eu meddygon teulu neu sefydliadau fel Gamblers Anonymous.
14:15 - Jayne Bryant
Thank you, First Minister. Gambling addiction can lead to tough emotional, financial and psychological problems that are not often visible until they have reached crisis point. Early intervention and support is crucial. The pioneering gambling risk and harm pilot, carried out by Newport Citizens Advice Bureau, has highlighted that the education of young people is key to reducing the impact of gambling-related harm. What plans does the Welsh Government have to ensure that gambling has the same educational attention as other addictions? Diolch, Brif Weinidog. Gall dibyniaeth ar gamblo arwain at broblemau emosiynol, ariannol a seicolegol anodd na ellir eu gweld yn aml tan eu bod wedi cyrraedd pwynt argyfwng. Mae ymyrraeth a chefnogaeth gynnar yn hanfodol. Mae'r cynllun arbrofol risg a niwed gamblo arloesol, a gynhaliwyd gan Ganolfan Cyngor ar Bopeth Casnewydd, wedi amlygu bod addysgu pobl ifanc yn allweddol i leihau effaith niwed sy'n gysylltiedig â gamblo. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod gamblo’n cael yr un sylw addysgol â dibyniaethau eraill?
14:15 - Carwyn Jones
Well, it’s hugely important that people see gambling as an addiction, which it is—in the same way as people see alcohol as an addiction, the abuse of certain drugs as an addiction, it’s hugely important with gambling as well. We are looking at ways in which we can ensure, via our education system, that people understand the dangers of gambling. It would certainly be helpful, of course, from our perspective, if we saw the devolution of powers over certain forms of gambling as well, in order that they might be better regulated. Wel, mae'n hynod o bwysig bod pobl yn gweld gamblo fel rhywbeth y mae pobl yn gaeth iddo, yn yr un ffordd ag y mae pobl yn gweld alcohol fel rhywbeth y mae pobl yn gaeth iddo, fel y mae cam-ddefnyddio cyffuriau penodol yn rhywbeth y mae pobl yn gaeth iddo, mae'n hynod o bwysig gyda gamblo hefyd. Rydym ni’n ystyried ffyrdd y gallwn ni sicrhau, trwy gyfrwng ein system addysg, bod pobl yn deall peryglon gamblo. Byddai'n sicr yn ddefnyddiol, wrth gwrs, o'n safbwynt ni, pe byddem yn gweld datganoli pwerau dros rai mathau o gamblo hefyd, fel y gellid eu rheoleiddio’n well.
14:16 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Ac yn olaf, Darren Millar. And finally, Darren Millar.
14:16 - Darren Millar
Diolch, Lywydd. First Minister, I’m very pleased to hear that you want to use the regulatory powers that are available to curb problem gambling in society. You will know that around one in 50 men now is deemed to be a gambling addict, and that is a very concerning figure, and it can have very damaging effects on society. But do you share with me the concern that has been expressed by those who were present at the Living Room Cardiff conference, Beat the Odds, which was held last week in the Pierhead building, that there’s insufficient work being done to develop gambling addiction services here in Wales? We’ve got an excellent one here in Cardiff, supported by the Living Room and CAIS—a charity, of course, that is Wales-wide—but those are not available in all parts of Wales as yet, and there is an opportunity, I believe, to develop them. What work will your Government do to ensure that there is equal access to such services in the future? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, rwy'n falch iawn o glywed eich bod eisiau defnyddio'r pwerau rheoleiddio sydd ar gael i atal gamblo sy’n achosi problem mewn cymdeithas. Byddwch yn gwybod yr ystyrir bod tua un o bob 50 o ddynion yn gaeth i gamblo erbyn hyn, ac mae hwnnw’n ffigur sy’n peri pryder mawr, a gall gael effeithiau niweidiol iawn ar gymdeithas. Ond a ydych chi’n rhannu gyda mi y pryder a fynegwyd gan y rhai a oedd yn bresennol yng nghynhadledd Stafell Fyw Caerdydd, Beat the Odds, a gynhaliwyd yr wythnos diwethaf yn adeilad y Pierhead, nad oes digon o waith yn cael ei wneud i ddatblygu gwasanaethau caethiwed i gamblo yma yng Nghymru? Mae gennym ni un ardderchog yma yng Nghaerdydd, a gefnogir gan y Stafell Fyw a CAIS—elusen, wrth gwrs, sy’n gweithredu ar draws Cymru gyfan—ond nid yw’r rheini ar gael ym mhob rhan o Gymru eto, ac mae cyfle, rwy’n credu, i’w datblygu. Pa waith fydd eich Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod mynediad cyfartal at wasanaethau o'r fath yn y dyfodol?
14:17 - Carwyn Jones
The financial inclusion strategy that we have will be looking at how we can develop further ways of helping people to deal with gambling, and helping people to make informed choices about gambling. Not long ago, betting shops were behind closed doors and opaque windows. Now, it’s absolutely everywhere. For those of us with a continuing interest in the European championship, we see, every single advert, where people are even encouraged to cash in before the game has even finished. The digital age has offered fantastic opportunities to the gambling industry, but fantastic opportunities for people to become more addicted than they previously could be. That’s why it’s hugely important to redouble our efforts. Bydd y strategaeth cynhwysiant ariannol sydd gennym ni yn ystyried sut y gallwn ddatblygu ffyrdd eraill o helpu pobl i ymdrin â gamblo, ac yn helpu pobl i wneud dewisiadau cytbwys am gamblo. Ddim yn bell yn ôl, roedd siopau betio y tu ôl i ddrysau caeedig a ffenestri tywyll. Nawr, mae ym mhobman. I'r rhai ohonom ni sydd â diddordeb parhaus ym mhencampwriaeth Ewrop, rydym ni’n gweld, pob un hysbyseb, lle mae pobl hyd yn oed yn cael eu hannog i gymryd eu harian cyn i’r gêm orffen hyd yn oed. Mae'r oes ddigidol wedi cynnig cyfleoedd gwych i'r diwydiant gamblo, ond cyfleoedd gwych i bobl ddod yn fwy caeth nag y gallent fod cynt. Dyna pam mae’n hynod o bwysig i ni ymdrechu’n galetach.
14:18 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister.
2. Dadl: Canlyniad Refferendwm yr UE 2. Debate: The Outcome of the EU Referendum
Rŷm ni’n symud ymlaen yn awr at yr eitem nesaf, sef dadl ar ganlyniad refferendwm yr Undeb Ewropeaidd. Rwy’n galw ar y Prif Weinidog i wneud y cynnig—Carwyn Jones. We move now to the next item, which is the debate on the outcome of the EU referendum. I call on the First Minister to move the motion—Carwyn Jones.
Cynnig NDM6045 Jane Hutt Motion NDM6045 Jane Hutt
Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru: To propose that the National Assembly for Wales:
Yn nodi canlyniad y refferendwm ar aelodaeth y DU o’r Undeb Ewropeaidd. Notes the outcome of the referendum on the UK’s membership of the European Union.
Cynigiwyd y cynnig. Motion moved.
14:18 - Carwyn Jones
Diolch, Lywydd. Well, the democratic voice of the people has been heard, and we have to respect that, but we have to say that the debate that preceded the vote last Thursday proved to be very divisive for our communities. It’s now time to abandon the unhelpful, disruptive rhetoric and work towards restoring community cohesion and doing what we were elected to do, and that is delivering for the people of Wales. What will follow now are lengthy negotiations, potentially lasting years, under the article 50 process, which, as Members will have heard me say earlier on, should start, to my mind, sooner rather than later, with the EU, of course, in order to strike an agreement on the arrangements for withdrawal and to redefine our relationship with the EU. Now, no-one has a clear idea of what ‘out’ looks like. That’s the issue that has to be wrestled with at this stage and that will be a complex process. We will work tirelessly during this period to ensure we are not overlooked and to fight for the best possible deal for Wales. Diolch, Lywydd. Wel, mae llais democrataidd y bobl wedi cael ei glywed, ac mae'n rhaid i ni barchu hynny, ond mae'n rhaid i ni ddweud bod y ddadl a ragflaenodd y bleidlais ddydd Iau diwethaf wedi profi i fod yn rhwygol iawn i’n cymunedau. Mae'n amser erbyn hyn i roi'r gorau i'r rhethreg ddi-fudd, cynhennus, a gweithio tuag at adfer cydlyniant cymunedol a gwneud yr hyn yr ydym wedi cael ein hethol i'w wneud, a hynny yw cyflawni ar gyfer pobl Cymru. Beth fydd yn dilyn yn awr yw trafodaethau hir, o bosibl yn para blynyddoedd, dan y broses erthygl 50, a ddylai, fel y bydd Aelodau wedi fy nghlywed yn dweud yn gynharach, ddechrau, yn fy marn i, heb ormod o oedi, gyda'r UE, wrth gwrs, er mwyn taro cytundeb ar y trefniadau ar gyfer tynnu'n ôl ac ailddiffinio ein perthynas â'r Undeb Ewropeaidd. Nawr, nid oes gan unrhyw un syniad clir o sut y mae 'allan' yn edrych. Dyna'r mater y mae'n rhaid ymaflyd ag ef ar hyn o bryd a bydd honno’n broses gymhleth. Byddwn yn gweithio'n ddiflino yn ystod y cyfnod hwn er mwyn sicrhau nad ydym yn cael ein hesgeuluso ac i frwydro am y fargen orau bosibl i Gymru.
We need to know, first of all, what the UK Government’s vision is of a world outside the EU. We need to know that as quickly as possible in order to return stability to the markets and to give potential investors a clear picture of what our country has to offer. I’ve been clear that companies I speak to are always keen to come to Wales in order to access the single market, and that is something that we must ensure is not lost as a competitive advantage. Mae angen i ni wybod, yn gyntaf oll, beth yw gweledigaeth Llywodraeth y DU o’r byd y tu allan i'r UE. Mae angen i ni wybod hynny cyn gynted ag y bo modd er mwyn dod â sefydlogrwydd yn ôl i'r marchnadoedd ac i roi darlun clir o'r hyn sydd gan ein gwlad i'w gynnig i fuddsoddwyr posibl. Rwyf wedi bod yn glir bod y cwmnïau yr wyf wedi siarad â nhw bob amser yn awyddus i ddod i Gymru er mwyn cael mynediad i'r farchnad sengl, ac mae hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid inni sicrhau nad yw'n cael ei golli fel mantais gystadleuol.
As I said yesterday, it’s crucial that the final terms of the treaty to exit the EU come to all four national parliaments. That’s consistent with the Prime Minister’s statement this is a country comprising four nations and his commitment to ensuring we will be fully part of the negotiation process with Brussels. That has not undermined the result last week; it simply adds to the need to make sure that any deal is approved by this, the elected parliament of the people of Wales. Fel y dywedais ddoe, mae'n hanfodol bod telerau terfynol y cytuniad i adael yr UE yn dod i bob un o'r pedair senedd genedlaethol. Mae hynny'n gyson â datganiad y Prif Weinidog bod hon yn wlad sy'n cynnwys pedair cenedl a’i ymrwymiad i sicrhau y byddwn yn rhan lawn o'r broses drafod gyda Brwsel. Nid yw hynny wedi tanseilio canlyniad yr wythnos diwethaf; mae’n syml yn ychwanegu at yr angen i sicrhau bod unrhyw gytundeb yn cael ei gymeradwyo gan hon, sef senedd etholedig pobl Cymru.
Yesterday we resolved to form an expert team of civil servants based in our existing office in Brussels, independent of the UK Government, to explore where our priorities may be taken forward directly with the EU. This will run in parallel with, but is not intended to replace, our promised participation in the UK Government’s negotiating approach. We do need to reassure inward investors, those who’ve shown faith in Wales, that we’re still open for business and we still have a lot to offer. We are determined as a Government to stay internationally engaged, outward-looking and pro-business in our approach, and that’s what will maintain business confidence. It will also help, of course, inward investors to take the right decisions in what is now an uncertain environment. Ddoe penderfynasom ffurfio tîm arbenigol o weision sifil wedi'u sefydlu yn ein swyddfa bresennol ym Mrwsel, yn annibynnol ar Lywodraeth y DU, i archwilio lle y gall ein blaenoriaethau gael eu datblygu yn uniongyrchol gyda'r UE. Bydd hyn yn rhedeg ochr yn ochr, ond ni fwriedir iddo ddisodli, ein cyfranogiad a addawyd yn null negodi Llywodraeth y DU. Mae angen i ni roi sicrwydd i fewnfuddsoddwyr, y rhai sydd wedi dangos ffydd yng Nghymru, ein bod yn dal ar agor ar gyfer busnes a bod gennym lawer i'w gynnig o hyd. Rydym yn benderfynol fel Llywodraeth i barhau i ymgysylltu yn rhyngwladol, i edrych tuag allan a bod o blaid busnes yn ein hymagwedd, a dyna'r hyn fydd yn cynnal hyder busnes. Bydd hefyd yn helpu, wrth gwrs, mewnfuddsoddwyr i gymryd y penderfyniadau cywir yn yr hyn sydd bellach yn amgylchedd ansicr.
We have worked hard on resolving the steel crisis. That is unfortunately ongoing, and we will continue to work with Tata and support steelworkers as we look to meet the immense challenges thrown up by the referendum result. Rydym wedi gweithio'n galed ar ddatrys yr argyfwng dur. Mae hynny'n anffodus yn parhau, a byddwn yn parhau i weithio gyda Tata a chefnogi gweithwyr dur wrth i ni geisio wynebu’r heriau enfawr a ddaeth gyda chanlyniad y refferendwm.
Llywydd, I’ve already outlined my immediate priorities to protect the interests of Wales in these changed circumstances. Firstly, we must protect our jobs. Doing everything we can to maintain economic confidence and stability is the No. 1 task. We’ve built excellent proactive relationships with Welsh businesses and inward investors, and these will need to intensify following yesterday’s vote. Lywydd, rwyf eisoes wedi amlinellu fy mlaenoriaethau uniongyrchol i amddiffyn buddiannau Cymru yn yr amgylchiadau gwahanol hyn. Yn gyntaf, mae'n rhaid i ni amddiffyn ein swyddi. Gwneud popeth y gallwn er mwyn cynnal hyder a sefydlogrwydd economaidd yw'r brif dasg. Rydym wedi adeiladu perthynas ragweithiol ardderchog gyda busnesau Cymru a mewnfuddsoddwyr, a bydd angen i’r rhain ddwysau yn dilyn pleidlais ddoe.
Secondly, we must play a full part in discussions about the timing and terms of UK withdrawal from the EU. Our participation is essential, not just for directly devolved issues, but for the whole range of issues affecting vital Welsh national interests. The Prime Minister has already said that Wales should be fully involved in negotiations on the terms of UK withdrawal and our future relationship with Europe, and I’ll be holding the UK Government to that. Yn ail, mae'n rhaid i ni chwarae rhan lawn mewn trafodaethau ynglŷn ag amseru a thelerau tynnu'n ôl y DU o'r UE. Mae ein cyfranogiad yn hanfodol, nid yn unig ar gyfer materion datganoledig uniongyrchol, ond ar gyfer yr ystod gyfan o faterion sy'n effeithio ar fuddiannau cenedlaethol hanfodol i Gymru. Mae'r Prif Weinidog eisoes wedi dweud y dylai Cymru chwarae rhan lawn yn y trafodaethau ar delerau tynnu'n ôl y DU a’n perthynas yn y dyfodol ag Ewrop, a byddaf yn sicrhau bod Llywodraeth y DU yn cadw at ei gair.
Thirdly, as I’ve said many times already this afternoon, it is vital that the UK negotiates to retain access to the 500 million customers in the single market. Yn drydydd, fel yr wyf wedi dweud sawl gwaith eisoes y prynhawn yma, mae'n hanfodol bod y DU yn trafod cadw mynediad at y 500 miliwn o gwsmeriaid yn y farchnad sengl.
Fourthly, we should negotiate continued participation on current terms in major EU programmes like the common agricultural policy and structural funds up to the end of 2020, if we’re still there in 2020. That would facilitate continuity for citizens, communities, businesses and investors while arrangements are made for the longer term. Yn bedwerydd, dylem drafod cyfranogiad parhaus ar delerau cyfredol yn rhaglenni pwysig yr UE fel y polisi amaethyddol cyffredin a chronfeydd strwythurol hyd at ddiwedd 2020, os byddwn yn dal i fod yno yn 2020. Byddai hynny'n hwyluso dilyniant i ddinasyddion, cymunedau, busnesau a buddsoddwyr tra bod trefniadau yn cael eu gwneud ar gyfer y tymor hwy.
Fifthly, Wales, as we know, is a net beneficiary from the EU, to the tune of hundreds of millions of pounds. There is now an overwhelming case for a major and immediate revision of the Barnett formula, taking into account needs arising from EU withdrawal, and I call today for the promise made that Wales will not lose a penny to be guaranteed, and also that it will be the people of Wales who decide how that money is spent. Yn bumed, mae Cymru, fel y gwyddom, yn fuddiolwr net gan yr UE, o rai cannoedd o filiynau o bunnoedd. Erbyn hyn, mae achos llethol am adolygiad mawr ac ar unwaith o fformiwla Barnett, gan gymryd i ystyriaeth yr anghenion sy'n codi o dynnu'n ôl o’r UE, a galwaf heddiw am i’r addewid a wnaed na fydd Cymru yn colli ceiniog i gael ei warantu, a hefyd mai pobl Cymru fydd yn penderfynu sut y caiff yr arian hwnnw ei wario.
Finally, withdrawal from the EU is a massive constitutional shift for the UK. It has equally far-reaching implications for the devolution settlement. That means the relationship between devolved administrations and the UK Government must now be placed onto an entirely different footing. Otherwise there is a risk that the price to pay for leaving the EU is the end of the UK, and that is something that will worry many, many people. Yn olaf, mae tynnu'n ôl o’r UE yn newid cyfansoddiadol enfawr ar gyfer y DU. Mae goblygiadau yr un mor bellgyrhaeddol ar gyfer y setliad datganoli. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid i'r berthynas rhwng gweinyddiaethau datganoledig a Llywodraeth y DU gael eu rhoi ar sail gwbl wahanol bellach. Fel arall, mae perygl mai’r pris i'w dalu am adael yr UE fydd diwedd y DU, ac mae hynny'n rhywbeth a fydd yn achos pryder i lawer iawn o bobl.
As I said last week, the Welsh Government will fight for the people of Wales in all of those vital areas, but also strive to unify the divisions exposed by this vote, taking Wales forward together, which I believe is what the nation now wants and needs. Passions have been raised by this debate, I know, but it’s time now for calm, not knee-jerk reactions. Many will be concerned about the vitriol that seeped into the campaign. This will not help us with these significant challenges that now face us all. We also need to find a way of talking to one another again. We may have voted different ways, but we remain neighbours, friends and family. The challenges we faced yesterday on the NHS, on the economy and education we still face today, and we must rise to those challenges and deliver for the Welsh people. There is much work to be done, but above all else, my aim will be the best deal for the people of Wales. Fel y dywedais yr wythnos diwethaf, bydd Llywodraeth Cymru yn brwydro dros bobl Cymru ym mhob un o'r meysydd allweddol hynny, ond hefyd yn ymdrechu i uno’r rhaniadau a amlygwyd drwy’r bleidlais hon, gan fynd â Chymru ymlaen gyda'n gilydd, sef yr hyn yr wyf yn ei gredu y mae'r genedl ei eisiau a’i angen nawr. Mae teimladau wedi eu cynhyrfu gan y ddadl hon, mi wn, ond mae'n amser nawr am bwyll, nid adweithio'n ddifeddwl. Bydd llawer yn poeni am y chwerwder a dreiddiodd i'r ymgyrch. Ni fydd hyn yn ein helpu gyda'r heriau sylweddol hyn sydd bellach yn wynebu pob un ohonom. Mae angen hefyd inni ganfod ffordd o siarad â’n gilydd unwaith eto. Efallai y byddwn wedi pleidleisio mewn gwahanol ffyrdd, ond rydym yn dal yn gymdogion, yn ffrindiau ac yn deuluoedd. Rydym yn dal i wynebu'r heriau heddiw yr oeddem yn eu hwynebu ddoe o ran y GIG, yr economi ac addysg, ac mae'n rhaid i ni oresgyn yr heriau hynny a chyflawni dros bobl Cymru. Mae llawer o waith i'w wneud, ond yn anad dim, fy nod fydd y fargen orau i bobl Cymru.
14:24 - Andrew R.T. Davies
I welcome the opportunity to participate in this debate today. Obviously, because of the referendum last Thursday, a clear mandate was given to the Governments of all parts of the United Kingdom now to enact those wishes. It was a clear commitment from Wales and other parts of the United Kingdom that they wished to rebalance their relationship with the European Union. The negotiations will start, and start over the next couple of months and years, and it is vital that Wales’s voice is heard. As the Prime Minister stated on the steps of No. 10 Downing Street on Friday morning—he specifically mentioned the important role that Wales, that Scotland, that Northern Ireland and, obviously, Westminster will play in these negotiations. Croesawaf y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl hon heddiw. Yn amlwg, oherwydd y refferendwm ddydd Iau diwethaf, mae mandad clir wedi ei roi i'r Llywodraethau ym mhob rhan o'r Deyrnas Unedig nawr i ddeddfu’r dymuniadau hynny. Roedd ymrwymiad clir gan Gymru a rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig eu bod yn dymuno ailgydbwyso eu perthynas â'r Undeb Ewropeaidd. Bydd y trafodaethau yn dechrau, ac yn dechrau yn ystod yr ychydig fisoedd a blynyddoedd nesaf, ac mae'n hanfodol bod llais Cymru yn cael ei glywed. Fel y dywedodd y Prif Weinidog ar risiau Rhif 10 Downing Street fore dydd Gwener—soniodd yn benodol am y rhan bwysig y bydd Cymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon ac, yn amlwg, San Steffan yn ei chwarae yn y trafodaethau hyn.
It would be right to pay tribute to the role the Prime Minister has played over the last six and a half years as the Prime Minister, but also, as leader of my own party for 10 years, as leader of the opposition as well. You can look at the—[Interruption.] You can look at the changes that have been made. It really is regrettable, when we’ve had comments today about language—I think the First Minister used the words ‘talking to one another again’—that comments are coming in about ‘stabbing in the back’. There’s no stabbing in the back if you have a principle and a belief, and you stand on one side of that principle and you stand before the electorate; that is political debate. If that type of rhetoric is coming from the Labour Party, there is no wonder that 17 out of the 22 electoral divisions clearly turned their back on the message that you were trying to give out in this referendum. Byddai'n iawn i dalu teyrnged i’r rhan y mae’r Prif Weinidog wedi’i chwarae dros y chwe blynedd a hanner diwethaf fel y Prif Weinidog, ond hefyd, fel arweinydd fy mhlaid fy hun am 10 mlynedd, fel arweinydd yr wrthblaid hefyd. Gallwch edrych ar y— [Torri ar draws.] Gallwch edrych ar y newidiadau sydd wedi'u gwneud. Mae wir yn anffodus, pan ein bod wedi cael sylwadau heddiw am iaith—credaf fod y Prif Weinidog wedi defnyddio’r geiriau 'siarad â’n gilydd eto'—bod sylwadau yn dod i mewn am 'fradychu'. Nid oes bradychu os oes gennych chi egwyddor a chred, ac os ydych yn sefyll ar un ochr i’r egwyddor honno a'ch bod yn sefyll gerbron yr etholwyr; dyna yw dadl wleidyddol. Os yw’r math honno o rethreg yn dod oddi wrth y Blaid Lafur, does dim syndod bod 17 o'r 22 o adrannau etholiadol wedi troi eu cefnau yn amlwg ar y neges yr oeddech yn ceisio ei rhoi i bobl yn y refferendwm hwn.
That is the important thing, going forward. We have reached out after this referendum to work constructively to make sure that Wales does not lose out in these negotiations, that Wales’s voice is heard, going forward, and, above all, the importance of making sure that support is there, going forward, and is continued. But, when we woke up on Friday morning with the referendum, the schemes that were in place had not come to an end. The payments into the European Union and out to the European Union continue until the negotiations are concluded. It is important that those discussions continue and that reassurance is given. Dyna'r peth pwysig, wrth symud ymlaen. Rydym wedi estyn allan ar ôl y refferendwm hwn i weithio'n adeiladol i wneud yn siŵr na fydd Cymru yn dioddef yn y trafodaethau hyn, bod llais Cymru yn cael ei glywed, wrth symud ymlaen, ac, yn anad dim, y pwysigrwydd o sicrhau bod y cymorth hwnnw ar gael, wrth symud ymlaen, ac yn parhau. Ond, pan wnaethom ddeffro fore Gwener gyda'r refferendwm, nid oedd y cynlluniau a oedd ar waith wedi dod i ben. Mae'r taliadau i mewn i'r Undeb Ewropeaidd ac allan i'r Undeb Ewropeaidd yn parhau nes bod y trafodaethau wedi dod i ben. Mae'n bwysig bod y trafodaethau hynny'n parhau, a bod sicrwydd yn cael ei roi.
I appreciate that people on the ‘remain’ side of the argument would wish the will of the people not to be heard and actually point the finger and continue to say, ‘We told you so’. But it is a fact—[Interruption.] It is a fact—[Interruption.] It is a fact that what we need to do on all sides of the referendum is come together and make this work. [Interruption.] So, we innovate, we invest and we build. That’s what we do—we innovate in the way we do business, we innovate with the way we deliver for people’s aspirations. We cannot say that business is to continue as normal. This referendum was a clear mandate. We invest in the opportunities and create a global Britain, a global Wales—looking out. Rwy’n sylweddoli y byddai pobl ar ochr 'aros' y ddadl yn dymuno i ewyllys y bobl beidio â chael ei chlywed ac mewn gwirionedd maent yn pwyntio bys ac yn parhau i ddweud, ‘Ddywedon ni wrthych chi’. Ond mae'n ffaith [Torri ar draws.] Mae'n ffaith [Torri ar draws.] Mae'n ffaith mai’r hyn y mae angen i ni ei wneud ar bob ochr i’r refferendwm yw dod at ein gilydd a gwneud i hyn weithio. [Torri ar draws.] Felly, byddwn yn arloesi, byddwn yn buddsoddi a byddwn yn adeiladu. Dyna'r hyn yr ydym yn ei wneud—rydym yn arloesi yn y ffordd yr ydym yn gwneud busnes, rydym yn arloesi â'r ffordd yr ydym yn cyflawni ar gyfer dyheadau pobl. Ni allwn ddweud y bydd busnes yn parhau fel arfer. Roedd y refferendwm hwn yn fandad clir. Byddwn yn buddsoddi yn y cyfleoedd a chreu Prydain fyd-eang, Cymru fyd-eang—sy'n edrych tuag allan.
Ultimately, people in this Chamber—and I understand why, because you were clearly on the other side of the argument—. It is vital—it is vital—that the opportunities that lie before us are actually grasped and delivered, and I believe those opportunities are there and they can be secured. [Interruption.] I appreciate you might not wish to listen to what I’ve said, but I have clearly highlighted—[Interruption.] I have clearly highlighted the opportunities that are available to us. Sadly, the First Minister, in his response to me in First Minister’s questions, clearly indicated he was not interested in taking those discussions forward. Yn y pen draw, mae pobl yn y Siambr hon—ac rwy’n deall pam, am eich bod yn amlwg ar ochr arall y ddadl—. Mae'n hollbwysig—mae'n hollbwysig—i ni wir fanteisio a chyflawni ar y cyfleoedd sydd ar gael i ni, ac rwy’n credu bod y cyfleoedd hynny yno ac y gellir eu sicrhau. [Torri ar draws.] Rwy’n sylweddoli efallai nad ydych yn dymuno gwrando ar yr hyn yr wyf wedi’i ddweud, ond rwyf wedi tynnu sylw yn glir — [Torri ar draws.] Rwyf wedi tynnu sylw yn glir at y cyfleoedd sydd ar gael i ni. Yn anffodus, dangosodd y Prif Weinidog yn eglur, yn ei ymateb i mi yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog, nad oedd ganddo ddiddordeb mewn symud y trafodaethau hynny ymlaen.
Y Prif Weinidog a gododd— The First Minister rose—
14:28 - Carwyn Jones
I am grateful. I want to give him the opportunity to outline the opportunities. Perhaps he could name three. Rwyf yn ddiolchgar. Rwyf eisiau rhoi cyfle iddo amlinellu'r cyfleoedd. Efallai y gallai enwi tri.
14:28 - Andrew R.T. Davies
I believe there are huge opportunities—[Interruption.]—investment, innovation and to build a better, brighter future for global Britain, global Wales, and that is built on prosperity for all the regions of the United Kingdom and countries of the United Kingdom. That is what people want, and that is what we will secure if we make sure that we grab the opportunities before us. We will succeed, because the people have given us the mandate to do that, and we will succeed in living up to their aspirations. But, ultimately, if you choose to continue the campaign that was fought in the referendum, we will let people down. Rwy'n credu bod cyfleoedd enfawr—[Torri ar draws.]—buddsoddiad, arloesedd ac adeiladu dyfodol gwell, brafiach i Brydain fyd-eang, Cymru fyd-eang, a adeiladir ar ffyniant pob rhanbarth o'r Deyrnas Unedig a gwledydd y Deyrnas Unedig. Dyna beth mae pobl ei eisiau, a dyna beth y byddwn yn ei sicrhau os byddwn yn gwneud yn siŵr ein bod yn cydio yn y cyfleoedd sydd ar gael i ni. Byddwn yn llwyddo, oherwydd bod y bobl wedi rhoi'r mandad i ni wneud hynny, a byddwn yn llwyddo i fodloni eu dyheadau. Ond, yn y pen draw, os byddwch yn dewis parhau â'r ymgyrch a gafodd ei hymladd yn y refferendwm, byddwn yn siomi pobl.
14:29 - Leanne Wood
From what I’ve just heard, it’s clear that the ‘leave’ campaigners have no plan and no clue about what we do next. That contribution that you just made gave us nothing tangible whatsoever. Last Thursday, Wales narrowly voted to leave the European Union, and the referendum campaign itself saw a tone of bitterness and uneasiness descend across the country and across the United Kingdom as a whole. The UK Government will hand the poisoned chalice of Brexit to a new prime minister in October. The terms of Brexit remain unknown, as we have just seen. The main UK opposition, the Labour Party, has also descended into deep chaos and is in no position now to provide any leadership. And, for Plaid Cymru, being on the losing side of this debate is also a reality check for us. People who don’t necessarily disagree with Plaid Cymru on all of our policies have turned against Brussels as a source of anger and frustration, and for a whole host of different reasons. Yet, we must remember that 48 per cent of the Welsh public did vote to remain. That represents over 772,000 people. Those ‘remain’ voters should be treated with the respect they deserve by any incoming UK Government and they should be offered a positive future here in Wales too. O'r hyn yr wyf newydd ei glywed, mae'n amlwg nad oes gan yr ymgyrchwyr 'gadael' unrhyw gynllun nac unrhyw syniad am yr hyn y dylem ei wneud nesaf. Ni roddodd y cyfraniad yna a wnaethoch i ni nawr unrhyw beth pendant o gwbl i ni. Ddydd Iau diwethaf, pleidleisiodd Cymru o drwch blewyn i adael yr Undeb Ewropeaidd, a gwelodd ymgyrch y refferendwm naws o chwerwder ac anesmwythdra yn disgyn ar draws y wlad ac ar draws y Deyrnas Unedig yn ei chyfanrwydd. Bydd Llywodraeth y DU yn cyflwyno afal gwenwyn Brexit i brif weinidog newydd ym mis Hydref. Mae telerau Brexit yn aros yn anhysbys, fel yr ydym newydd ei weld. Mae prif wrthblaid y DU, y Blaid Lafur, hefyd wedi llithro i anhrefn dwfn ac nid yw mewn unrhyw sefyllfa ar hyn o bryd i roi unrhyw arweiniad. Ac, i Blaid Cymru, mae bod ar ochr aflwyddiannus y ddadl hon hefyd yn gwneud i ninnau feddwl am yr hyn yr ydym yn ei wneud. Mae pobl nad ydynt o reidrwydd yn anghytuno â Phlaid Cymru ar ein holl bolisïau wedi troi yn erbyn Brwsel fel ffynhonnell o ddicter a rhwystredigaeth, ac am lu o wahanol resymau. Eto i gyd, mae'n rhaid inni gofio bod 48 y cant o'r cyhoedd yng Nghymru wedi pleidleisio i aros. Mae hynny'n cynrychioli dros 772,000 o bobl. Dylai'r pleidleiswyr 'aros' hynny gael eu trin gyda'r parch y maent yn ei haeddu gan unrhyw Lywodraeth a ddaw i mewn yn y DU a dylent gael cynnig dyfodol cadarnhaol yma yng Nghymru hefyd.
Llywydd, the ‘leave’ campaign secured their victory on the basis of a vow to people here in Wales. The leader of the Conservative group here said that up to £490 million a year would be available to Wales, which we could choose to spend on our NHS. This represents a sum of money over and above what has usually been predicted through the reform of the Barnett formula. The ‘leave’ campaign also vowed that all of Wales’s structural funds and agricultural funds would be protected, and, in their vow, they also included the funds that benefit our universities, and our science and our technology sectors. They also said that the UK could take control of its own borders and could also continue to trade with the European Union. The leader of UKIP in Wales said that the only people who would lose their jobs would be the UK’s Members of the European Parliament. Time will tell whether this vow will be upheld, but, in reality, the promise of £490 million per year seems to have disappeared already. We must accept that the result was to leave, but we must also accept that that vote was secured on a false prospectus. Lywydd, sicrhaodd yr ymgyrch ‘gadael’ fuddugoliaeth ar sail adduned i bobl yma yng Nghymru. Dywedodd arweinydd y grŵp Ceidwadol yma y byddai hyd at £490 miliwn y flwyddyn ar gael i Gymru, y gallem ddewis ei wario ar ein GIG. Mae hyn yn cynrychioli swm o arian uwch na’r hyn a ragwelwyd fel arfer trwy ddiwygio fformiwla Barnett. Mae'r ymgyrch ‘gadael’ hefyd wedi addunedu y byddai pob un o gronfeydd strwythurol a chronfeydd amaethyddol Cymru yn cael eu diogelu, ac, yn eu hadduned, roeddent hefyd yn cynnwys y cronfeydd sydd o fudd i'n prifysgolion, a’n sectorau gwyddoniaeth a thechnoleg. Dywedasant hefyd y gallai'r DU gymryd rheolaeth dros ei ffiniau ei hun ac y gallai hefyd barhau i fasnachu â'r Undeb Ewropeaidd. Dywedodd arweinydd UKIP yng Nghymru mai'r unig bobl a fyddai'n colli eu swyddi fyddai Aelodau’r DU o Senedd Ewrop. Amser a ddengys a fydd yr adduned hon yn cael ei gwireddu, ond, mewn gwirionedd, mae’r addewid o £490 miliwn y flwyddyn yn edrych fel ei fod wedi diflannu yn barod. Mae'n rhaid inni dderbyn mai’r canlyniad oedd gadael, ond mae'n rhaid i ni hefyd dderbyn bod y bleidlais wedi’i sicrhau ar brosbectws ffug.
We in Wales also now face a changing United Kingdom. There’s a strong possibility that, in a few years’ time, the United Kingdom of last Wednesday will no longer exist. This referendum, rather than uniting the United Kingdom, has divided it, with respect to Scotland and Northern Ireland. When that new situation emerges, it’s my view that people in Wales deserve to have a say on Wales’s place in the new context. That must include the option of becoming a full partner in these islands, as an independent state, on the condition that we retain a union structure between Wales, England and other relevant nations. Rydym ni yng Nghymru hefyd erbyn hyn yn wynebu Teyrnas Unedig sy'n newid. Mae posibilrwydd cryf, ymhen ychydig flynyddoedd, na fydd Teyrnas Unedig dydd Mercher diwethaf yn bodoli bellach. Mae'r refferendwm, yn hytrach nag uno’r Deyrnas Unedig, wedi ei rhannu, o ran yr Alban a Gogledd Iwerddon. Pan fydd y sefyllfa newydd honno’n dod i'r amlwg, fy marn i yw bod pobl yng Nghymru yn haeddu cael dweud eu dweud ar le Cymru yn y cyd-destun newydd. Mae'n rhaid i hynny gynnwys y dewis o fod yn bartner llawn yn yr ynysoedd hyn, fel gwladwriaeth annibynnol, ar yr amod ein bod yn cadw strwythur undeb rhwng Cymru, Lloegr a gwledydd perthnasol eraill.
Plaid Cymru will also turn its hand to the immediate situation facing the country, as people worry about their jobs, their livelihoods and their pensions. We will hold the ‘leave’ campaign to account on its vow to Wales, including any incoming UK Government. We will take steps to strengthen Wales’s position constitutionally, in no way representing the ‘leave’ vote as a vote to concentrate further powers in Westminster. We are ready to co-operate with others in ensuring the continued existence of Wales as a nation in its own right, but we are clear that the national debate must include all options and that Wales must not be a silent partner in the UK debate. Bydd Plaid Cymru hefyd yn rhoi ei sylw i'r sefyllfa uniongyrchol sy'n wynebu'r wlad, wrth i bobl bryderu am eu swyddi, eu bywoliaeth a'u pensiynau. Byddwn yn dwyn yr ymgyrch ‘gadael’ i gyfrif ar ei hadduned i Gymru, gan gynnwys unrhyw Lywodraeth a ddaw i mewn yn y DU. Byddwn yn cymryd camau i gryfhau sefyllfa Cymru yn gyfansoddiadol, heb gynrychioli mewn unrhyw ffordd y bleidlais ‘gadael’ fel pleidlais i grynhoi pwerau ychwanegol yn San Steffan. Rydym yn barod i gydweithredu ag eraill i sicrhau parhad Cymru fel cenedl yn ei rhinwedd ei hun, ond rydym yn glir bod yn rhaid i'r drafodaeth genedlaethol gynnwys yr holl ddewisiadau ac na ddylai Cymru fod yn bartner segur yn nadl y DU.
14:34 - Neil Hamilton
Last Thursday’s vote gives us something that I would have thought Plaid Cymru would welcome—it’s called national independence; they seem to be somewhat afraid of this. But, now we have the opportunity to make decisions for ourselves. The EU funding that has been referred to so many times in this Chamber today can now be returned to us, whether it be to the Parliament of Westminster or this Assembly in Cardiff. And, it’s our priorities, not the priorities of the European Commission, which will matter. And we are accountable, as are Members of Parliament, to the electorates of the various parts of the United Kingdom, and we will answer for our decisions at the ballot box, and that is how it should be. Mae pleidlais ddydd Iau diwethaf yn rhoi rhywbeth y byddwn wedi meddwl y byddai Plaid Cymru yn ei groesawu—fe'i gelwir yn annibyniaeth genedlaethol; maent yn ymddangos i fod braidd yn ofnus o hyn. Ond, erbyn hyn mae gennym y cyfle i wneud penderfyniadau drosom ein hunain. Gall cyllid yr UE y cyfeiriwyd ato gymaint o weithiau yn y Siambr hon heddiw bellach gael ei ddychwelyd i ni, boed hynny i Senedd San Steffan neu’r Cynulliad hwn yng Nghaerdydd. Ac, ein blaenoriaethau ni, nid blaenoriaethau’r Comisiwn Ewropeaidd, fydd yn bwysig. Ac rydym ni'n atebol, fel y mae Aelodau Seneddol, i etholaethau gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig, a byddwn yn atebol dros ein penderfyniadau yn y blwch pleidleisio, a dyna sut y dylai hi fod.
I’ve always said that this debate about the European Union was not about nationalism, but about democracy. I approve and applaud the spirit in which the First Minister made his statement a moment ago, which concentrated on being outward looking and forward looking in Wales, and not using the language such as we’ve just heard from the leader of Plaid Cymru about how Brexit is a poisoned chalice. It’s a great opportunity for Wales to advertise itself in the world, and its own natural abilities and entrepreneurship can be given full vent. Rwyf wedi dweud erioed nad oedd y ddadl hon am yr Undeb Ewropeaidd yn ymwneud â chenedlaetholdeb, ond â democratiaeth. Rwy’n cymeradwyo ac yn canmol yr ysbryd y gwnaeth y Prif Weinidog gyflwyno ei ddatganiad funud yn ôl, a oedd yn canolbwyntio ar Gymru sy’n edrych tuag allan a blaengar, a heb ddefnyddio iaith fel yr ydym newydd ei chlywed gan arweinydd Plaid Cymru am sut y mae Brexit yn afal gwenwyn. Mae'n gyfle gwych i Gymru hysbysebu ei hun yn y byd, a chanmol ei galluoedd a’i hentrepreneuriaeth naturiol ei hun yn llawn.
Yes, it is true there are uncertainties as a result of the vote last Thursday, in the same way as there were uncertainties when we joined the European Union, or the Common Market, as it then was, on 1 January 1973. There will be consequential changes, there’s absolutely no doubt about that. But what an opportunity there is. Why would the European Union want to raise trade barriers against the United Kingdom when we have £100 billion a year trade deficit with them, when, with the car trade in Germany alone, we have an £11 billion a year trade deficit? The car manufacturers of Germany are not going to want to see 10 per cent tariffs on trade between us because they will come off very much the worse for wear as a result of that. We have a £10 billion deficit on food, for example, in this country, compared with the rest of the European Union. So Britain’s farmers, again, should have no cause to fear for the consequences of last Thursday’s vote. Ydy, mae'n wir fod ansicrwydd yn sgil y bleidlais ddydd Iau diwethaf, yn yr un modd ag yr oedd ansicrwydd pan wnaethom ymuno â'r Undeb Ewropeaidd, neu'r Farchnad Gyffredin, fel yr oedd bryd hynny, ar 1 Ionawr 1973. Bydd newidiadau canlyniadol, does dim amheuaeth am hynny. Ond dyma gyfle gwych sydd gennym. Pam y byddai’r Undeb Ewropeaidd am godi rhwystrau masnach yn erbyn y Deyrnas Unedig pan fod gennym £100 biliwn y flwyddyn o ddiffyg masnach gyda nhw, pan, o ystyried y fasnach ceir yn yr Almaen yn unig, fod gennym £11 biliwn o ddiffyg masnach y flwyddyn? Nid yw gwneuthurwyr ceir yr Almaen yn mynd i fod eisiau gweld tariffau 10 y cant ar fasnach rhyngom ni oherwydd y byddant yn colli cryn dipyn o ganlyniad i hynny. Mae gennym ddiffyg o £10 biliwn ar fwyd, er enghraifft, yn y wlad hon, o'i gymharu â gweddill yr Undeb Ewropeaidd. Felly ni ddylai fod gan ffermwyr Prydain, unwaith eto, unrhyw reswm i ofni canlyniadau pleidlais dydd Iau diwethaf.
But, it does give us the opportunity, as I said in my questions to the First Minister earlier on, to devise policies that suit our own farmers now in Wales, and other industries as well. As regards steel, for example, we now have the opportunity to resume our place on the World Trade Organization board, and we then have the freedom to introduce tariffs, in the same way as the United States, on cold-rolled steel. Ond, mae'n rhoi cyfle i ni, fel y dywedais yn fy nghwestiynau i'r Prif Weinidog yn gynharach, i ddyfeisio polisïau sy'n addas ar gyfer ein ffermwyr ein hunain yng Nghymru nawr, a diwydiannau eraill hefyd. O ran dur, er enghraifft, mae gennym nawr y cyfle i ailgymryd ein lle ar fwrdd Sefydliad Masnach y Byd, ac yna mae gennym y rhyddid i gyflwyno tariffau, yn yr un modd â’r Unol Daleithiau, ar ddur a rowliwyd yn oer.
I’m not sure whether it’s possible to give way— Dwi ddim yn siŵr a yw'n bosibl i ildio—
14:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
You are allowed to give way, but it’s your choice. Caniateir i chi ildio, ond eich dewis chi yw hynny.
14:37 - David Rees
Can I make an intervention? You’ve just highlighted the possibility of putting tariffs upon imported steel into the UK. That clearly will put tariffs on exporting steel from the UK as a consequence. Since over 50 per cent of the steel in Port Talbot actually goes to the EU, are you therefore closing down Port Talbot by the introduction of such tariffs? A gaf i wneud ymyriad? Rydych newydd amlygu’r posibilrwydd o roi tariffau ar ddur a fewnforir i'r DU. Bydd hynny’n amlwg yn rhoi tariffau ar allforio dur o'r DU o ganlyniad. Gan fod dros 50 y cant o'r dur ym Mhort Talbot mewn gwirionedd yn mynd i'r UE, a ydych chi felly yn cau Port Talbot drwy gyflwyno tariffau o'r fath?
14:37 - Neil Hamilton
No, no. The whole point of the anti-dumping legislation, which you can use under the World Trade Organization rules, is it’s only where steel is exported to your country below cost on the world market, which is not the case with steel produced in the European Union, but it is the case with steel produced in China, which is the cause of all the problems—[Interruption]. I didn’t vote against it, at all. [Interruption]. My party did not vote against it, so you are misinformed, but that’s not a surprise, is it? Na, na. Holl bwynt y ddeddfwriaeth gwrth-ddympio, y gallwch ei defnyddio o dan reolau Sefydliad Masnach y Byd, yw nad ydyw ond pan fo dur yn cael ei allforio i’ch gwlad yn is na'r gost ar y farchnad fyd-eang, nid yw hyn yn wir am ddur a gynhyrchir yn yr Undeb Ewropeaidd , ond mae'n wir o ran dur a gynhyrchir yn Tsieina, sef achos yr holl broblemau-—[Torri ar draws]. Wnes i ddim pleidleisio yn ei erbyn, o gwbl. [Torri ar draws]. Ni wnaeth fy mhlaid bleidleisio yn ei erbyn, felly rydych wedi cael eich camarwain, ond nid yw hynny'n syndod, nac yw?
So, the single market is not the be-all and the end-all of this, because the average tariff that the EU applies against other countries in the world, exporting into the single market, is only 4 per cent. There are higher tariffs on specific industries, of course, and cars is one of them. Felly, nid yw'r farchnad sengl yn hollbwysig yn hyn i gyd, oherwydd mai dim ond 4 y cant yw’r tariff cyfartalog y mae’r UE yn ei gymhwyso yn erbyn gwledydd eraill yn y byd, sy'n allforio i mewn i'r farchnad sengl,. Mae tariffau uwch ar ddiwydiannau penodol, wrth gwrs, ac mae ceir yn un ohonynt.
We should negotiate a free trade agreement with the European Union. That’s what I personally would like to see and my party would like to see. The trouble is, the European Union is not terribly good at negotiating free trade agreements, because there are only two of them—Mexico and South Korea. There are other customs union agreements, but, generally speaking, the trade agreements with countries like India, or the United States, get mired for years on end in endless discussion, because we have to get agreement from 27 member states. That’s one of the problems with the EU—its sclerotic nature, because of the inflexibility imposed upon it by its constitutional structure. Dylem drafod cytundeb masnach rydd â'r Undeb Ewropeaidd. Dyna'r hyn yr hoffwn i ei weld yn bersonol ac y byddai fy mhlaid yn hoffi ei weld. Y drafferth yw, nid yw'r Undeb Ewropeaidd yn dda iawn am drafod cytundebau masnach rydd, oherwydd dim ond dau ohonynt sydd—Mecsico a De Corea. Mae cytundebau undeb tollau eraill, ond, yn gyffredinol, mae'r cytundebau masnach gyda gwledydd fel India, neu'r Unol Daleithiau, yn cael eu boddi am flynyddoedd mewn trafodaeth ddiddiwedd, gan ein bod yn gorfod cael 27 aelod-wladwriaeth i gytuno. Dyna un o'r problemau gyda'r UE—ei natur anymatebol, oherwydd yr anhyblygrwydd a osodwyd arni gan ei strwythur cyfansoddiadol.
The German Chancellor has said today that Britain can’t expect to be cherry pickers in the negotiations that are now going to start, and I fully understand that. I don’t want to pick any cherries; I just want generalised free trade with the European Union, on a fair and free basis. That’s all Britain should want to ask for, and that’s all that the EU is being asked to concede, which would be mutually beneficial. Trade takes place because it benefits both the seller and the buyer—otherwise, it wouldn’t occur. Mae Canghellor yr Almaen wedi dweud heddiw na all Prydain ddisgwyl dewis dim ond y gorau yn y trafodaethau sydd bellach yn mynd i ddechrau, ac rwy’n deall hynny. Nid wyf eisiau unrhyw ddewis; yr unig beth yr wyf ei eisiau yw masnach rydd gyffredinol â'r Undeb Ewropeaidd, ar sail deg a rhydd. Dyna’r cyfan y dylai Prydain ofyn amdano, a dyna’r cyfan y gofynnir i’r UE ei ildio, a fyddai o fudd i'r ddwy ochr. Mae masnach yn digwydd oherwydd ei fod o fudd i'r gwerthwr a'r prynwr—fel arall, ni fyddai'n digwydd.
So, there’s no reason to be pessimistic, apart from the irrationality of politicians who are involved in the negotiations on either side. There is no reason to be pessimistic about Wales’s prospects. To say that the result last Thursday was obtained by means of putting forward a false prospectus on the part of the ‘leave’ campaign is, of course, nonsense. The ‘leave’ campaign was not a single, cohesive unit; it was a loose coalition of different forces, different parties, different interest groups, and we all have different ideas about how the future should look. Felly, does dim rheswm dros fod yn besimistaidd, ar wahân i afresymoldeb gwleidyddion sy'n cymryd rhan yn y trafodaethau ar y naill ochr a'r llall. Nid oes unrhyw reswm i fod yn besimistaidd am ragolygon Cymru. Mae dweud bod canlyniad dydd Iau diwethaf wedi ei gael drwy gyfrwng cyflwyno prosbectws ffug ar ran yr ymgyrch ‘gadael’, wrth gwrs, yn lol. Nid un uned, gydlynol oedd yr ymgyrch ‘gadael’; clymblaid lac o wahanol rymoedd, gwahanol bleidiau, gwahanol grwpiau â budd ydoedd, ac mae gennym i gyd wahanol syniadau ynglŷn â sut y dylai'r dyfodol edrych.
So, all I will say is, to reiterate what I said earlier on in this Chamber to the First Minister, that UKIP will play its full part in assisting him to get the best possible deal as part of his negotiations both with the UK Government and with the European Union. I hope that he will want to involve other minor parties in this house in this process because I think that we can help to give his negotiations greater credibility and greater force, because, with a unanimous voice, in this respect if in no other, we are certainly better, stronger and safer when we act together. Felly, y cyfan a ddywedaf yw, i ailadrodd yr hyn a ddywedais yn gynharach yn y Siambr hon wrth y Prif Weinidog, y bydd UKIP yn chwarae ei rhan yn llawn wrth ei gynorthwyo ef i gael y fargen orau bosibl yn rhan o'i drafodaethau gyda Llywodraeth y DU a gyda'r Undeb Ewropeaidd. Rwy’n gobeithio y bydd yn awyddus i gynnwys mân bleidiau eraill yn y tŷ hwn yn y broses hon oherwydd credaf y gallwn helpu i roi mwy o hygrededd a mwy o rym i’w drafodaethau, oherwydd, drwy gael llais unfrydol, yn hyn o beth os nad mewn unrhyw beth arall, rydym yn sicr yn well, yn gryfach ac yn fwy diogel pan ein bod yn gweithredu gyda'n gilydd.
14:40 - Julie Morgan
Yesterday, I joined young people on the steps of the Senedd—people mainly from Cardiff and the Vale and some from further afield—who came to the Senedd calling for a second referendum and for votes for 16 and 17-year-olds, and I think it’s important in this debate that we do acknowledge and state how people have felt as a result of this vote. Jane Hutt, as the Assembly Member for the Vale of Glamorgan, was also there, and I think we were made aware of the passionate feelings by these young people, about the frustration that they felt about having had no say in this vote and the fact that the younger people who did vote voted overwhelmingly to remain—73 per cent of 18 to 24-year-olds voted to remain. I just think it’s important for us to remember—. We’ve commented, I think, about the divide in communities, but we must also note this divide in the different age groups. I think that the young people did feel so frustrated because they felt that the opportunities were being closed down to them and that they wouldn’t have the opportunity to do many of the things that they’d been able to until now—[Interruption.] Certainly. Ddoe, ymunais â phobl ifanc ar risiau'r Senedd—pobl o Gaerdydd a'r Fro yn bennaf a rhai o ymhellach i ffwrdd—a ddaeth i'r Senedd yn galw am ail refferendwm ac am bleidleisiau ar gyfer rhai 16 a 17 mlwydd oed, ac rwy’n meddwl ei fod yn bwysig yn y ddadl hon ein bod yn cydnabod ac yn nodi sut y mae pobl wedi teimlo o ganlyniad i’r bleidlais hon. Roedd Jane Hutt, fel yr Aelod Cynulliad dros Fro Morgannwg, hefyd yno, ac rwy’n meddwl ein bod wedi sylweddoli bod gan y bobl ifanc hyn deimladau angerddol, am y rhwystredigaeth yr oeddent yn ei deimlo am na chawsant unrhyw lais yn y bleidlais hon a'r ffaith fod y mwyafrif llethol y bobl iau a wnaeth bleidleisio wedi pleidleisio dros aros—pleidleisiodd 73 y cant o bobl 18 i 24 mlwydd dros aros. Rwy’n meddwl ei bod yn bwysig i ni gofio—. Rydym wedi gwneud sylwadau, rwy’n meddwl, am y rhaniad mewn cymunedau, ond mae'n rhaid i ni hefyd nodi’r rhaniad hwn yn y gwahanol grwpiau oedran. Rwy'n credu bod y bobl ifanc yn teimlo mor rhwystredig am eu bod yn teimlo bod y cyfleoedd yn cael eu cau iddynt ac na fyddent yn cael y cyfle i wneud llawer o'r pethau y byddent wedi gallu eu gwneud hyd yma— [Torri ar draws. ] Yn sicr.
14:42 - Suzy Davies
Thank you very much for taking the intervention there, Julie. Were you as disappointed as I was that more young people didn’t register to vote and, therefore, when they’re making the claim that, perhaps, older people have voted in a way that disadvantages them, they missed their own opportunity to make their voice heard? Diolch yn fawr iawn am dderbyn yr ymyriad yn y fan yna, Julie. A oeddech chi mor siomedig â mi na wnaeth mwy o bobl ifanc gofrestru i bleidleisio ac, felly, pan eu bod yn gwneud yr honiad, efallai, fod pobl hŷn wedi pleidleisio mewn ffordd sy'n eu rhoi dan anfantais, eu bod wedi colli eu cyfle eu hunain i gael eu clywed?
14:42 - Julie Morgan
Certainly, I would have welcomed a much higher registration of young people and a much higher percentage vote. I certainly accept that, but I want to draw attention to the feeling of the young people who weren’t able to vote, and who did vote and who wanted to express their frustration about the result of the referendum. And, as I say, they were calling for votes for 16 and 17-year-olds, and I know that’s something that this Assembly may be able to address in the future when the Wales Bill goes through. But, their other call was for a second referendum. I believe that we do have to respect the views that have been shown by the people of Wales but that the Welsh Government should do all it possibly can to find ways to enable Wales to continue to have as many of the benefits of being in the EU as we possibly can because Wales has had huge benefits from the EU. Yn sicr, byddwn wedi croesawu cofrestriad uwch o lawer o bobl ifanc a chanran pleidlais llawer uwch. Rwy’n sicr yn derbyn hynny, ond rwyf am dynnu sylw at deimlad y bobl ifanc nad oeddent yn cael pleidleisio, ac a wnaeth bleidleisio ac a oedd eisiau mynegi eu rhwystredigaeth ynghylch canlyniad y refferendwm. Ac, fel y dywedais, roeddent yn galw am bleidlais i rai 16 a 17 mlwydd oed, a gwn fod hynny’n rhywbeth y gall y Cynulliad hwn fynd i'r afael ag ef yn y dyfodol pan fydd Bil Cymru yn mynd drwyddo. Ond, eu galwad arall oedd am ail refferendwm. Credaf fod yn rhaid i ni barchu’r farn sydd wedi ei dangos gan bobl Cymru, ond y dylai Llywodraeth Cymru wneud popeth o fewn ei gallu i ganfod ffyrdd o alluogi Cymru i barhau i gael cymaint o fanteision o fod yn yr UE ag sy'n bosibl oherwydd mae Cymru wedi cael buddion enfawr o'r UE.
We also have to accept that, as has already been said this afternoon, it was actually a close vote in Wales. Cardiff, of course, the capital, voted 60-40 to remain, and this vote was reflected all over the UK. Basically, many of the larger cities did vote to remain, including London, Bristol and Edinburgh. The figures in Wales were 52.5 per cent to leave and 47.5 per cent to remain, and I do consider that a close vote. But, it’s interesting and, compared with other parts of the UK where there’s a similar sort of demography and also a small middle class, such as the north-east of England, 58 per cent voted to leave, and in the west midlands, it was 59.3 per cent to leave. In Wales, it was a close result, and, of course, Nigel Farage himself said in the expectation of a narrow majority for ‘in’ that there would be a case for a second referendum. So, I think the result is not a very definite result. I think it is a narrow margin of victory for ‘leave’ and I think the it would be the right thing to do to use any opportunity to check that this is really what the people of Wales wanted, when you consider the benefits that Wales has had from EU funding, especially when many of the things that were said to persuade people to vote have consequently turned out to be made of dust. Also, the point has already been made about the breakup of the UK, which is likely, with Scotland preparing for legislation for a second independence vote. Surely, if that does happen, if that proposal is there, Wales does need to have a chance to have its say on that. Mae'n rhaid i ni hefyd dderbyn, fel y dywedwyd eisoes y prynhawn yma, ei bod mewn gwirionedd yn bleidlais agos yng Nghymru. Pleidleisiodd Caerdydd, wrth gwrs, y brifddinas, 60-40 i aros, a chafodd y bleidlais hon ei hadlewyrchu ym mhob rhan o'r DU. Yn y bôn, pleidleisiodd llawer o'r dinasoedd mwy i aros, gan gynnwys Llundain, Bryste a Chaeredin. Y ffigyrau yng Nghymru oedd 52.5 y cant dros adael a 47.5 y cant dros aros, ac rwy’n ystyried bod hynny yn bleidlais agos. Ond, mae'n ddiddorol ac, o'i gymharu â rhannau eraill o'r DU lle y ceir demograffig debyg a hefyd dosbarth canol bychan, megis gogledd-ddwyrain Lloegr, pleidleisiodd 58 y cant dros adael, ac yng ngorllewin canolbarth Lloegr, roedd 59.3 y cant dros adael. Yng Nghymru, roedd yn ganlyniad agos, ac, wrth gwrs, dywedodd Nigel Farage ei hun pe byddai mwyafrif bychan dros ‘i mewn’ y byddai achos dros gynnal ail refferendwm. Felly, nid wyf yn credu bod y canlyniad yn ganlyniad pendant iawn. Rwy'n credu ei bod yn fuddugoliaeth o drwch blewyn dros ‘adael’ ac rwy’n credu mai'r peth iawn i'w wneud fyddai defnyddio unrhyw gyfle i wirio mai dyma mewn gwirionedd oedd yr hyn yr oedd pobl Cymru ei eisiau, pan eich bod yn ystyried y buddion y mae Cymru wedi’u cael o arian yr UE, yn enwedig pan welwyd bod llawer o'r pethau a ddywedwyd i berswadio pobl i bleidleisio wedi eu dangos i fod wedi eu gwneud o lwch. Hefyd, mae'r pwynt eisoes wedi'i wneud am rwygo’r DU, sy'n debygol, gyda'r Alban yn paratoi ar gyfer deddfwriaeth i gael ail bleidlais ar annibyniaeth. Yn sicr, os bydd hynny'n digwydd, os yw'r cynnig hwnnw ar gael, mae angen i Gymru gael cyfle i roi ei barn ar hynny.
I’m very pleased that the First Minister has said that, after the terms of exit are agreed, he will be seeking the opportunity for Wales and the other countries of the UK to give their view. Again, I think, at that point, there would be the opportunity to seek the views of the people as well as the views of the Members of this house. Rwy'n falch iawn bod y Prif Weinidog wedi dweud, ar ôl i’r telerau ymadael gael eu cytuno, y bydd yn ceisio cyfle i Gymru a gwledydd eraill y DU roi eu barn. Unwaith eto, rwy’n credu, ar yr adeg honno, y byddai cyfle i geisio barn y bobl yn ogystal â barn Aelodau y tŷ hwn.
So, lastly, I think we must try to continue—to think that Wales can continue its links with the rest of Europe, and we’ll have to make very definite, very positive efforts to do that. Things like Cardiff being a member of the EUROCITIES network, for example; that is a way that we can continue to reach out and benefit from funding for that particular network. Thank you. Felly, yn olaf, rwy’n credu bod yn rhaid i ni barhau—i feddwl y gall Cymru barhau ei chysylltiadau â gweddill Ewrop, a bydd yn rhaid i ni wneud ymdrechion pendant iawn, cadarnhaol iawn i wneud hynny. Pethau fel Caerdydd yn aelod o rwydwaith EUROCITIES, er enghraifft; dyna’r ffordd y gallwn barhau i ymestyn allan a chael budd o gyllid ar gyfer y rhwydwaith penodol hwnnw. Diolch.
14:46 - Steffan Lewis
It is with deep regret that this debate today on Wales and the EU occurs in the shadow of the decision of a majority of our fellow citizens to withdraw from the European Union, but that was their democratic right, and they have exercised it. But a vow was made to the people of this country, as the leader of the opposition has said. It was a specific vow, and it was repeated. It included a commitment to increase spending on the national health service, it included a commitment that the British state would cover every penny of lost EU funding to farmers and in aid to deprived communities. Plaid Cymru waits with anticipation for the emergence, for the first time in history, of a British Prime Minister in Downing Street, in September, announcing a record, unprecendented increase in investment in Wales. That new Prime Minister will have to do so without any savings from European membership because, as we learned over the weekend, the Brexit plan may include membership of the European Economic Area, which comes with a substantial membership fee. A vow was made to the people of this country, many of whom live in the poorest communities of this continent. Plaid Cymru will not allow those people to be lied to. They stand to lose too much. Mae’n drist iawn fod y ddadl hon heddiw ar Gymru a’r UE yn digwydd yng nghysgod penderfyniad mwyafrif ein cyd-ddinasyddion i dynnu'n ôl o’r Undeb Ewropeaidd, ond dyna oedd eu hawl democrataidd, ac maent wedi ei arfer. Ond gwnaed adduned i bobl y wlad hon, fel y mae arweinydd yr wrthblaid wedi ei ddweud. Roedd yn adduned benodol, ac fe gafodd ei hailadrodd. Roedd yn cynnwys ymrwymiad i gynyddu gwariant ar y gwasanaeth iechyd gwladol, roedd yn cynnwys ymrwymiad y byddai gwladwriaeth Prydain yn talu pob ceiniog o arian yr UE a gollwyd i ffermwyr ac mewn cymorth i gymunedau difreintiedig. Mae Plaid Cymru yn aros yn eiddgar am ymddangosiad, am y tro cyntaf mewn hanes, Prif Weinidog Prydain yn Stryd Downing, ym mis Medi, yn cyhoeddi’r cynnydd digynsail mwyaf erioed mewn buddsoddiad yng Nghymru. Bydd yn rhaid i’r Prif Weinidog newydd hwnnw wneud hynny heb unrhyw arbedion o aelodaeth Ewropeaidd oherwydd, fel y canfuom dros y penwythnos, efallai y bydd y cynllun Brexit yn cynnwys aelodaeth o'r Ardal Economaidd Ewropeaidd, sy'n dod gyda ffi aelodaeth sylweddol. Gwnaed adduned i bobl y wlad hon, ac mae llawer ohonynt yn byw yng nghymunedau tlotaf y cyfandir hwn. Ni wnaiff Plaid Cymru ganiatáu i rywun ddweud celwydd wrth y bobl hynny. Mae ganddynt lawer gormod i’w golli.
Llywydd, in the weeks leading up to the appointment of a new Prime Minister, it is crucial that the Welsh Government works to further, as best it can, the Welsh national interest. And I would like to make a specific suggestion to the First Minister, which I hope he’ll consider over the coming days as part of his Government’s response. Will he compile and publish for debate in this Assembly a national mitigation plan for Wales, based on three broad strands? Firstly, the steps that can be taken internally, within Wales, to support those communities that are facing the greatest uncertainty, like west Wales and the Valleys, which will be seeking alternative sources of aid, and rural communities, which will require greater levels of financial support. Will he also consider bringing forward, as part of this strand, an economic fairness Bill, so that we have a regional development policy to support all corners of our nation, using the limited capital powers we have to best effect? Lywydd, yn yr wythnosau sy'n arwain at benodi Prif Weinidog newydd, mae'n hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn gweithio i hybu, cystal ag y gall, budd cenedlaethol Cymru. A hoffwn wneud awgrym penodol i'r Prif Weinidog, yr wyf yn gobeithio y bydd yn ei ystyried yn ystod y dyddiau nesaf yn rhan o ymateb ei Lywodraeth. A wnaiff lunio a chyhoeddi, ar gyfer dadl yn y Cynulliad hwn, gynllun lliniaru cenedlaethol ar gyfer Cymru, yn seiliedig ar dair elfen gyffredinol? Yn gyntaf, y camau y gellir eu cymryd yn fewnol, yng Nghymru, i gefnogi’r cymunedau hynny sy'n wynebu'r ansicrwydd mwyaf, megis y gorllewin a'r Cymoedd, a fydd yn chwilio am ffynonellau eraill o gymorth, a chymunedau gwledig, a fydd angen lefelau uwch o gymorth ariannol. A wnaiff ef hefyd ystyried cyflwyno, yn rhan o'r elfen hon, Bil tegwch economaidd, fel bod gennym bolisi datblygu rhanbarthol i gefnogi pob cwr o’n cenedl, gan ddefnyddio'r pwerau cyfalaf cyfyngedig sydd gennym yn y modd gorau?
Secondly as part of this national mitigation plan, we suggest a second strand to look at changes needed at the British Isles level that further the Welsh national interest. For example, will the First Minister look at advocating the creation of an investment bank of the isles, along the European Investment Bank model, to provide finance for schemes that would otherwise be funded by the EIB, and also perhaps as a mechanism for the delivery of a new structural funds programme to replace those that will be lost as a result of our withdrawal from the European Union? Would he also consider publishing proposals for the immediate constitutional changes needed to strengthen Wales’s position so that we are not now incorporated into a monstrous England-and-Wales entity that works against our national interests? Yn ail, yn rhan o'r cynllun lliniaru cenedlaethol hwn, rydym yn awgrymu ail elfen i edrych ar newidiadau sydd eu hangen ar lefel Ynysoedd Prydain sy’n hybu budd cenedlaethol Cymru. Er enghraifft, a fydd y Prif Weinidog yn edrych ar hyrwyddo creu banc buddsoddi'r ynysoedd, tebyg i fodel Banc Buddsoddi Ewrop, i ddarparu cyllid ar gyfer cynlluniau a fyddai fel arall yn cael eu hariannu gan Fanc Buddsoddi Ewrop, a hefyd efallai fel mecanwaith ar gyfer cyflwyno rhaglen cronfeydd strwythurol newydd i ddisodli’r rhai a fydd yn cael eu colli o ganlyniad i ni dynnu'n ôl o’r Undeb Ewropeaidd?  A wnaiff ef hefyd ystyried cyhoeddi cynigion ar gyfer y newidiadau cyfansoddiadol sydd eu hangen ar unwaith i gryfhau sefyllfa Cymru fel nad ydym yn cael ein hymgorffori yn awr mewn endid gwrthun Cymru a Lloegr sy'n gweithio yn erbyn ein buddiannau cenedlaethol?
And, finally, as part of the third strand of this national mitigation plan, will the First Minister consider addressing Wales’s place in the international community, including, of course, the new relationship we’ll have to build with other European countries? Specifically, will he seek full and unfettered access for Welsh Government to the British state’s diplomatic network, so that a distinct Welsh voice for securing trade and building relations can be established across Europe and the wider world? The First Minister should also consider renewing efforts to attract other countries to open diplomatic missions here in Cardiff as part of this process. Ac, yn olaf, yn rhan o drydedd elfen y cynllun lliniaru cenedlaethol hwn, a wnaiff y Prif Weinidog ystyried rhoi sylw i sefyllfa Cymru yn y gymuned ryngwladol, gan gynnwys, wrth gwrs, y berthynas newydd y bydd yn rhaid i ni ei hadeiladu â gwledydd eraill yn Ewrop? Yn benodol, a fydd yn ceisio mynediad llawn a dilyffethair i Lywodraeth Cymru i rwydwaith diplomyddol y wladwriaeth Brydeinig, fel y gellir sefydlu llais Cymru ar wahân ar gyfer sicrhau masnach a datblygu cysylltiadau ar draws Ewrop a'r byd ehangach? Dylai'r Prif Weinidog hefyd ystyried adnewyddu ymdrechion i ddenu gwledydd eraill i agor cenadaethau diplomyddol yma yng Nghaerdydd yn rhan o'r broses hon.
Llywydd, whatever way people voted last week, many on all sides will be looking to the future anxiously. A sad irony of the referendum campaign was a fundamental, and, in my opinion, intentional misunderstanding of the principle of ever closer union. That part of EU treaties, of course, refers to the ever closer union of the peoples, not the Governments, of Europe. My hope, perhaps against all odds, is that the people of this nation can continue to stand with the peoples of this continent, and that the dream of Wales in Europe will never die. Lywydd, pa bynnag ffordd y pleidleisiodd pobl yr wythnos diwethaf, bydd llawer ar bob ochr yn edrych tua'r dyfodol yn bryderus. Eironi trist ymgyrch y refferendwm oedd camddealltwriaeth sylfaenol, ac, yn fy marn i, bwriadol o’r egwyddor o undeb agosach fyth. Mae’r rhan honno o gytuniadau'r UE, wrth gwrs, yn cyfeirio at yr undeb agosach fyth o bobloedd, nid Llywodraethau, Ewrop. Fy ngobaith, efallai yn erbyn pob tebygolrwydd, yw y gall pobl y genedl hon barhau i sefyll gyda phobloedd y cyfandir hwn, ac na fydd y freuddwyd o Gymru yn Ewrop fyth yn marw.
14:50 - Mark Isherwood
With turnout almost 60 per cent higher than in May’s Assembly election, Welsh voters have spoken and we must all respect the results. This was about the democratic right of the people of this nation to settle their own destiny. Labour’s leader in Westminster is facing a vote of no confidence from his own MPs, despite a large majority voting for remain in his own constituency. Here in Wales, the First Minister and leader of the opposition both campaigned to stay in the EU, but the people in their own constituencies voted to leave. Gyda’r ganran a bleidleisiodd bron i 60 y cant yn uwch nag yn etholiad y Cynulliad ym mis Mai, mae pleidleiswyr Cymru wedi datgan ac mae'n rhaid i ni i gyd barchu'r canlyniadau. Roedd hyn yn ymwneud â hawl democrataidd pobl y genedl hon i benderfynu ar eu tynged eu hunain. Mae arweinydd y Blaid Lafur yn San Steffan yn wynebu pleidlais o ddiffyg hyder gan ei Aelodau Seneddol ei hun, er gwaethaf y ffaith fod mwyafrif mawr wedi pleidleisio dros aros yn ei etholaeth ei hun. Yma yng Nghymru, ymgyrchodd y Prif Weinidog ac arweinydd yr wrthblaid dros aros yn yr UE, ond mae pobl yn eu hetholaethau eu hunain wedi pleidleisio i adael.
People have told me that they now have the right to expect a different kind of politics emanating from Cardiff bay and the Senedd. The First Minister now needs to demonstrate his ability to provide leadership on this issue that reflects the views of all parties and all the people of Wales. Mae pobl wedi dweud wrthyf bod ganddynt yr hawl erbyn hyn i ddisgwyl gwahanol fath o wleidyddiaeth yn deillio o fae Caerdydd a'r Senedd. Mae angen i'r Prif Weinidog yn awr ddangos ei allu i ddarparu arweinyddiaeth ar y mater hwn sy'n adlewyrchu barn yr holl bleidiau a holl bobl Cymru.
As the Prime Minister said in his resignation speech, negotiation with the European Union will need to involve the full engagement of the devolved Governments to ensure that the interests of all parts of the United Kingdom are protected and advanced. We must first ensure that the money that was going into structural funds and the common agricultural policy continues. We must then ensure that Wales receives its share of the repatriated money left over. And a new committee of Assembly Members must be established to drive forward Wales’s response to the EU referendum, reflective in its make-up of Welsh public opinion. Fel y dywedodd y Prif Weinidog yn ei araith ymddiswyddo, bydd angen cyd-drafod â'r Undeb Ewropeaidd i gynnwys ymgysylltiad llawn y Llywodraethau datganoledig i sicrhau bod buddiannau pob rhan o'r Deyrnas Unedig yn cael eu diogelu a’u hybu. Mae'n rhaid i ni sicrhau yn gyntaf bod yr arian a oedd yn mynd i mewn i gronfeydd strwythurol a’r polisi amaethyddol cyffredin yn parhau. Mae'n rhaid i ni wedyn sicrhau bod Cymru yn cael ei chyfran o'r arian a ddychwelwyd sydd dros ben. Ac mae'n rhaid sefydlu pwyllgor newydd o Aelodau'r Cynulliad i sbarduno ymateb Cymru i refferendwm yr UE, gan adlewyrchu barn y cyhoedd yng Nghymru yn ei wneuthuriad.
The Prime Minister has given us time to decide what Britain’s new relationship with Europe should be by delaying article 50 notification under the Lisbon treaty, which will trigger a two-year time period to negotiate the arrangements for exit unless the European Council, in agreement with the member state concerned, unanimously decides to extend this period. In the meantime, there will be no change to people’s rights to travel and work and to the way our goods and services are traded, or to the way our economy and financial system is regulated. Mae'r Prif Weinidog wedi rhoi amser i ni benderfynu beth ddylai perthynas newydd Prydain ag Ewrop fod trwy oedi hysbysiad erthygl 50 o dan gytuniad Lisbon, a fydd yn cychwyn cyfnod o ddwy flynedd i drafod y trefniadau ar gyfer dod allan oni bai bod y Cyngor Ewropeaidd, mewn cytundeb â’r aelod-wladwriaeth dan sylw, yn unfrydol yn penderfynu ymestyn y cyfnod hwn. Yn y cyfamser, ni fydd unrhyw newid i hawliau pobl i deithio a gweithio ac i’r ffordd y mae ein nwyddau a’n gwasanaethau yn cael eu masnachu, nac i'r ffordd y mae ein heconomi a’n system ariannol yn cael eu rheoleiddio.
As Boris Johnson has said, we cannot turn our backs on Europe—we are part of Europe. We condemn unreservedly the racist abusers seeking to exploit the referendum result. We must be a model of a multi-racial, multi-faith, equal opportunity democracy. Fel y mae Boris Johnson wedi ei ddweud, ni allwn droi ein cefnau ar Ewrop—rydym yn rhan o Ewrop. Rydym yn condemnio yn llwyr y camdrinwyr hiliol sy’n ceisio manteisio ar ganlyniad y refferendwm. Mae'n rhaid i ni fod yn fodel o ddemocratiaeth amlhiliol, aml-ffydd, cyfle cyfartal.
The knee-jerk reaction from financial markets was predictable, speculative and excessive, and an objective view is needed as markets begin to calm down. The Treasury, Bank of England and Financial Conduct Authority put in place robust contingency plans for the immediate financial aftermath of a ‘leave’ vote. The UK will still be in the G7, International Monetary Fund and the United Nations Security Council. Our security has always depended on the North Atlantic Treaty Organization, and Britain will also continue to discuss defence—[Interruption.]—and intelligence-sharing with European partners. One intervention only. Roedd yr ymateb difeddwl gan y marchnadoedd ariannol yn rhagweladwy, yn hapfuddsoddol ac yn ormodol, ac mae angen barn wrthrychol wrth i farchnadoedd ddechrau ymdawelu. Mae’r Trysorlys, Banc Lloegr a'r Awdurdod Ymddygiad Ariannol wedi sefydlu cynlluniau wrth gefn cadarn ar gyfer y cyfnod ariannol yn union ar ôl pleidlais ‘gadael’. Bydd y DU yn dal i fod yn y G7, y Gronfa Ariannol Ryngwladol a Chyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Mae ein diogelwch bob amser wedi dibynnu ar Gytundeb Sefydliad Gogledd yr Iwerydd, a bydd Prydain hefyd yn parhau i drafod amddiffyn— [Torri ar draws.]—a rhannu cudd-wybodaeth gyda phartneriaid Ewropeaidd. Un ymyriad yn unig.
14:53 - Rhun ap Iorwerth
Thank you very much for giving way. Just in response to some of your comments on tolerance, do you align yourself with the ‘breaking point’ poster? Diolch yn fawr iawn am ildio. Dim ond mewn ymateb i rai o'ch sylwadau ar oddefgarwch, a ydych chi'n cyfochri eich hun â'r poster ‘breaking point’?
14:53 - Mark Isherwood
No, I don’t. Nac ydw.
Our security, as I say, has always depended on NATO. Outside the EU, we regain the freedom to forge trade deals while continuing to trade with our partners in Europe. The UK is responsible for approximately 5.5 million jobs across Europe. The EU will not want a trade war; they’ll want free trade. Markus Kerber, head of the BDI—Germany’s Confederation of British Industry—has urged Germany and the EU to draw up a post-Brexit free trade regime that enables them to uphold and maintain the levels of trade they have with the UK. The German Chancellor, Angela Merkel, has said that the European Union has Mae ein diogelwch, fel y dywedaf, wedi dibynnu ar NATO erioed. Y tu allan i'r UE, rydym yn adennill y rhyddid i greu cytundebau masnach gan barhau i fasnachu gyda'n partneriaid yn Ewrop. Mae'r DU yn gyfrifol am tua 5.5 miliwn o swyddi ar draws Ewrop. Ni fydd yr UE eisiau rhyfel masnach; bydd eisiau masnach rydd.  Mae Markus Kerber, pennaeth y BDI—Cydffederasiwn Diwydiant Prydain yr Almaen —wedi annog yr Almaen a'r UE i lunio cyfundrefn masnach rydd ôl-Brexit sy'n ei galluogi i gynnal a chadw’r lefelau masnach sydd ganddynt â'r DU. Mae'r Canghellor yr Almaen, Angela Merkel, wedi dweud nad oes angen i’r Undeb Ewropeaidd
‘no need to be particularly nasty in any way’ fod yn arbennig o gas mewn unrhyw ffordd
in the negotiations with Britain about its exit from the EU. President Obama has said the special relationship between the United States and Britain will endure in the aftermath of the UK’s exit from the European Union. Britain is, after all, America’s largest inward investor. The French President, François Hollande, has vowed to maintain relations with Britain, notably concerning migrants crossing between the two countries and military and economic co-operation. Canada’s Finance Minister said: yn y trafodaethau â Phrydain ynglŷn â gadael yr UE. Mae’r Arlywydd Obama wedi dweud y bydd y berthynas arbennig rhwng yr Unol Daleithiau a Phrydain yn parhau yn dilyn y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Prydain, wedi'r cyfan, yw mewnfuddsoddwr mwyaf America. Mae Arlywydd Ffrainc, François Hollande, wedi addo cynnal perthynas â Phrydain, yn arbennig yn ymwneud â mewnfudwyr yn croesi rhwng y ddwy wlad a chydweithrediad milwrol ac economaidd. Dywedodd Gweinidog Cyllid Canada:
‘We respect the choice of the British people and will remain a strong partner of the UK and the EU. Our shared histories make us natural trading partners, and I look forward to maintaining those close economic ties.’ Rydym yn parchu dewis pobl Prydain a byddwn yn parhau i fod yn bartner cryf i'r DU ac i'r UE. Mae ein hanes a rennir yn ein gwneud yn bartneriaid masnachu naturiol, ac rwy’n edrych ymlaen at gynnal y cysylltiadau economaidd agos hynny.
And I could go on, but time is too short. Britain is one of the world’s largest economies—a global country that already conducts more trade outside the EU than any other member state except Malta. Our only real threat comes from the voice of destruction that seeks to dismember the United Kingdom, divide its peoples, diminish all its parts and damn a so-called independent Scotland to eurozone membership and a budget black hole. That is disgraceful. After all, it is the duty of us all to safeguard both the sovereignty and integrity of our United Kingdom. A gallwn fynd ymlaen, ond mae amser yn brin. Prydain yw un o economïau mwyaf y byd—gwlad fyd-eang sydd eisoes yn cynnal mwy o fasnach y tu allan i'r UE nag unrhyw aelod wladwriaeth arall ac eithrio Malta. Daw ein hunig fygythiad gwirioneddol o'r llais dinistr sy'n ceisio darnio'r Deyrnas Unedig, rhannu ei phobloedd, lleihau ei holl rannau a damnio’r hyn a elwir yn Alban annibynnol i aelodaeth ardal yr ewro a thwll du yn ei chyllideb. Mae hynny'n warthus. Wedi'r cyfan, mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom i ddiogelu sofraniaeth a chyfanrwydd ein Teyrnas Unedig.
14:55 - Rhianon Passmore
There is no doubt that we all, collectively as a nation and as a people, are standing at the cusp of a new social and economic future and that our people are bitterly divided and we must now come together to tackle our future. Though we must accept the democratic mandate and will of the people, we must also all acknowledge the narrow margin, as has been referenced earlier, and the significant effect already on Wales. It is imperative today that we hold the UK Government and the Prime Minister, as has already been said, to account and that they give and deliver on their false promises to Wales and give our money back that they promised to the Welsh people during the ‘leave’ campaign, which we currently send to the EU. Or is that a con? Every single penny must be made up that Wales loses from leaving Europe, or otherwise there is a democratic deficit and the people have been conned and the people have been misled and the people have been lied to. Nid oes amheuaeth ein bod i gyd, gyda'n gilydd fel cenedl ac fel pobl, yn sefyll ar drothwy dyfodol cymdeithasol ac economaidd newydd a bod ein pobl wedi eu rhannu'n chwerw ac mae'n rhaid i ni yn awr ddod at ein gilydd i fynd i'r afael â’n dyfodol. Er bod yn rhaid i ni dderbyn y mandad democrataidd ac ewyllys y bobl, mae'n rhaid i ni i gyd gydnabod hefyd y trwch blewyn, fel y cyfeiriwyd ato yn gynharach, a'r effaith sylweddol eisoes ar Gymru. Mae'n hanfodol heddiw ein bod yn dwyn Llywodraeth y DU a'r Prif Weinidog, fel y dywedwyd eisoes, i gyfrif a'u bod yn rhoi ac yn cyflawni eu haddewidion ffug i Gymru ac yn rhoi ein harian yn ôl y gwnaethant ei addo i bobl Cymru yn ystod yr ymgyrch ‘gadael’, yr ydym yn ei anfon i'r UE ar hyn o bryd. Neu ai twyll yw hynny? Mae'n rhaid i bob ceiniog gael ei y mae Cymru’n ei cholli o adael Ewrop gael ei rhoi yn ôl i ni, neu fel arall, mae diffyg democrataidd ac mae'r bobl wedi eu twyllo ac mae'r bobl wedi eu camarwain a dywedwyd celwydd wrth y bobl.
There is no doubt that this referendum has turned family member against family member and friend against friend. There is no doubt that, today, more than ever, it is time for our country to find unity and strength of purpose in moving forward. There is equally no doubt, as has been said already, that racism is on the increase and that all of us should be condemning these acts of racial hate crime. Today, Welsh Government is committed and united in working to get the best possible outcomes for Wales post-Brexit and to get the best possible outcomes for the Welsh people; every sinew and breath of this administration will be utilised by Welsh Government to engender positive effects out of this unprecedented peacetime context, and, vitally, every effort will be undertaken to negotiate the best deal for Wales and Welsh business and Welsh jobs. Welsh Government will seek to nurture and engage the best possible marketplace and tariffs for Welsh goods sold in the EU, and it is in the best interests of Welsh agriculture and fisheries that this is done. However, much of this will not be reliant on us and Welsh Government, and it will not be in our gift. Today, it is absolute fact and not fiction that there are significant and considerable impacts already hitting the UK’s shores as a direct result of this referendum. Nid oes amheuaeth bod y refferendwm hwn wedi troi aelod o deulu yn erbyn aelod o deulu a ffrind yn erbyn ffrind. Nid oes unrhyw amheuaeth, heddiw, yn fwy nag erioed, ei bod yn bryd i’n gwlad ganfod undod a chryfder pwrpas wrth symud ymlaen. Yn yr un modd nid oes amheuaeth, fel y dywedwyd eisoes, fod hiliaeth yn cynyddu ac y dylai pob un ohonom fod yn condemnio’r gweithredoedd hyn o droseddau casineb hiliol. Heddiw, mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig ac yn unedig wrth weithio i gael y canlyniadau gorau posibl i Gymru ôl-Brexit ac i gael y canlyniadau gorau posibl i bobl Cymru; bydd pob gewyn ac anadl y weinyddiaeth hon yn cael ei ddefnyddio gan Lywodraeth Cymru i ennyn effeithiau cadarnhaol allan o'r cyd-destun cyfnod heddwch digyffelyb hwn, ac, yn hollbwysig, bydd pob ymdrech yn cael ei gwneud i drafod y fargen orau i Gymru a busnesau Cymru a swyddi yng Nghymru. Bydd Llywodraeth Cymru yn ceisio meithrin ac ymgysylltu’r farchnad a’r tariffau gorau posibl ar gyfer nwyddau Cymru a werthir yn yr UE, ac mae er budd gorau amaethyddiaeth a physgodfeydd Cymru bod hyn yn cael ei wneud. Fodd bynnag, ni fydd fawr o hyn yn dibynnu arnom ni a Llywodraeth Cymru, ac ni fydd o fewn ein gallu. Heddiw, mae'n ffaith bendant ac nid ffuglen fod effeithiau arwyddocaol a sylweddol eisoes yn taro glannau’r DU o ganlyniad uniongyrchol i'r refferendwm hwn.
We now have a seismic, volatile and difficult context for Wales in which to create certainty, clarity and needed positive outcomes, and it is critical that everyone understands that context. It is relevant and it is a direct result of the nation’s ‘leave’ vote that this Friday, for instance, the UK has already seen over the weekend that it has lost its AAA status, that the pound has already hit its lowest level since 1985, that key Welsh businesses and inward investors have expressed publicly grave concern over a tariff-based future with the EU single market. And there is a plummeting confidence in manufacturing and beyond due to uncertainty over implementation of the article 50 timescale. This is uncertainty that could affect Welsh jobs. It is a reality for our Welsh people that there is a negative effect on resolving the Tata solution and on Welsh jobs. This is backed up, not by politicians, but by Airbus, Ford and others. Erbyn hyn mae gennym gyd-destun seismig, cyfnewidiol ac anodd i Gymru ar gyfer creu’r sicrwydd, yr eglurder a’r canlyniadau cadarnhaol sydd eu hangen, ac mae'n hollbwysig bod pawb yn deall y cyd-destun. Mae'n berthnasol ac mae'n ganlyniad uniongyrchol i bleidlais ‘gadael’ y genedl y dydd Gwener hwn, er enghraifft, bod y DU eisoes wedi gweld dros y penwythnos ei bod wedi colli ei statws AAA, bod y bunt eisoes wedi cyrraedd ei lefel isaf er 1985, bod busnesau allweddol Cymru a mewnfuddsoddwyr wedi mynegi pryder mawr cyhoeddus dros ddyfodol ar sail tariff gyda marchnad sengl yr UE. Ac mae hyder mewn gweithgynhyrchu yn gostwng yn helaeth a thu hwnt oherwydd ansicrwydd dros weithredu amserlen erthygl 50. Mae hwn yn ansicrwydd a allai effeithio ar swyddi yng Nghymru. Mae'n realiti i'n pobl yng Nghymru fod effaith negyddol ar ddatrys yr ateb Tata ac ar swyddi yng Nghymru. Caiff hyn ei ategu, nid gan wleidyddion, ond gan Airbus, Ford ac eraill.
Despite such a difficult and troubling context, the UK people have voted as a majority through a democratic process and have given a democratic mandate to leave, which the UK Government must now honour and respect as the will of the people, but alongside the money pledged by the UK in the ‘leave’ campaign. This is fundamental, and we must admit that the arguments for remain did not get through, but it is equally right and proper that facts are understood, that the public discern the issues of importance from the froth and that considerable challenges, which I've outlined and that, no doubt, lie ahead, are understood by the people. It is a hard fact that the media have played a lacklustre role in presenting the facts and arguments, and that it’s argued politicians have also failed to set that agenda. The significant challenges for the UK now we will meet head-on and, in Wales, work to strategically overcome, I have no doubt, but it is vital that such significant economic, social and societal challenges are fully and properly understood. It is imperative that the interests of Wales and its people are at the forefront and front centre of our strategy, and that this vacuum created by political turmoil and uncertainties across the UK that we’re all facing is re-stitched as swiftly as possible. Diolch. Er gwaethaf cyd-destun sy'n anodd a llawn gofid, mae pobl y DU wedi pleidleisio fel mwyafrif trwy broses ddemocrataidd ac wedi rhoi mandad democrataidd i adael, y mae'n rhaid i Lywodraeth y DU yn awr ei anrhydeddu a’i barchu fel ewyllys y bobl, ond ochr yn ochr â'r arian a addawyd gan y DU yn yr ymgyrch ‘gadael’. Mae hyn yn sylfaenol, ac mae'n rhaid i ni gyfaddef na wnaeth y dadleuon dros aros gyrraedd y nod, ond mae'r un mor iawn a phriodol bod ffeithiau yn cael eu deall, bod y cyhoedd yn canfod y materion o bwys o'r malu awyr a bod heriau sylweddol, yr wyf i wedi’u hamlinellu ac sydd, yn ddiau, yn ein hwynebu, yn cael eu deall gan y bobl. Mae'n ffaith galed bod y cyfryngau wedi chwarae rhan ddifflach wrth gyflwyno'r ffeithiau a'r dadleuon, ac y dadleuir hefyd bod gwleidyddion yn ogystal wedi methu â gosod yr agenda honno. Byddwn yn wynebu’r heriau sylweddol i'r DU yn awr yn uniongyrchol, ac, yng Nghymru, yn gweithio i’w goresgyn yn strategol, nid oes amheuaeth gennyf, ond mae'n hanfodol bod heriau economaidd, a chymdeithasol sylweddol o'r fath yn cael eu deall yn llawn ac yn briodol. Mae'n hanfodol bod buddiannau Cymru a'i phobl ar flaen y gad ac yn ganolog i’n strategaeth, a bod y gwactod hwn a grëwyd gan gythrwfl ac ansicrwydd gwleidyddol ar draws y DU sy’n wynebu pob un ohonom yn cael ei ail-bwytho cyn gynted ag y bo modd. Diolch.
15:00 - Caroline Jones
I would also like thank the First Minister for his statement on Friday and for bringing forward this important debate today. On Thursday, the people of the United Kingdom spoke and spoke loudly. They said: ‘Britain is better off outside the European Union’. It’s highly regrettable that the Prime Minister who gave us this referendum did not have the courage to see it through to its conclusion. However, it’s important that we all now work together to deliver the best deal for Wales and the UK. Our exit negotiations should not be overshadowed by internal strife and leadership campaigns in both the Conservative and Labour parties. There are those who seek to dismiss the views of the nearly 17.5 million British voters who voted to leave the EU. They may not like the results, but we live in a democracy, and that’s how democracy works: the majority rule. If we look at the referendum that led to the creation of our Assembly, that result was much, much closer, yet there wasn’t a clamour from the ‘no’ camp, seeking to circumvent the wishes of the electorate or looking to creatively negate the result. The people of the UK have made it clear: they are fed up with unelected bureaucrats telling them what to do. They want out of the EU, and it’s up to us, their elected representatives, to see that their wishes are fulfilled—[Interruption.] Sorry, is it an intervention you want? [Interruption.] Stand for election? Yes, I did. Byddwn innau hefyd yn hoffi diolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad ddydd Gwener ac am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw. Ddydd Iau, siaradodd pobl y Deyrnas Unedig a siarad yn uchel. Dywedasant: 'Mae Prydain yn well ei byd y tu allan i'r Undeb Ewropeaidd'. Mae'n anffodus iawn nad oedd y Prif Weinidog a roddodd y refferendwm hwn i ni yn ddigon dewr i ddilyn y mater hyd at ei derfyn. Fodd bynnag, mae'n bwysig ein bod i gyd yn awr yn gweithio gyda'n gilydd i sicrhau'r fargen orau i Gymru a'r DU. Ni ddylai ein trafodaethau ymadael gael eu bwrw i’r cysgod gan ymryson mewnol ac ymgyrchoedd arweinyddiaeth yn y Blaid Geidwadol a'r Blaid Lafur. Mae yna rai sy'n ceisio gwrthod barn y bron i 17.5 miliwn o bleidleiswyr Prydain a bleidleisiodd i adael yr UE. Efallai nad ydynt yn hoffi'r canlyniadau, ond rydym yn byw mewn democratiaeth, a dyna sut mae democratiaeth yn gweithio: y mwyafrif sy'n rheoli. Os edrychwn ni ar y refferendwm a arweiniodd at greu ein Cynulliad, roedd y canlyniad hwnnw’n llawer iawn agosach, ond ni chlywyd yr ochr 'na' yn gweiddi, i geisio osgoi dymuniadau'r etholwyr neu'n ceisio negyddu'r canlyniad yn greadigol. Mae pobl y DU wedi datgan yn glir: maent wedi cael digon ar fiwrocratiaid anetholedig yn dweud wrthynt beth i'w wneud. Maen nhw eisiau dod allan o'r UE, ac mae i fyny i ni, eu cynrychiolwyr etholedig, i sicrhau bod eu dymuniadau yn cael eu gwireddu— [Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, ai eisiau ymyrryd ydych chi? [Torri ar draws.] Sefyll etholiad? Do, mi wnes.
15:02 - Y Llywydd / The Presiding Officer
You don’t need to listen to Ministers who are making comments from their seats. You carry on with your contribution. Nid oes angen i chi wrando ar Weinidogion sy'n gwneud sylwadau o’u seddi. Ewch ymlaen â'ch cyfraniad.
15:02 - Caroline Jones
I was elected. We have to ignore dodgy petitions, political self-interest—yes, there have been petitions which have proved to have inaccuracies on them, online—and political self-interest and those who claim that the United Kingdom cannot stand alone. We have a once-in-a-lifetime opportunity to get a great deal for Wales and Great Britain, and I urge all sides to work together to get the terms of our exit right. We deplore any acts of discrimination and spitefulness towards any person. Cefais fy ethol. Mae'n rhaid i ni anwybyddu deisebau amheus, hunan-les gwleidyddol—do, fe fu deisebau y profwyd bod gwallau ynddynt ar-lein—a hunan-les gwleidyddol a'r rhai sy'n honni na all y Deyrnas Unedig sefyll ar ei phen ei hun. Mae gennym gyfle unwaith mewn oes i gael llawer iawn i Gymru ac i Brydain Fawr, ac rwy’n annog pob ochr i weithio gyda'i gilydd i gael y telerau mynd allan yn iawn. Rydym yn ystyried bod unrhyw weithredoedd o gamwahaniaethu a malais tuag at unrhyw berson yn wrthun.
15:03 - Llyr Gruffydd
Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad?
15:03 - Caroline Jones
Yes, I will. Gwnaf.
15:03 - Llyr Gruffydd
Do you not agree with me that some of the rhetoric that we’ve heard from UKIP representatives has actually fed that resentment and racism that we’ve seen? Onid ydych yn cytuno â mi bod rhywfaint o'r rhethreg yr ydym wedi’i chlywed gan gynrychiolwyr UKIP mewn gwirionedd wedi bwydo’r drwgdeimlad a’r hiliaeth yr ydym wedi’u gweld?
15:03 - Caroline Jones
I can assure you, you haven’t heard it from me, and these people here you haven’t heard it from either. To whom are you referring? Gallaf eich sicrhau, nad ydych wedi’i chlywed gennyf i, ac nid ydych wedi ei chlywed gan y bobl hyn yma ychwaith. At bwy yr ydych yn cyfeirio?
15:03 - Llyr Gruffydd
Will you take a further intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad arall?
15:03 - Caroline Jones
I will. Mi wnaf.
15:03 - Llyr Gruffydd
We had a question earlier today suggesting that some people who are legitimately in this country, seeking refuge are here—and the question was about the cost of those people. Surely, humanitarian considerations should come first? Cawsom gwestiwn yn gynharach heddiw sy'n awgrymu bod rhai pobl sy'n gyfreithlon yn y wlad hon, yn ceisio lloches yma—a’r cwestiwn oedd am gost y bobl hynny. Dylai ystyriaethau dyngarol ddod yn gyntaf, does bosib’?
15:03 - Caroline Jones
It was a different question, I admit, but it was a question that was asked by the constituents—no, not by UKIP, by the gentleman’s constituents. Yr oedd yn gwestiwn gwahanol, rwy’n cyfaddef, ond roedd yn gwestiwn a ofynnwyd gan etholwyr—na, nid gan UKIP, gan etholwyr y gŵr bonheddig.
15:03 - Llyr Gruffydd
Are you associating yourself with the question? A ydych yn cysylltu eich hun â'r cwestiwn?
15:03 - Y Llywydd / The Presiding Officer
I wouldn’t take a further intervention, if I were you. I’d carry on. Ni fyddwn yn cymryd ymyriad pellach, pe bawn i yn eich lle chi. Byddwn yn parhau.
15:03 - Caroline Jones
No problem. Dim problem.
To those who wish to derail our exit and hinder our progress on securing a great deal, I urge you to listen to the British people who delivered a clear mandate for Brexit. To our Scottish cousins, I say: you cannot derail our exit. Scottish voters may have voted in favour of remaining in the EU, but they also voted overwhelmingly to remain in the UK not so very long ago. Members, we have to carry out the democratic wishes of our UK voters. We have to ensure that our constituents who are in receipt of EU funding for their businesses and companies are not let down by the terms of our exit. We have to ensure that our exit deal delivers for Wales and the United Kingdom. We have to face down those seeking to divide our nation—[Interruption.] Exactly, divisiveness doesn’t pay—but above all, we also have to ensure we capitalise on the opportunities presented to us by our decision to leave the EU. I'r rhai sydd am fwrw ein hymadawiad oddi ar y cledrau a llesteirio ein cynnydd o ran sicrhau bargen wych, rwy’n eich annog i wrando ar bobl Prydain a gyflwynodd fandad clir ar gyfer Brexit. Wrth ein cefndryd yn yr Alban, rwy’n dweud: ni allwch fwrw ein hymadawiad oddi ar y cledrau. Efallai bod pleidleiswyr yn yr Alban wedi pleidleisio o blaid aros yn yr UE, ond maent hefyd wedi pleidleisio o fwyafrif llethol i aros yn y DU, a does fawr iawn o amser ers hynny. Aelodau, mae'n rhaid i ni gyflawni dymuniadau democrataidd ein pleidleiswyr yn y DU. Mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw ein hetholwyr sy’n derbyn arian gan yr UE ar gyfer eu busnesau a’u cwmnïau yn cael eu siomi gan delerau ein hymadawiad. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod ein cytundeb gadael yn cyflawni dros Gymru a'r Deyrnas Unedig. Mae'n rhaid i ni drechu’r rhai sy'n ceisio rhannu ein cenedl— [Torri ar draws.] Yn union, nid yw cynnen yn talu—ond yn bennaf oll, rhaid i ni hefyd sicrhau ein bod yn manteisio ar y cyfleoedd a gyflwynir i ni gan ein penderfyniad i adael yr UE.
Finally, Llywydd, we must remember that we are all elected by the public—all. We represent them whether they voted for us or not, and my pen writes the same for every constituent, regardless of how they voted and who they voted for. Thank you. Yn olaf, Lywydd, mae'n rhaid i ni gofio ein bod ni bob un wedi ein hethol gan y cyhoedd—bob un ohonom. Rydym yn eu cynrychioli p’un a wnaethant bleidleisio drosom ni ai peidio, ac mae fy ysgrifbin yn ysgrifennu'r un fath ar gyfer bob etholwr, ni waeth sut y maent wedi pleidleisio a thros bwy. Diolch.
15:05 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Dawn Bowden—[Interruption.] Dawn Bowden. Dawn Bowden— [Torri ar draws.] Dawn Bowden.
15:05 - Dawn Bowden
Diolch, Lywydd. I was hugely disappointed at the outcome of the EU referendum. Throughout the campaign, I sought to truthfully set out some of the dangers as I saw them, on leaving the EU. I campaigned from both my heart and my head on what I genuinely believed was the best for some of the most deprived communities; not just in Wales, but across the UK. Diolch, Lywydd. Cefais siom anferth yng nghanlyniad refferendwm yr UE. Drwy gydol yr ymgyrch, ceisiais osod allan yn onest rai o beryglon gadael yr UE, fel yr oeddwn i yn eu gweld. Ymgyrchais o fy nghalon a fy mhen dros yr hyn yr oeddwn yn wirioneddol gredu oedd orau ar gyfer rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig; nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y DU.
What is clear is that many people voted on things that they believed would result from us leaving the EU, in particular, an end to immigration. This was fuelled by the leave campaign and the reactionary and disgraceful right-wing media that shamed this country. For many, it was also a desperate vote for change from people who’ve now suffered years of Tory-imposed austerity. Many people thought that anything must be better than what they have now. We now know clearly that the leave campaigners both misled and lied to the British public with promises of £350 million a week for the NHS and how immigration would be controlled. That has not only reinforced mistrust in politicians, but it has also made many start to regret having voted to leave. Yr hyn sy'n amlwg yw bod llawer o bobl wedi pleidleisio ar y pethau yr oeddent yn credu fyddai’n deillio o’n gweld yn ymadael â’r UE, yn benodol, diwedd ar fewnfudo. Cafodd hyn ei ysgogi gan yr ymgyrch adael a'r cyfryngau asgell dde adweithiol a gwarthus a gododd gywilydd ar y wlad hon. I lawer, roedd hefyd yn bleidlais daer am newid gan bobl sydd bellach wedi dioddef blynyddoedd o galedi oherwydd y cyni a osodwyd gan y Torïaid. Roedd llawer o bobl yn credu bod yn rhaid i unrhyw beth fod yn well na'r hyn sydd ganddynt yn awr. Rydym bellach yn gwybod yn ddiamheuaeth fod yr ymgyrchwyr gadael wedi camarwain a dweud celwydd wrth y cyhoedd ym Mhrydain, gydag addewidion o roi £350 miliwn yr wythnos i’r GIG a chael rheolaeth ar fewnfudo. Mae hynny nid yn unig wedi atgyfnerthu’r diffyg ymddiriedaeth mewn gwleidyddion, mae hefyd wedi gwneud i lawer ddechrau difaru pleidleisio i adael.
One of my other fears of a ‘leave’ vote has always been the impact that it would have on workers’ rights. We’ve already seen leading Brexiteers advocating the removal of workers’ rights as part of any exit negotiations. Un o fy ofnau eraill ynghylch pleidlais i ‘adael’ bob amser oedd yr effaith y byddai'n ei chael ar hawliau gweithwyr. Rydym eisoes wedi gweld cefnogwyr Brexit blaenllaw yn argymell cael gwared ar hawliau gweithwyr fel rhan o unrhyw drafodaethau gadael.
Incidentally, Llywydd, it is worth noting that the restrictions placed on trade union strike ballots in the Tory Trade Union Act 2016, supported by most Brexiteers, would’ve invalidated this referendum result, because, apparently, strike ballots are far too important to allow a simple majority of those voting to determine an outcome, but a simple majority on the whole future of our nation for generations to come is not. Gyda llaw, Lywydd, mae'n werth nodi y byddai’r cyfyngiadau a osodwyd ar bleidleisiau streic undebau llafur yn Neddf Undebau Llafur 2016 y Torïaid, a gefnogwyd gan y rhan fwyaf o gefnogwyr Brexit, wedi annilysu canlyniad y refferendwm hwn, oherwydd, mae'n debyg, mae pleidleisiau streic yn rhy bwysig o lawer i ganiatáu i fwyafrif syml o'r rhai sy'n pleidleisio benderfynu canlyniad, yn wahanol i fwyafrif syml ar holl ddyfodol ein cenedl am genedlaethau i ddod.
Perhaps the most distressing manifestation of the leave vote, as has been said by many Members here today, is the widespread incidence of overt and public racism that we have witnessed since this result was announced. I hope everyone in this Chamber is appalled by this, will reject it totally and will stand up to defend and protect anyone subject to such hatred—hatred fuelled by the anti-immigration rhetoric of the ‘leave’ campaign. Efallai mai goblygiad mwyaf trallodus y bleidlais i adael, fel y dywedwyd gan lawer o Aelodau yma heddiw, yw’r achosion niferus o hiliaeth amlwg a chyhoeddus yr ydym wedi bod yn dyst iddynt ers i’r canlyniad hwn gael ei gyhoeddi. Gobeithio bod pawb yn y Siambr hon wedi ei syfrdanu gan hyn, y byddant yn ei wrthod yn llwyr ac y byddant yn codi ar eu traed i amddiffyn a gwarchod unrhyw un sy’n dioddef y fath gasineb—casineb a gafodd ei ysgogi gan rethreg wrth-mewnfudo yr ymgyrch ‘gadael’.
Now, while it is true that people voted to leave for a number of reasons, some of those were not to do with the EU at all—that does not mean that we should not listen to their concerns. We have to accept the outcome was what it was and I would now argue strongly that we need to put an end to the uncertainty pervading the country and invoke article 50 without delay. Those leading the ‘leave’ campaign should’ve had in place a strategy to enable them to be ready to negotiate a swift and structured exit, to settle the money markets, to protect people’s jobs, pensions, homes and investments and perhaps more importantly, the future of our young people. But as we know, they do not. Nawr, er ei bod yn wir fod pobl wedi pleidleisio i adael am nifer o resymau, roedd rhai o'r rheiny nad oeddent yn ymwneud â'r UE o gwbl—ac nid yw hynny'n golygu na ddylem wrando ar eu pryderon. Mae'n rhaid i ni dderbyn mae’r canlyniad oedd y canlyniad, a byddwn yn awr yn dadlau'n gryf bod angen i ni roi diwedd ar yr ansicrwydd sy’n treiddio’r wlad a galw erthygl 50 yn ddi-oed. Dylai'r rhai a oedd yn arwain yr ymgyrch ‘gadael’ fod wedi sefydlu strategaeth i’w galluogi i fod yn barod i drafod ymadawiad cyflym a strwythuredig, i dawelu’r dyfroedd yn y marchnadoedd arian, i ddiogelu swyddi, pensiynau, cartrefi a buddsoddiadau pobl ac yn bwysicach efallai, i ddiogelu dyfodol ein pobl ifanc. Ond fel y gwyddom, nid ydynt wedi gwneud hynny.
Llywydd, I mention our young people, as one thing that impressed me during the campaign was their knowledge and understanding of the issues at stake—far greater, perhaps, than many two or three times their age. As Julie Morgan mentioned, many of them didn’t get a vote. Lywydd, rwy’n sôn am ein pobl ifanc, gan mai un peth wnaeth argraff arnaf yn ystod yr ymgyrch oedd eu gwybodaeth a'u dealltwriaeth o'r hyn sydd yn y fantol—llawer mwy, efallai, na nifer o bobl ddwy neu dair gwaith eu hoedran. Fel y soniodd Julie Morgan, roedd llawer ohonynt na chawsant bleidlais.
15:09 - Suzy Davies
Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad?
15:09 - Dawn Bowden
No, I won’t. At the weekend, I met Alex, a 14-year-old girl from the Gurnos, who said to me, ‘Why have old people thrown away our future?’ Unfortunately, I didn’t have an answer for her. So, for Alex and her friends and for the deprived communities in Merthyr Tydfil and Rhymney and elsewhere, I urge the First Minister to be relentless in holding the exit proponents to account over promises that they made. I know he will work to ensure that Wales does not lose a penny in regeneration, inward investment and development funds and will seek to secure significant increases in funding to Wales under a revised Barnett formula to make up any shortfall. Na, ni wnaf. Ar y penwythnos, cyfarfûm ag Alex, merch 14 mlwydd oed o’r Gurnos, a ddywedodd wrthyf, 'Pam fod hen bobl wedi taflu ein dyfodol ni i ffwrdd?' Yn anffodus, doedd gen i ddim ateb iddi. Felly, ar gyfer Alex a'i ffrindiau ac ar gyfer y cymunedau difreintiedig ym Merthyr Tudful a Rhymni ac mewn mannau eraill, rwy’n annog y Prif Weinidog i fod yn ddi-ildio wrth ddwyn i gyfrif y rhai a blediodd dros adael am yr addewidion a wnaethant. Gwn y bydd yn gweithio i sicrhau nad yw Cymru'n colli ceiniog o ran adfywio, mewnfuddsoddi a chronfeydd datblygu, a gwn y bydd yn ceisio sicrhau cynnydd sylweddol yn y cyllid i Gymru dan fformiwla Barnett ddiwygiedig i wneud yn iawn am unrhyw ddiffyg.
Finally, Llywydd, as the Brexiteers need to be held to account on any proposed Brexit settlement, they will require a further endorsement and mandate by the British public, and I look forward to hearing how we will be consulted on that settlement, as no settlement can have any validity without the express agreement of the British people. Yn olaf, Lywydd, gan fod angen dwyn cefnogwyr Brexit i gyfrif ar gyfer unrhyw setliad arfaethedig o ran ymadael â’r UE, bydd yn ofynnol iddynt gael cymeradwyaeth a mandad pellach gan y cyhoedd ym Mhrydain, ac edrychaf ymlaen at glywed sut y byddwn yn ymgynghori ar y setliad hwnnw, gan na all unrhyw setliad fod yn ddilys heb gytundeb penodol pobl Prydain.
15:10 - David Melding
Well, what happened on Thursday matters. It matters bone, blood and breath, and the ramifications will extend down the generations. It matters here, it matters in Europe, and it also says an awful lot about the state of Western democracies. It also spoke of something very specific, and that was our membership of the EU, but the wider lessons, I think, are for all of us who are in this Assembly to bear in mind as we serve out our mandate in this, the fifth Assembly, and it’s a lesson, I think, politicians across the world will have to take as well. Wel, mae’r hyn a ddigwyddodd ddydd Iau yn bwysig. Mae'n bwysig, gorff ac enaid, a bydd y goblygiadau yn ymestyn ar hyd y cenedlaethau. Mae'n bwysig yma, mae'n bwysig yn Ewrop, ac mae hefyd yn dweud llawer iawn am gyflwr democratiaethau’r Gorllewin. Roedd hefyd yn siarad am rywbeth penodol iawn, sef ein haelodaeth o'r UE, ond rwy’n meddwl bod yna wersi ehangach i bob un ohonom sydd yn y Cynulliad hwn eu cadw mewn cof wrth i ni wasanaethu ein mandad yn hwn, y pumed Cynulliad, ac mae'n wers, rwy'n credu, y bydd yn rhaid i wleidyddion ar draws y byd ei dysgu hefyd.
But what’s immediately important is to work out what sort of relationship we should now have with the EU, and that does come down to what sort of access or membership of the single market we should now enjoy. This cannot be ducked, it has to be faced and it is the biggest thing that will determine our relationship in the future and will be at the heart of securing our economic prospects. I thought the Prime Minister was quite right yesterday in emphasising, in response to a question from an SNP Member, that Britain was built on an economic union and we now need that union to flourish, but also the single market that’s been established, as a British policy, largely, from the mid-1980s, in Europe. Ond yr hyn sy'n bwysig ar unwaith yw penderfynu pa fath o berthynas y dylem ei chael â’r UE yn awr, a hanfod hynny yw pa o fynediad neu aelodaeth o’r farchnad sengl y dylem fwynhau yn awr. Ni ellir osgoi hyn, mae'n rhaid ei wynebu a dyma’r peth mwyaf a fydd yn penderfynu ar ein perthynas yn y dyfodol ac a fydd wrth wraidd sicrhau ein rhagolygon economaidd. Roeddwn i'n meddwl bod y Prif Weinidog yn llygad ei le ddoe wrth bwysleisio, mewn ymateb i gwestiwn gan Aelod SNP, fod Prydain wedi’i hadeiladu ar undeb economaidd ac mae angen i ni weld yr undeb yn ffynnu yn awr, ond hefyd y farchnad sengl sydd wedi'i sefydlu, fel polisi Prydain, i raddau helaeth, o ganol y 1980au, yn Ewrop.
The Welsh economy is the most vulnerable in the UK, it seems to me, so it’s most dependent on us getting an effective, constructive and productive relationship with the EU. I do hope that all Brexiteers will focus on that and now live up to their assurances that they remain, at heart, true Europeans—a different version of Europe; I’m prepared to believe that—as we now work through the detail. But it’s not going to be easy to achieve, because what sort of access we have to the single market, are we a member of EFTA or not, or the EEA—there are all sorts of implications to that sort of relationship. We have to expect rigour from those who will now be negotiating, and they may face considerable instability economically, as well, at the very time the negotiations we need to succeed most are being undertaken. Ymddengys i mi mai economi Cymru yw'r un mwyaf agored i niwed yn y DU, a hon felly yw’r economi sydd fwyaf dibynnol ar gael perthynas effeithiol, adeiladol a chynhyrchiol â'r UE. Rwy’n gobeithio y bydd pob un sy’n cefnogi Brexit yn canolbwyntio ar hynny ac yn awr yn cyfiawnhau eu sicrwydd eu bod yn dal, yn y bôn, yn wir Ewropeaid—fersiwn wahanol o Ewrop; rwy'n barod i gredu hynny—wrth i ni weithio drwy'r manylion yn awr. Ond nid yw’n mynd i fod yn hawdd ei gyflawni, oherwydd pa fath o fynediad sydd gennym i’r farchnad sengl, a ydym yn aelod o EFTA neu beidio, neu'r AEE—mae pob math o oblygiadau i berthynas o’r fath. Mae'n rhaid i ni ddisgwyl trylwyredd gan y rhai a fydd yn awr yn trafod, ac efallai y byddant yn wynebu cryn ansefydlogrwydd economaidd, hefyd, ar union adeg y trafodaethau y mae arnom angen iddynt lwyddo fwyaf.
Many matters will also have to be examined about our future as a British state—what sort of Brexit UK will now emerge. It will have to adapt quite remarkably, in constitutional, fiscal and economic terms to survive. The chances of a Scottish secession have increased markedly. I don’t know if they’re probable yet, but we are at that tipping point, and whether we keep the union together will pretty much depend on what sort of vision we now have for the relationship we wish with the European Union. Bydd yn rhaid i nifer o faterion gael eu harchwilio hefyd am ein dyfodol fel gwladwriaeth Brydeinig—pa fath o DU fydd yn awr yn ymddangos yn sgil Brexit. Bydd yn rhaid i ni addasu mewn ffordd eithaf rhyfeddol er mwyn goroesi, a hynny yn nhermau cyfansoddiadol, ariannol ac economaidd. Mae'r siawns o ymwahaniad Albanaidd wedi cynyddu'n sylweddol. Nid wyf yn gwybod a ydynt yn debygol eto, ond rydym ni ar adeg dyngedfennol, ac mae p’un a ydym yn cadw’r undeb yn un yn dibynnu i raddau helaeth ar ba fath o weledigaeth sydd gennym yn awr ar gyfer y berthynas yr ydym yn dymuno ei chael â'r Undeb Ewropeaidd.
It is very clear to me that strong Welsh interests now emerge well beyond partisanship. The UK is a union of nations, and that needs to be emphasised and remembered by policy makers in Westminster as they negotiate Brexit, and it’s something we need to remember. We are here—we are the forum of Welsh politics and that responsibility is something that we must embrace fully. To further agreed Welsh interests, I believe, therefore, that strong cross-party working should now be encouraged in the Assembly—both the Assembly and, possibly, also with the Government, as it co-operates with all the parties in this forum. Presiding Officer, the fifth Assembly will have to show itself to be a trusted forum for the advance and defence of Welsh interests in the remarkably challenging times that we now face. If we fail, that sad lament will ring out, ‘Cry, the beloved country’. Mae'n glir iawn i mi fod buddiannau cryf Cymru'n yn dod i'r amlwg yn awr, a’u bod ymhell y tu hwnt i bleidgarwch. Mae'r DU yn undeb o genhedloedd, ac y mae angen i lunwyr polisi yn San Steffan bwysleisio a chofio hynny wrth iddynt drafod Brexit, ac mae'n rhywbeth y mae angen i ni ei gofio. Rydym ni yma—ni yw fforwm gwleidyddiaeth Cymru ac mae’r cyfrifoldeb hwnnw yn rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei gofleidio yn llawn. I hybu buddiannau Cymru y cytunwyd arnynt, rwy’n credu, felly, y dylid annog gweithio trawsbleidiol grymus yn y Cynulliad—yn y Cynulliad ac, o bosibl, gyda’r Llywodraeth hefyd, wrth iddi gydweithio â holl bleidiau y fforwm hwn. Lywydd, bydd yn rhaid i’r pumed Cynulliad ddangos ei fod yn fforwm y gellir ymddiried ynddo ar gyfer hybu ac amddiffyn buddiannau Cymru yn yr amseroedd hynod heriol a wynebwn yn awr. Os byddwn yn methu, bydd yr alarnad drist honno yn atseinio, 'Cry, the beloved country’.
15:14 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Jeremy Miles. Jeremy Miles.
15:14 - Jeremy Miles
Diolch, Lywydd, am y cyfle i gyfrannu i’r ddadl bwysig hon. Thank you, Presiding Officer, for the opportunity to contribute to this important debate.
The result of the referendum last week was a profound disappointment. The fact that Wales should choose to reject the relationship that has been so clearly in its interests is a challenge to all of us in this place, and we must respond tangibly, and not with easy rhetoric. The loss to Wales of hundreds of millions of pounds of income every year would be hugely detrimental. We have already seen, in many of our communities, the effect of the UK Government’s austerity cuts, taking money out of households and out of local economies, and this is a challenge on a much, much bigger scale. Coupled with economic uncertainty, both in Wales and across the UK, as companies now inevitably look at whether they are investing here or in the ongoing UK, we are facing a very traumatic period, despite the sunny optimism that very unlikely pair of Pollyannas, the leader of the Welsh Conservatives and the leader of UKIP. Roedd canlyniad y refferendwm yr wythnos diwethaf yn siom enbyd. Mae'r ffaith y byddai Cymru yn dewis gwrthod y berthynas sydd wedi bod mor amlwg o fuddiol iddi yn her i bob un ohonom yn y lle hwn, ac mae'n rhaid i ni ymateb yn bendant, ac nid â rhethreg hawdd. Byddai’r golled i Gymru o gannoedd o filiynau o bunnoedd o incwm bob blwyddyn yn hynod niweidiol. Rydym eisoes wedi gweld, mewn llawer o'n cymunedau, effaith cyni ariannol Llywodraeth y DU, yn tynnu arian allan o aelwydydd ac allan o economïau lleol, ac mae hon yn her ar raddfa lawer, lawer mwy. Ynghyd ag ansicrwydd economaidd, yng Nghymru a ledled y DU, wrth i gwmnïau edrych yn anochel ar p'un a ydynt yn buddsoddi yma neu yn y DU sy’n parhau, rydym yn wynebu cyfnod trawmatig iawn, er gwaethaf optimistiaeth heulog y ddau Bollyanna anhebygol, arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ac arweinydd UKIP.
I don’t want to be in a position where Wales qualifies for regional aid—none of us wants that. I want our economy to be robust enough not to need this and to flourish, and our overriding priority is, and must be, an economic policy that enables that. Dydw i ddim eisiau bod mewn sefyllfa lle mae Cymru yn gymwys i gael cymorth rhanbarthol—nid oes yr un ohonom eisiau hynny. Rwyf am i'n heconomi fod yn ddigon cadarn i beidio â bod angen hyn ac i ffynnu, a’n prif flaenoriaeth, wrth raid, yw polisi economaidd sy'n gwneud hynny’n bosibl.
15:16 - Suzy Davies
Thank you very much for taking the intervention, and I agree with your words that we shouldn’t be proud of the fact that we’ve needed convergence funding for this period of time. We’re on the same side on this, but I’m sure you will join with me with disliking, shall we say, some of the tone of the London left-leaning papers that have characterised our constituents who voted ‘leave’ as being thoughtless and, more importantly, thankless for the money that’s come from Europe to help support those communities. Do you accept, though, that the Welsh Government may have to take some responsibility for not convincing those particular communities that money has come from Europe and helped them, rather than coming directly from the Welsh Assembly, and what have we learnt, all of us, from that about how we convey how money is used in our communities and who’s responsible for the decisions? Diolch yn fawr iawn am gymryd yr ymyriad, ac rwy’n cytuno â'ch geiriau na ddylem fod yn falch o'r ffaith y bu angen cyllid cydgyfeirio arnom yn ystod y cyfnod hwn. Rydym ar yr un ochr ar hyn, ond rwy'n siŵr y byddwch yn ymuno â mi yn fy atgasedd tuag at dôn rhai o bapurau Llundain sy’n pwyso tua’r chwith sydd wedi galw ein hetholwyr a bleidleisiodd i ‘adael’ yn ddifeddwl ac, yn bwysicach fyth, yn ddiddiolch am yr arian sydd wedi dod o Ewrop i helpu i gefnogi'r cymunedau hynny. A ydych yn derbyn, fodd bynnag, y bydd yn rhaid i Lywodraeth Cymru gymryd rhywfaint o gyfrifoldeb dros beidio ag argyhoeddi’r cymunedau penodol hynny bod arian wedi dod o Ewrop ac wedi’u helpu, yn hytrach na dod yn uniongyrchol o Gynulliad Cenedlaethol Cymru, a'r hyn yr ydym wedi ei ddysgu, pob un ohonom, o hynny am sut yr ydym yn cyfleu sut y caiff arian ei ddefnyddio yn ein cymunedau a phwy sy'n gyfrifol am y penderfyniadau?
15:17 - Jeremy Miles
Thank you for that intervention. I do take the point that there’s been very unhelpful comment in some of the press about the response of our communities. I don’t take the other point that you raised, but I take that point, certainly. Diolch am yr ymyriad hwnnw. Rwy’n derbyn y pwynt y bu sylwadau di-fudd iawn mewn rhywfaint o'r wasg ar ymateb ein cymunedau. Nid wyf yn derbyn y pwynt arall a godwyd gennych, ond rwy’n derbyn pwynt hwnnw, yn sicr.
In fact, promises have been made in this campaign, and they’ve been mentioned again today on many occasions, and in my view, what the people of Wales voted for last week was, yes, to come out of the EU, but also for the funding that Wales currently receives from the EU to be made good by the British Government. The Brexit decision for us in Wales means both these things together, and how we respond to that decision in this place is critical. I don’t, myself, detect in the result any public yearning at the moment for a devolution settlement much broader than that which we are already discussing, though it remains to be seen whether that continues to be the case as the future of the United Kingdom unfolds. But I do believe that people voting to leave the EU did so in the firm belief that the projects, the infrastructure, the skills programmes, and so on that form an essential part of their communities would in some form continue. And so, we must respond to that in a tangible way. I believe now is the time to settle the question of how Wales is funded from Westminster and to put it on a firm footing. A new funding commitment must reflect the different needs of the people of Wales, and it must reflect, in full, the loss of European funding. HM Treasury, we are led to believe, will now make a significant saving every year, while the Welsh treasury must receive its fair share of that. Promises have been made, and now is the time for them to be kept. Mewn gwirionedd, gwnaed addewidion yn ystod yr ymgyrch hon, ac maen nhw wedi cael eu crybwyll eto heddiw ar sawl achlysur, ac yn fy marn i, yr hyn y pleidleisiodd pobl Cymru drosto yr wythnos diwethaf oedd, ie, cael dod allan o'r UE, ond hefyd am i’r arian a gaiff Cymru ar hyn o bryd gan yr UE i gael ei ad-dalu gan Lywodraeth Prydain. Mae penderfyniad Brexit i ni yng Nghymru yn golygu'r ddau beth hyn gyda’i gilydd, ac mae sut yr ydym yn ymateb i'r penderfyniad hwnnw yn y lle hwn yn hanfodol. Nid wyf i fy hun, yn canfod yn y canlyniad unrhyw ddyhead cyhoeddus ar hyn o bryd i gael setliad datganoli llawer ehangach na'r hyn yr ydym eisoes yn ei drafod, ond bydd yn rhaid aros i weld a yw hynny'n dal i fod yn wir wrth i ddyfodol y Deyrnas Unedig ddatblygu. Ond rwy’n credu bod pobl a bleidleisiodd i adael yr UE wedi gwneud hynny yn y gred gadarn y byddai’r prosiectau, y seilwaith, y rhaglenni sgiliau, ac yn y blaen, sy’n ffurfio rhan hanfodol o'u cymunedau yn parhau ar ryw ffurf. Ac felly, mae'n rhaid i ni ymateb i hynny mewn ffordd bendant. Rwy’n credu mai nawr yw'r amser i ddatrys y cwestiwn o sut y mae Cymru yn cael ei hariannu gan San Steffan, a’i roi ar sylfaen gadarn. Rhaid i ymrwymiad cyllido newydd adlewyrchu gwahanol anghenion pobl Cymru, a rhaid iddo adlewyrchu, yn llawn, y ffaith bod yr arian Ewropeaidd wedi’i golli. Rydym yn cael ein harwain i gredu y bydd Trysorlys ei Mawrhydi yn awr yn gwneud arbediad sylweddol bob blwyddyn, a rhaid i drysorlys Cymru dderbyn ei gyfran deg o hynny. Mae addewidion wedi eu gwneud, ac yn awr yw'r amser iddynt gael eu cadw.
So, I believe we need to include within the statutory architecture of an emerging Welsh constitution a guarantee in law of funding. It must describe the high-level principles underpinning a fair funding formula. The former First Minister, Rhodri Morgan, has referred to equality and redistribution as the guiding principles in this respect, and he must also describe how disputes over that funding would be resolved. Felly, rwy’n credu bod angen i ni gynnwys gwarant o ran y gyfraith cyllido o fewn pensaernïaeth statudol cyfansoddiad Cymru sy'n dod i'r amlwg. Rhaid iddo ddisgrifio'r egwyddorion lefel uchel sy'n sail i fformiwla ariannu deg. Mae’r cyn-Brif Weinidog, Rhodri Morgan, wedi dweud mai cydraddoldeb ac ailddosbarthu yw’r egwyddorion arweiniol yn hyn o beth, a rhaid iddo hefyd ddisgrifio sut y byddai anghydfod dros y cyllid hwnnw yn cael ei datrys.
I don’t believe the Welsh public will thank us if we respond to their verdict—which is, I believe, in part about the relevance of political life to their lives—by extensive debate about the form and powers of Westminster and Cardiff Bay. If we’ve been told anything by people across Wales, it’s that we need to do more to deal with the bread-and-butter issues, the daily struggles that our communities face. But, equally, we will not be forgiven if we fail to deliver, as a result of this vote, a settlement for Wales that addresses, not just the question of our formal relationship with the European Union, but also a fair and secure foundation for the future funding of Wales. Nid wyf yn credu y bydd y cyhoedd yng Nghymru yn diolch i ni os ydym yn ymateb i'w dyfarniad—sydd, yn fy marn i, yn ymwneud yn rhannol â pherthnasedd bywyd gwleidyddol i'w bywydau—â thrafodaeth helaeth am ffurf a phwerau San Steffan a Bae Caerdydd. Os ydym wedi cael clywed unrhyw beth gan bobl ledled Cymru, yr angen i ni wneud mwy i ymdrin â'r materion bara menyn, y brwydrau dyddiol y mae ein cymunedau yn eu hwynebu, yw hynny. Ond, yn yr un modd, ni chawn faddeuant os byddwn yn methu â darparu, o ganlyniad i'r bleidlais hon, setliad ar gyfer Cymru sy'n mynd i'r afael, nid dim ond â chwestiwn ein perthynas ffurfiol â'r Undeb Ewropeaidd, ond hefyd sylfaen deg a diogel ar gyfer ariannu Cymru yn y dyfodol.
15:19 - David J. Rowlands
First of all, I cannot believe that the Labour Party are still in denial about the true desires and aspirations of the working-class people of Wales. I have to say that they’re talking about just 2 or 4 per cent difference in the ‘in’ and the ‘out’ vote; well, in places such as Torfaen, Blaenau Gwent and many other parts of those Welsh Labour strongholds, it was something like 60 per cent to 40 per cent—and they’re still in denial about what the people want. Well, the truth of the matter is, of course, you’ve been in denial all along, because the European election results in Wales in 2014, where the UK Independence Party almost became the first party in over 100 years to beat the Labour Party in a national election, followed, of course, by the election of seven AMs to the Senedd in May from a party whose raison d’être was to leave the EU, should have been a wake-up call, not just to Labour, but to every party in Wales with a pro-European agenda. Incredibly, this was not to be the case. All of these parties elected to ignore the will of the Welsh people. The result on Thursday was a direct consequence of the disconnection of the established parties with the Welsh electorate, and not, as has been promulgated over the last few days, the result of any so-called misinformation on behalf of the ‘leave’ side, or even the relentless fear tactics employed by the ‘remain’ campaign. Yn gyntaf oll, ni allaf gredu bod y Blaid Lafur yn dal i fod yn gwadu gwir ddymuniadau a dyheadau pobl dosbarth gweithiol Cymru. Mae'n rhaid i mi ddweud eu bod yn siarad am ddim ond 2 neu 4 y cant o wahaniaeth yn y bleidlais ‘i mewn’ ac ‘allan’; wel, mewn lleoedd megis Torfaen, Blaenau Gwent a llawer o rannau eraill o gadarnleoedd Llafur yng Nghymru, roedd yn rhywbeth fel 60 y cant i 40 y cant—ac maent yn dal i wadu'r hyn y mae pobl ei eisiau. Wel, y gwir amdani yw, wrth gwrs, rydych wedi bod yn gwadu ar hyd yr amser, oherwydd dylai canlyniadau’r etholiad Ewropeaidd yng Nghymru yn 2014, pryd y bu bron i Blaid Annibyniaeth y DU ddod y blaid gyntaf ers dros 100 mlynedd i drechu'r Blaid Lafur mewn etholiad cenedlaethol, ac yna, wrth gwrs, ym mis Mai pryd y cafodd saith AC o blaid y mae gadael yr UE yn raison d'être iddi eu hethol i'r Senedd, fod wedi agor eich llygaid i’r gwirionedd, nid y blaid Lafur yn unig, ond pob plaid yng Nghymru sydd ag agenda sydd o blaid Ewrop. Yn anhygoel, nid oedd hyn yn wir. Dewisodd pob un o'r pleidiau hyn anwybyddu ewyllys y Cymry. Roedd y canlyniad ddydd Iau yn ganlyniad uniongyrchol i’r gwahaniad rhwng y pleidiau sefydledig ag etholwyr Cymru, ac nid, fel sydd wedi cael ei ledaenu dros y dyddiau diwethaf, yn ganlyniad i unrhyw wybodaeth anghywir bondigrybwyll ar ran yr ochr ‘gadael', neu hyd yn oed y tactegau ofn di-baid a ddefnyddiwyd gan yr ymgyrch ‘aros'.
However, this is not the time for anybody involved in the ‘out’ campaign to gloat at the outcome, particularly those of us in the Welsh Assembly. The implications of this referendum are far too important for any such indulgence. Fodd bynnag, nid dyma’r amser i unrhyw un a oedd yn ymwneud â'r ymgyrch 'allan' orfoleddu am y canlyniad, yn enwedig y rhai ohonom yn y Cynulliad. Mae goblygiadau’r refferendwm hwn yn llawer rhy bwysig i unrhyw ymblesera o'r fath.
15:22 - Lee Waters
Would you give way? A fyddech chi’n ildio?
15:22 - David J. Rowlands
Yes, okay. Byddwn, iawn.
15:22 - Lee Waters
Thank you. I accept your point that the result has exposed a deep disillusion for many people in working-class communities. I don’t accept it’s just about the EU. It represents a far deeper disconnect with the way that our economy works. But there’s now a challenge to those who made promises on the ‘leave’ campaign, because you made promises, and there’s a danger that if those aren’t kept, that disillusionment with politics as a process could be deeply toxic. So, what are you going to do to make sure that those who made claims and promises on your side honour those commitments? Diolch. Rwy’n derbyn eich pwynt bod y canlyniad wedi amlygu dadrithiad dwfn i lawer o bobl mewn cymunedau dosbarth gweithiol. Nid wyf yn derbyn ei bod yn ymwneud â’r UE yn unig. Mae'n cynrychioli datgysylltiad llawer dyfnach â’r ffordd y mae ein heconomi yn gweithio. Ond erbyn hyn mae her i'r rhai a wnaeth addewidion ar yr ymgyrch ‘gadael’, oherwydd fe wnaethoch addewidion, ac mae perygl, os nad yw’r addewidiion hynny yn cael eu cadw, y gallai dadrithiad â gwleidyddiaeth fod yn broses wenwynig iawn. Felly, beth ydych chi'n mynd i'w wneud i sicrhau bod y rhai a wnaeth honiadau ac addewidion ar eich ochr chi yn anrhydeddu’r ymrwymiadau hynny?
15:22 - David J. Rowlands
Well, I welcome your intervention on that part, but you still seem to be in denial about the reasons why they voted to come out of the European Union. But I think what I’ll go on to say will probably answer the question that you’ve just asked, and that is that I said that the implications of this referendum are far too important for any such indulgence. I put it to you that this is a time for cross-party action and consensus as never before. We who were involved in the ‘out’ campaign must and will support wholeheartedly any moves by the Welsh Government to secure not only the funds already promised to Wales by the Westminster Government, together, of course, with its commitment to honour the funding of all those projects now capitalised by the EU, but also to ensure that we get a fair share of those funds that Brexit will yield. I refer, of course, to the difference in what the UK pays into the European Union and that which it gives back. [Interruption.] No, I’m sorry. Wel, yr wyf yn croesawu eich ymyriad ar y rhan honno, ond rydych yn dal yn ymddangos i fod yn gwadu'r rhesymau pam eu bod wedi pleidleisio i ddod allan o'r Undeb Ewropeaidd. Ond rwy'n credu y bydd yr hyn yr af ymlaen i’w ddweud yn ateb y cwestiwn yr ydych wedi’i ofyn yn ôl pob tebyg, a hynny yw fy mod yn dweud, bod goblygiadau’r refferendwm hwn yn llawer rhy bwysig i unrhyw ymblesera o'r fath. Rwyf yn awgrymu i chi ei bod yn amser ar gyfer gweithredu trawsbleidiol a chonsensws fel erioed o'r blaen. Mae'n rhaid i ni ac fe fyddwn ni a oedd yn ymwneud â’r ymgyrch 'allan' yn cefnogi’n llwyr unrhyw gamau gan Lywodraeth Cymru i sicrhau nid yn unig yr arian a addawyd eisoes i Gymru gan Lywodraeth San Steffan, ynghyd, wrth gwrs, â’i hymrwymiad i anrhydeddu cyllid yr holl brosiectau sydd yn awr yn cael eu cyfalafu gan yr UE, ond hefyd i sicrhau ein bod yn cael cyfran deg o'r cronfeydd hynny y bydd Brexit yn eu cynhyrchu. Cyfeiriaf, wrth gwrs, at y gwahaniaeth yn yr hyn y mae’r DU yn ei dalu i mewn i'r Undeb Ewropeaidd a’r hyn y mae'n ei roi yn ôl. [Torri ar draws.] Na, mae'n ddrwg gen i.
Again, this is not a time for party-political bickering as to the outcome of the referendum. The people have spoken and it is up to us as a united Assembly to move forward to secure Wales’s future in this new political arena. Those same political pundits who had it so wrong on Europe are now predicting the break-up of the union. They will be proved wrong on that again. The union will remain fully intact and it is overwhelmingly the will of the Welsh people that we shall be part of that union. Unwaith eto, nid dyma’r amser ar gyfer cecru pleidiol ynghylch canlyniad y refferendwm. Mae'r bobl wedi siarad, ac mae'n fater i ni fel Cynulliad unedig symud ymlaen i sicrhau dyfodol Cymru yn yr arena wleidyddol newydd. Mae rhai o’r doethinebwyr gwleidyddol a oedd mor anghywir ynghylch Ewrop yn awr yn rhagweld y bydd yr undeb yn chwalu. Byddant yn cael eu profi'n anghywir ar hynny eto. Bydd yr undeb yn parhau i fod yn gyfan ac ewyllys mwyafrif llethol pobl Cymru yw y byddwn yn rhan o'r undeb honno.
Let us now help and trust the 40 MPs we sent to Westminster, most of whom are Labour MPs, as well as the Welsh Government, to secure the best possible outcome from this referendum on behalf of the Welsh people. The Welsh people have spoken. Let us respect their views. Just one small addendum: in 2010 Government figures showed that only 2.1 per cent of Welsh companies actually export to the EU. Let’s keep Wales’s exit from the EU in perspective. Thank you. Gadewch i ni yn awr helpu ac ymddiried yn y 40 AS a anfonwyd i San Steffan, y rhan fwyaf ohonynt yn Aelodau Seneddol Llafur, yn ogystal â Llywodraeth Cymru, i sicrhau'r canlyniad gorau posibl o’r refferendwm hwn ar ran pobl Cymru. Mae'r Cymry wedi siarad. Gadewch i ni barchu eu barn. Dim ond un atodiad bach: yn 2010 roedd ffigurau'r Llywodraeth yn dangos mai dim ond 2.1 y cant o gwmnïau Cymru mewn gwirionedd oedd yn allforio i'r UE. Gadewch i ni gadw ymadawiad Cymru â’r UE mewn persbectif. Diolch.
15:25 - John Griffiths
As with many others here today, Llywydd, I am hugely concerned at the vote to leave the European Union and its consequences. I do believe we are very much in uncharted waters now, and I feel very concerned for collective security and peace in Europe and beyond; our access, of course, to the single market, which is so important; inward investment and, indeed, general investment here in Wales and across the UK in our economy; and also, of course, in terms of loss of European funding. Fel llawer o rai eraill yma heddiw, Lywydd, mae’r bleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd a'i chanlyniadau yn destun pryder mawr i mi. Rwy’n credu ein bod ni wir ar dir newydd yn awr, ac rwy’n teimlo'n bryderus iawn o ran diogelwch a heddwch ar y cyd yn Ewrop a thu hwnt; ein mynediad, wrth gwrs, at y farchnad sengl, sydd mor bwysig; mewnfuddsoddiad ac, yn wir, buddsoddi cyffredinol yma yng Nghymru ac ar draws y DU yn ein heconomi; a hefyd, wrth gwrs, o ran colli cyllid Ewropeaidd.
One project that very much springs to mind is the metro, which I’m hugely supportive of, as I know many others here are also. I think it’s a big idea, in terms of our economy in south-east Wales, and in terms of connectivity on economic and social fronts. Now, it’s uncertain as to whether we will have the funds to take that project forward as intended and as quickly as intended, and I hope any uncertainty will be resolved as quickly as possible. Un prosiect sy’n dod yn amlwg i’r meddwl yw’r metro, prosiect yr wyf yn hynod gefnogol ohono, fel y gwn y mae llawer o rai eraill yma hefyd. Rwy'n credu ei fod yn syniad mawr, o ran ein heconomi yn y de-ddwyrain, ac o ran cysylltedd ar ffryntiau economaidd a chymdeithasol. Nawr, mae'n ansicr a fydd gennym yr arian i fynd â’r prosiect yn ei flaen fel y bwriadwyd ac mor gyflym ag y bwriadwyd, ac rwy'n gobeithio y bydd unrhyw ansicrwydd yn cael ei ddatrys cyn gynted ag y bo modd.
Also, as others have mentioned, Llywydd, I’m very, very concerned about community cohesion. It’s not just a matter of the direct attacks and, indeed, intimidation that people have experienced in the wake of the EU referendum result, but also the concern that has been generated in our communities. I think all of us can play a role here, at all levels of Government and civic society, in making it clear that we will stand up for people in our communities no matter what their background and no matter what their nationality or ethnicity. We all have a responsibility in these difficult times on that front. Hefyd, fel y mae eraill wedi crybwyll, Lywydd, rwy'n bryderus iawn, iawn am gydlyniant cymunedol. Nid dim ond mater yr ymosodiadau uniongyrchol ac, yn wir, y bygwth y mae pobl wedi’i brofi yn sgil canlyniad refferendwm yr UE, ond hefyd y pryder sydd wedi'i gynhyrchu yn ein cymunedau. Rwy'n credu y gall pob un ohonom chwarae rhan yma, ar bob lefel o'r Llywodraeth a'r gymdeithas ddinesig, wrth ei gwneud yn glir y byddwn yn cefnogi pobl yn ein cymunedau ni waeth beth yw eu cefndir ac ni waeth beth yw eu cenedligrwydd neu eu hethnigrwydd. Mae gennym ni i gyd gyfrifoldeb yn hynny o beth yn y cyfnod anodd hwn.
The next matter I’d like to mention, which others have also covered, Llywydd, is poverty, alienation and exclusion. I think it’s absolutely clear, when we look at the voting and the pattern of voting, that many people in our communities had that sense of hopelessness and not faring well in economic terms and in terms of their quality of life at the moment. In most circumstances, it’s understandable that they, when given an opportunity, as they see it, to deliver a strong message to kick, as it were, what they see as the establishment, the political elite—however they term it—they will take that opportunity, sometimes almost regardless of the actual issues at stake. I think there was a strong element of that in this particular vote and we need to recognise that sentiment, not just for that particular vote but in general. We need to greatly increase our efforts to tackle poverty, to create more inclusiveness in our communities and to build our economy for the benefit of all. Y mater nesaf yr hoffwn sôn amdano, y mae eraill hefyd wedi’i grybwyll, Lywydd, yw tlodi, dieithrio ac allgáu. Rwy'n credu ei fod yn gwbl glir, pan edrychwn ar y pleidleisio a phatrwm y pleidleisio, fod llawer o bobl yn ein cymunedau â’r ymdeimlad hwnnw o anobaith ac nad ydynt yn gwneud yn dda yn economaidd ac o ran ansawdd eu bywyd ar hyn o bryd. Yn y rhan fwyaf o amgylchiadau, mae'n ddealladwy, pan roddir cyfle iddynt, i gyflwyno neges gref i roi cic, fel petai, i’r hyn y maent yn ei weld fel y sefydliad, yr elît gwleidyddol—sut bynnag y maent yn ei ddisgrifio—byddant yn cymryd y cyfle hwnnw, weithiau bron heb ystyried y materion gwirioneddol sydd yn y fantol. Rwy'n credu bod elfen gref o hynny yn y bleidlais benodol hon ac mae angen i ni gydnabod y teimlad hwnnw, nid yn unig ar gyfer y bleidlais benodol honno ond yn gyffredinol. Mae angen i ni wneud mwy o ymdrech o lawer i fynd i'r afael â thlodi, i greu mwy o gynwysoldeb yn ein cymunedau ac i adeiladu ein heconomi er budd pawb.
Finally, Llywydd, I’d like to turn to internationalism and Wales, because I remember, being one of the original Members of the Assembly—there aren’t that many of us left now—that in the run-up to the establishment of the Assembly, and in its early months and years, a lot of people were very concerned about parochialism—that the Assembly would be inward looking and that Wales would become more inward looking and less outward facing. I’m pleased to say that I don’t think that was the experience at all. I think the Assembly and Wales have been very much outward facing, and Ministers, Assembly Members, civic society and organisations in Wales have been part of that. Yn olaf, Lywydd, hoffwn droi at ryngwladoldeb a Chymru, gan fy mod yn cofio, fel un o Aelodau gwreiddiol y Cynulliad—nid oes llawer ohonom ar ôl erbyn hyn—yn y cyfnod yn arwain at sefydlu’r Cynulliad, ac yn ei fisoedd a blynyddoedd cynnar, roedd llawer o bobl yn bryderus iawn ynghylch plwyfoldeb—y byddai'r Cynulliad yn fewnblyg ac y byddai Cymru yn dod yn fwy mewnblyg ac yn edrych llai tuag allan. Rwy'n falch o ddweud nad wyf yn credu mai dyna’r profiad o gwbl. Rwy'n meddwl bod y Cynulliad a Chymru wedi bod yn edrych tuag allan yn fawr iawn, ac mae Gweinidogion, Aelodau'r Cynulliad, cymdeithas ddinesig a sefydliadau yng Nghymru wedi bod yn rhan o hynny.
There have been various channels and processes that have facilitated that. We’ve become members of lots of international groupings, but an awful lot of it revolves around our membership of the European Union, whether it’s Welsh Ministers attending Council of Ministers meetings and, indeed, speaking for Wales there, or whether it’s the Committee of the Regions or visits by Assembly Members and others to Brussels and elsewhere in Europe. There are many facets to that engagement, but an awful lot of it, of necessity, revolves around our membership of the European Union. We are part of Europe, we will continue to be part of Europe and we do need to look, I believe, at how we channel that engagement with Europe and European Union countries in the wake of this vote. Bu amryw o sianeli a phrosesau sydd wedi hwyluso hynny. Rydym wedi dod yn aelodau o lawer o grwpiau rhyngwladol, ond mae llawer iawn ohono yn troi o amgylch ein haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, boed yn Weinidogion Cymru yn mynychu cyfarfodydd Cyngor y Gweinidogion ac, yn wir, yn siarad dros Gymru yno, neu’r Pwyllgor Rhanbarthau neu ymweliadau gan Aelodau'r Cynulliad ac eraill i Frwsel a mannau eraill yn Ewrop. Mae sawl agwedd i’r ymgysylltu hwnnw, ond mae llawer iawn ohono, o reidrwydd, yn troi o gwmpas ein haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd. Rydym yn rhan o Ewrop, byddwn yn parhau i fod yn rhan o Ewrop ac mae angen inni edrych, rwy’n credu, ar sut yr ydym sianelu'r ymgysylltu hynny â gwledydd Ewrop a'r Undeb Ewropeaidd yn sgil y bleidlais hon.
There are many other aspects, of course, that I’m hugely enthusiastic about in terms of our internationalism, like the programme for Africa, which I think has been a great success on so many fronts for Wales and the Welsh Government. But, certainly, European Union membership is at the heart of much of that international engagement. Mae nifer o agweddau eraill, wrth gwrs, yr wyf yn frwdfrydig iawn yn eu cylch o ran ein rhyngwladoldeb, fel y rhaglen ar gyfer Affrica, y credaf sydd wedi bod yn llwyddiant mawr i Gymru a Llywodraeth Cymru ar sawl lefel. Ond, yn sicr, mae aelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd wrth wraidd llawer o'r ymgysylltu rhyngwladol hwnnw.
So, in conclusion, Llywydd, I very much think that all of us here really—almost all of us anyway—would want to see a Wales open to the world and the world open to Wales. And, in the wake of this referendum result, it’s more important than ever that we work towards that internationalism, and that here in Wales we make sure that we are tolerant, we are inclusive, we are welcoming of difference. That’s the sort of Wales I want to see. Felly, i gloi, Lywydd, yr wyf wir yn credu y byddai pob un ohonom yma—bron pob un ohonom beth bynnag—am weld Cymru yn agored i'r byd a'r byd ar agor i Gymru. Ac, yn sgil canlyniad y refferendwm, mae'n bwysicach nag erioed ein bod yn gweithio tuag at y rhyngwladoldeb hwnnw, ac yma yng Nghymru ein bod yn gwneud yn siŵr ein bod yn oddefgar, ein bod yn gynhwysol, ein bod yn croesawu gwahaniaeth. Dyna'r math o Gymru yr wyf i am ei weld.
15:30 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Rwy’n galw ar y Prif Weinidog i ymateb i’r ddadl. I call on the First Minister to reply to the debate.
15:30 - Carwyn Jones
Diolch, Lywydd. I knew, when this debate was tabled, and when it began, that we would spend much time I suppose re-running the events and arguments of last week. But the result is there. It’s right to say that it was close, but then the establishment of this institution was a close referendum result as well—subsequently, of course, much strengthened in 2011. I have to say to Caroline Jones that there were people trying to overturn the result. In 2001, the Conservative manifesto had a commitment to holding a referendum in order to allow people to overturn the result. That, fortunately, now is history. But it’s there: the result is there; there is no going back on it. To my mind, there is no call for a second referendum. I think there are great dangers in that. If there are calls for a second referendum, those who voted to leave will just get angrier and that anger will be translated into something more unpleasant. They will see that their majority view, as they see it, is trying to be undone, and there are great dangers there. So, I know that others have mentioned this, but I don’t think a second referendum is something that would be wise at this moment in time. Diolch, Lywydd. Roeddwn i'n gwybod, pan gafodd y ddadl hon ei chyflwyno, a phan ddechreuodd, y byddem yn treulio llawer o amser mae'n debyg yn ailredeg digwyddiadau a dadleuon yr wythnos diwethaf. Ond mae'r canlyniad yno. Mae'n iawn i ddweud ei fod yn agos, ond yna roedd sefydlu'r sefydliad hwn yn ganlyniad refferendwm agos yn ogystal—wedi’i gryfhau lawer wedi hynny wrth gwrs, yn 2011. Mae'n rhaid i mi ddweud wrth Caroline Jones fod yna bobl oedd yn ceisio gwrthdroi'r canlyniad. Yn 2001, roedd gan faniffesto’r Ceidwadwyr ymrwymiad i gynnal refferendwm er mwyn galluogi pobl i wrthdroi’r canlyniad. Hen hanes yw hynny erbyn hyn, yn ffodus. Ond mae yno: mae’r canlyniad yno; nid oes mynd yn ôl arno. Yn fy marn i, nid oes galw am ail refferendwm. Rwy'n meddwl bod peryglon mawr yn hynny. Os oes galw am ail refferendwm, bydd y rhai a bleidleisiodd i adael yn digio fwy fyth a bydd y dicter yn cael ei drosi yn rhywbeth mwy annymunol. Byddant yn gweld bod ymgais i ddadwneud eu barn nhw, barn y mwyafrif, fel y maent yn ei weld, ac mae peryglon mawr yn hynny o beth. Felly, rwy’n gwybod bod eraill wedi sôn am hyn, ond dwi ddim yn meddwl y byddai cynnal ail refferendwm yn beth doeth ar hyn o bryd.
Could I turn to what the leader of the opposition said? He has positioned himself as somebody who can add to the debate— A gaf i droi at yr hyn a ddywedodd arweinydd yr wrthblaid? Mae ef wedi lleoli ei hun fel rhywun sy'n gallu ychwanegu at y ddadl—
15:31 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Sorry, the leader of the opposition is female and is Plaid Cymru. Mae'n ddrwg gennyf, mae arweinydd yr wrthblaid yn fenyw a Phlaid Cymru yw’r wrthblaid.
15:32 - Carwyn Jones
I beg your pardon; the leader of the Welsh Conservatives—old habits, I’m afraid. The leader of the Welsh Conservatives, what he said—he has put himself forward as somebody who can add to the vision of the future for Wales. What we had today was flowery waffle. He was asked—. [Interruption.] I’m trying to enter into the spirit of the debate and be kind. I asked him to give us some idea of the opportunities that exist and he failed to name any. Now, I don’t delight in that, because the danger is that those who have made promises on the ‘leave’ side see those promises fall apart. Those people who voted ‘leave’ will then take their anger out in different ways, and that will mean that we will see support for extreme, racist parties of the far right. That’s my great, great worry, and so there is a duty and a responsibility on all of us, including the ‘leave’ campaigners, to explain what happens next and do that quickly, rather than say, ‘Well, it’ll all be fine; there’ll be innovation here’ and whatever he said. We need more than waffle; we do need detail. Maddeuwch i mi; arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig—hen arferion, yn anffodus. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, yr hyn a ddywedodd—ei fod wedi cyflwyno’i hun fel rhywun sy'n gallu ychwanegu at y weledigaeth ar gyfer y dyfodol i Gymru. Yr hyn a glywsom heddiw oedd malu awyr blodeuog. Gofynnwyd iddo—. [Torri ar draws.] Rwy’n ceisio mynd i mewn i ysbryd y ddadl a bod yn garedig. Gofynnais iddo roi rhyw syniad i ni o'r cyfleoedd sy'n bodoli ac fe fethodd ag enwi un. Nawr, nid wyf yn ymhyfrydu yn hynny, oherwydd y perygl yw bod y rhai sydd wedi gwneud addewidion ar yr ochr ‘gadael’ yn gweld yr addewidion hynny yn chwalu. Bydd y bobl hynny a bleidleisiodd ‘gadael’ wedyn yn cymryd eu dicter allan mewn ffyrdd gwahanol, a fydd yn golygu y byddwn yn gweld cefnogaeth i bleidiau eithafol, hiliol y dde eithaf. Dyna fy mhryder mawr, mawr, ac felly mae dyletswydd a chyfrifoldeb ar bob un ohonom, gan gynnwys yr ymgyrchwyr ‘gadael’, i egluro beth sy'n digwydd nesaf ac i wneud hynny yn gyflym, yn hytrach na dweud, 'Wel, bydd pob dim yn iawn; bydd yna arloesi yma' a beth bynnag a ddywedodd. Mae angen mwy na malu awyr arnom; mae angen manylion arnom ni.
I do say to the leader of the Welsh Conservatives—I got it right this time—that this vote must not be used as a reason to leach powers away from the people of Wales. I have his exact words in front of me, what he said this afternoon. He said, and I quote: Rwy’n dweud wrth arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig—rwyf wedi ei gael yn iawn y tro hwn—bod yn rhaid i’r bleidlais hon beidio â chael ei defnyddio fel rheswm i hidlo pwerau i ffwrdd oddi wrth bobl Cymru. Mae ei union eiriau gen i o fy mlaen, yr hyn a ddywedodd y prynhawn yma. Dywedodd, ac rwy’n dyfynnu:
‘It is vital that Wales’s interests are protected and secured—’ mae'n hanfodol bod buddiannau Cymru yn cael eu hamddiffyn a’u diogelu—
Fine. Iawn.
‘—and communities which have had this money spent are given the confidence that the money will continue irrespective of whether it comes from the Treasury in London or Welsh Government.’ —a bod cymunedau sydd wedi cael yr arian hwn wedi’i wario yn cael yr hyder y bydd yr arian yn parhau boed yn dod o'r Trysorlys yn Llundain neu Lywodraeth Cymru.
The Welsh Government can’t make that money up; I can tell you that now. And then he added: Ni all Llywodraeth Cymru wneud yr arian hwnnw i fyny; gallaf ddweud hynny wrthych yn nawr. Ac yna ychwanegodd:
‘That money could…come directly from Westminster…. Why should the Welsh Government handle the money?’ Gallai’r arian hwnnw... ddod yn uniongyrchol o San Steffan .... Pam y dylai Llywodraeth Cymru drin yr arian?
That’s what he said. I say this to him now: economic development is devolved. Dyna beth ddywedodd. Rwy'n dweud hyn wrtho yn awr: mae datblygu economaidd wedi'i ddatganoli.
Andrew R.T. Davies a gododd— Andrew R.T. Davies rose—
15:33 - Carwyn Jones
Of course. Wrth gwrs.
15:34 - Andrew R.T. Davies
Surely, that is a legitimate question to pose, and it is for us in this institution, as politicians—[Interruption.] And it is for us in this institution, and politicians of all colours, to make sure that the language that we settle on actually represents what will deliver the best deal for Wales. We have to pose the difficult questions to get the answers we require. Siawns, mae hwnnw’n gwestiwn dilys i’w ofyn, a mater i ni yn y sefydliad hwn, fel gwleidyddion— [Torri ar draws.] Ac mae’n fater i ni yn y sefydliad hwn, a gwleidyddion o bob plaid, i wneud yn siŵr bod yr iaith yr ydym yn setlo arni mewn gwirionedd yn cynrychioli beth fydd yn sicrhau'r fargen orau i Gymru. Mae'n rhaid i ni ofyn y cwestiynau anodd i gael yr atebion sy'n ofynnol gennym.
15:34 - Carwyn Jones
He has spent months and months complaining about money being controlled from Brussels, saying it should come to Wales, and is now saying that it should be controlled by the Treasury in London. That is not in keeping with devolution. That is not what was promised by the ‘leave’ campaign. It’s not what we will ever sign up to, or agree to, in this Assembly, on this side and others of the house. He has to stop thinking like somebody sitting in Westminster and thinking about somebody sitting in Wales, and start thinking about what it means for Wales. There is no cause, no cause whatsoever, for suggesting that the money that we received from Europe should not come to Wales, but apparently should sit in London, at the discretion of the Treasury as to how it’s spent. That’s what he said. And now he is caught by his own words, which he denied earlier in the Chamber. He needs to explain to his own party—if you could see their faces—. He needs to explain to his own party why it is, suddenly, that what was said, the promise that was made that this money would come to Wales, is now not going to come to Wales for this elected Assembly to decide how that money is spent. And that is a fundamental attack on devolution. Not repeated by UKIP—not repeated by UKIP. It shows the direction the Conservatives are going in. Mae wedi treulio misoedd a misoedd yn cwyno am arian yn cael ei reoli o Frwsel, gan ddweud y dylai ddod i Gymru, ac mae bellach yn dweud y dylai gael ei reoli gan y Trysorlys yn Llundain. Nid yw hynny yn cyd-fynd â datganoli. Nid dyna'r hyn a addawyd gan yr ymgyrch ‘gadael’. Ni fyddwn ni fyth yn cefnogi hynny, neu yn cytuno â hynny, yn y Cynulliad hwn, ar yr ochr hon ac eraill y tŷ. Mae'n rhaid iddo roi'r gorau i feddwl fel rhywun sy’n eistedd yn San Steffan a meddwl am rywun sy’n eistedd yng Nghymru, a dechrau meddwl am yr hyn y mae'n ei olygu i Gymru. Nid oes achos, dim achos o gwbl, dros awgrymu na ddylai'r arian a gawsom gan Ewrop ddod i Gymru, ond mae'n debyg y dylai eistedd yn Llundain, yn ôl disgresiwn y Trysorlys o ran sut y caiff ei wario. Dyna beth a ddywedodd. Ac yn awr mae’n cael ei ddal gan ei eiriau ei hun, y gwnaeth eu gwadu yn gynharach yn y Siambr. Mae angen iddo esbonio i’w blaid ei hun—pe gallech weld eu hwynebau—. Mae angen iddo esbonio i’w blaid ei hun pam, yn sydyn, bod yr hyn a ddywedwyd, yr addewid a wnaed y byddai'r arian hwn yn dod i Gymru, yn awr yn mynd i beidio â dod i Gymru i’r Cynulliad etholedig hwn i benderfynu sut i’w wario. Ac mae hynny’n ymosodiad sylfaenol ar ddatganoli. Heb ei ailadrodd gan UKIP—heb ei ailadrodd gan UKIP. Mae'n dangos i ba gyfeiriad y mae’r Ceidwadwyr yn mynd.
I listened carefully to the other points that were made by other Members, particularly to the leader of the opposition, which I listened to carefully. She and I are not in the same position when it comes to what she has suggested today, which is independence in the EU, because the Welsh people have voted to leave the EU. I think there are difficulties in suggesting that way forward, when people have already said they want to leave. But it is right to say that constitutional change is needed. The UK cannot go on as it is, or it will not go on. I don’t share the Member David Rowlands’s optimism that the UK will continue forever and a day. This is the greatest threat to the UK that’s ever been posed. We see the opinion polls again in Scotland—not that anyone can trust polls, necessarily, but I do fear that what is happening in Scotland is very different to what was happening there in 2014, and there will be an effect on Wales. We know there’ll be an effect on Northern Ireland. Gwrandewais yn ofalus ar y pwyntiau eraill a wnaethpwyd gan Aelodau eraill, yn enwedig ar arweinydd yr wrthblaid, gwrandewais arni’n ofalus. Nid yw hi a minnau yn yr un sefyllfa pan ddaw at yr hyn y mae hi wedi’i awgrymu heddiw, sef annibyniaeth yn yr UE, gan fod pobl Cymru wedi pleidleisio i adael yr UE. Rwy'n meddwl bod anawsterau wrth awgrymu'r ffordd honno ymlaen, pan fod pobl eisoes wedi dweud eu bod eisiau gadael. Ond mae'n iawn dweud bod angen newid cyfansoddiadol. Ni all y DU fynd ymlaen fel y mae, neu ni fydd yn mynd ymlaen. Nid wyf yn rhannu optimistiaeth yr Aelod David Rowlands y bydd y DU yn parhau am byth a diwrnod. Dyma’r bygythiad mwyaf i'r DU sydd wedi ei beri erioed. Rydym yn gweld y polau piniwn eto yn yr Alban—nid bod unrhyw un yn gallu ymddiried mewn polau, o reidrwydd, ond rwy’n ofni fod yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban yn wahanol iawn i'r hyn oedd yn digwydd yno yn 2014, ac fe fydd yna effaith ar Gymru. Rydym yn gwybod y bydd yna effaith ar Ogledd Iwerddon.
I am in this strange situation now, where, of the four in my household, I am the only one who will not in the future have a right to live and work anywhere in the EU. Everyone else will, because they’ve got dual nationality. And it shows that even families are in different positions because of the vote that happened last week. Rwyf yn y sefyllfa ryfedd hon yn awr, ble, o'r pedwar yn fy nghartref, fi yw'r unig un na fydd yn y dyfodol â hawl i fyw a gweithio yn unrhyw le yn yr UE. Bydd pawb arall, oherwydd bod ganddynt genedligrwydd deuol. Ac mae'n dangos bod hyd yn oed teuluoedd mewn sefyllfaoedd gwahanol oherwydd y bleidlais a ddigwyddodd yr wythnos diwethaf.
We know that, in Northern Ireland, there are issues with the border, because it’s an open border, and the immigration policy on both sides of it will be different. And so there are great issues as to how that border will be monitored, and how that border will be patrolled. They are not issues that affect us directly in Wales, but they do affect the UK and its relationship with the European Union via that land border. Rydym yn gwybod, yng Ngogledd Iwerddon, bod problemau gyda'r ffin, oherwydd ei fod yn ffin agored, a bydd y polisi mewnfudo ar y ddwy ochr yn wahanol. Ac felly mae materion mawr ynghylch sut y bydd y ffin honno yn cael ei monitro, a sut y bydd y ffin yn cael ei phatrolio. Nid ydynt yn faterion sy'n effeithio yn uniongyrchol arnom ni yng Nghymru, ond maent yn effeithio ar y DU a'i pherthynas â'r Undeb Ewropeaidd trwy’r ffin honno ar y tir.
Can I deal with the issue of free trade? Access to the single market is absolutely fundamentally critical to the prosperity of Wales. If we do not have free and unfettered access to that single market, many of our businesses will be put at a disadvantage that their competitors elsewhere in the EU will not have. If you look at the automotive industry, there is a tariff on automotive parts of 5 per cent, a tariff on importing cars of 10 per cent; those are WTO rules. That affects so many of Wales’s automotive plants, not least my own in Bridgend. Unless there is a trade deal on the table that removes the fear and danger of tariffs, those plants will not be able to compete, because what they produce will automatically be more expensive than plants elsewhere. Now, the suggestion has been made, well, Europe exports more to the UK than the UK exports back. Well, the European Union is eight times bigger than the UK, so, in monetary terms, of course more is exported from the EU to Britain than the other way round. But, if you look at the percentages, nearly 50 per cent of what the UK exports goes to the EU. The movement back is between 7 per cent and 10 per cent. Actually, we are far more dependent on being able to export freely into the EU than the EU is to us. A gaf i ymdrin â'r mater o fasnach rydd? Mae mynediad at y farchnad sengl yn gwbl sylfaenol hanfodol i ffyniant Cymru. Os na chawn fynediad rhydd a dilyffethair at y farchnad sengl, bydd llawer o'n busnesau yn cael eu rhoi o dan anfantais na fydd yn berthnasol i’w cystadleuwyr mewn mannau eraill yn yr UE. Os ydych yn edrych ar y diwydiant modurol, mae tariff o 5 y cant ar rannau modurol, tariff o 10 y cant ar fewnforio ceir; rheolau Sefydliad Masnach y Byd yw’r rhain. Mae hynny'n effeithio ar gynifer o ffatrïoedd modurol Cymru, nid lleiaf fy un fy hun ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Oni bai fod cytundeb masnach ar y bwrdd sy'n cael gwared ar yr ofn a’r perygl o dariffau, ni fydd y ffatrïoedd hynny yn gallu cystadlu, oherwydd bydd yr hyn y maen nhw'n ei gynhyrchu yn awtomatig yn fwy costus na ffatrïoedd mewn mannau eraill. Nawr, mae’r awgrym wedi ei wneud, wel, mae Ewrop yn allforio mwy i'r DU nag y mae’r DU yn ei allforio yn ôl. Wel, mae’r Undeb Ewropeaidd wyth gwaith yn fwy na'r DU, felly, mewn termau ariannol, wrth gwrs mae mwy yn cael ei allforio o'r UE i Brydain na'r ffordd arall. Ond, os ydych yn edrych ar y canrannau, mae bron i 50 y cant o'r hyn y mae'r DU yn ei allforio yn mynd i'r UE. Mae'r symudiad yn ôl rhwng 7 y cant a 10 y cant. A dweud y gwir, rydym yn llawer mwy dibynnol ar allu allforio’n rhydd i mewn i'r UE nag y mae’r UE i ni.
If we look at the car market, people have said, ‘Well, German car manufacturers will want to export’. The difficulty is that makes like BMW can export with a 10 per cent tariff and people will still buy them, because people see it as a prestigious car to buy. It doesn’t apply to all car makes, and that’s the danger that we face. So, it is absolutely critical that the free movement of goods and services continues between the UK and the EU. Os byddwn yn edrych ar y farchnad ceir, mae pobl wedi dweud, 'Wel, bydd gweithgynhyrchwyr ceir Almaeneg yn awyddus i allforio'. Yr anhawster yw y gall brandiau fel BMW allforio gyda thariff o 10 y cant a bydd pobl yn dal i’w prynu nhw, oherwydd bod pobl yn ei weld fel car mawreddog i'w brynu. Nid yw'n berthnasol i bob brand o gar, a dyna’r perygl sy'n ein hwynebu. Felly, mae'n gwbl hanfodol bod y symudiad rhydd o nwyddau a gwasanaethau yn parhau rhwng y DU a'r UE.
Now, we have to remember that, in the negotiations that will take place, the UK Government will, inevitably, take the lead. We will have our own method of discussion with the EU. But the UK Government will negotiate mainly as the UK Government, but sometimes as the Government of England, when it comes to agriculture and fisheries. It won’t negotiate as the UK at all times. That’s why, to me, it is absolutely critical that, when there is a deal on the table, it is ratified separately by each of the national parliaments. Then we will get proper buy-in to any trade deal. It is not good enough simply for the Parliament in Westminster to ratify it, when there are some areas like agriculture and fisheries, which are wholly devolved, which will be affected. And so, this elected legislature must have a strong say—indeed, a ratification process for that. Nawr, mae'n rhaid i ni gofio, yn y trafodaethau a fydd yn digwydd, y bydd Llywodraeth y DU, yn anochel, yn cymryd yr awenau. Bydd gennym ein dull ein hunain o drafod â’r UE. Ond bydd Llywodraeth y DU yn trafod yn bennaf fel Llywodraeth y DU, ond weithiau fel Llywodraeth Lloegr, pan ddaw at amaethyddiaeth a physgodfeydd. Ni fydd yn trafod fel y DU bob amser. Dyna pam, i mi, mae'n gwbl hanfodol, pan fydd bargen ar y bwrdd, ei bod yn cael ei chadarnhau ar wahân gan bob un o'r seneddau cenedlaethol. Yna byddwn yn cael ymrwymiad priodol i unrhyw gytundeb masnach. Nid yw'n ddigon da i’r Senedd yn San Steffan yn unig ei gadarnhau, pan fydd meysydd megis amaethyddiaeth a physgodfeydd, sydd wedi eu datganoli'n llwyr, yn cael eu heffeithio. Ac felly, mae'n rhaid i’r ddeddfwrfa etholedig hon gael llais cryf—yn wir, proses gadarnhau ar gyfer hynny.
The Member Steffan Lewis raised some important points. He discussed first of all—talked first of all—about the need for an economic fairness Bill. I’m not entirely sure what that would mean. I don’t mean that in a disparaging way, I’m not quite clear about it, because what we find is, when investors come to Wales, they want to go to a specific site in Wales. You can’t say to them, ‘You can’t go there; you’ve got to go there’. So, Aston Martin was only ever going to go to St Athan. It wasn’t going to go anywhere else. So, it’s not as easy as it sounds simply to say, ‘Well, we’ll ensure that investment travels all over Wales’, because private companies don’t work like that. Public investment is easier, clearly; private investment, much more difficult. Cododd yr Aelod Steffan Lewis rai pwyntiau pwysig. Trafododd yn gyntaf oll—siaradodd yn gyntaf oll—am yr angen am Fil tegwch economaidd. Dydw i ddim yn hollol siŵr beth fyddai hynny'n ei olygu. Nid wyf yn golygu hynny mewn ffordd feirniadol, dydw i ddim yn hollol glir am y peth, oherwydd yr hyn yr ydym yn ei weld yw, pan fo buddsoddwyr yn dod i Gymru, maent am fynd i safle penodol yng Nghymru. Ni allwch ddweud wrthynt, "Ni allwch fynd i’r fan yna; mae'n rhaid i chi fynd i’r fan yna’.  Felly, nid oedd Aston Martin erioed yn bwriadu mynd i unrhyw le heblaw Sain Tathan. Nid oedd yn mynd i fynd i unrhyw le arall. Felly, nid yw mor hawdd ag y mae'n swnio i ddweud, 'Wel, byddwn yn sicrhau bod buddsoddiad yn teithio ar hyd a lled Cymru’, gan nad yw cwmnïau preifat yn gweithio fel’na. Mae buddsoddiad cyhoeddus yn haws, yn amlwg; ond mae buddsoddiad preifat yn llawer mwy anodd.
He talked about an investment bank of the isles—interesting and something, of course, that I’m sure will be explored in the months to come, and he also talked about Wales making its own way in the world. I have to say that UKTI have been hugely supportive of us as we’ve travelled around the world. We’ve received support from them. The embassies around the world have been nothing but supportive of us in attracting investment into Wales. We have opened offices in different parts of the world where we know we can be effective in adding something extra in terms of Wales’s voice. But I don’t think that the result last week will alter our ability to sell ourselves to the world in terms of being able to project Wales to the world. It will affect, of course, what we’re able to offer in terms of market access if there’s no deal on the table. One of the issues we always grapple with is, if we’re looking to expand our presence in a particular country, do we expand a presence in one country or do we open an office in another? These are issues that we constantly wrestle with. But we know that the offices in the US and India, particularly, are hugely, hugely important in terms of projecting Wales as a place to invest, and that will continue. Soniodd am fanc buddsoddi yr ynysoedd—diddorol a rhywbeth, wrth gwrs, rwy'n siŵr y bydd yn cael ei archwilio yn ystod y misoedd sydd i ddod, a siaradodd hefyd am Gymru yn torri ei chwys ei hun yn y byd. Mae'n rhaid i mi ddweud bod Masnach a Buddsoddi y DU wedi bod yn hynod gefnogol i ni wrth i ni deithio o amgylch y byd. Rydym wedi derbyn cefnogaeth ganddynt. Mae llysgenadaethau o gwmpas y byd wedi bod yn ddim ond cefnogol i ni o ran denu buddsoddiad i Gymru. Rydym wedi agor swyddfeydd mewn gwahanol rannau o'r byd lle’r ydym yn gwybod y gallwn ni fod yn effeithiol wrth ychwanegu rhywbeth mwy o ran llais Cymru. Ond nid wyf yn credu y bydd canlyniad yr wythnos diwethaf yn newid ein gallu i werthu ein hunain i'r byd o ran bod yn gallu cyflwyno Cymru i'r byd. Bydd yn effeithio, wrth gwrs, ar yr hyn yr ydym yn gallu ei gynnig o ran mynediad at farchnad os nad oes cytundeb ar y bwrdd. Un o'r materion yr ydym bob amser yn ymgodymu ag ef yw, os ydym yn ystyried ehangu ein presenoldeb mewn gwlad arbennig, a ydym yn ehangu presenoldeb mewn un wlad neu a ydym yn agor swyddfa mewn un arall? Mae'r rhain yn faterion yr ydym yn ymgodymu â nhw yn gyson. Ond rydym yn gwybod bod y swyddfeydd yn yr Unol Daleithiau ac India, yn arbennig, yn hynod, hynod o bwysig o ran cyflwyno Cymru fel lle i fuddsoddi, a bydd hynny'n parhau.
Mark Isherwood I listened to carefully. Many years ago, Members will recall Steve Wright when he was on Radio 1. He had a character called Mr Angry from Purley, who was somebody who began calmly and then worked himself up into a rage, almost choking on his own rage. Well, he did that again today. He is, after all, somebody in this Chamber who once described us on these benches as ‘left-wing fascists’. So, I remember that phrase. But I have to say to him, he talks about inclusivity—for years his party had Secretaries of State for Wales who didn’t even represent Welsh constituencies. We will not take lessons from the Conservative party about inclusivity when they had people representing us who had no connection at all with the people of Wales. Thankfully, those days have changed. Gwrandewais yn ofalus ar Mark Isherwood. Flynyddoedd lawer yn ôl, bydd yr Aelodau'n cofio Steve Wright pan oedd ar Radio 1. Roedd ganddo gymeriad o'r enw Mr Angry o Purley, a oedd yn rhywun a oedd yn dechrau’n dawel ac yna'n cynddeiriogi, bron yn tagu ar ei gynddaredd ei hun. Wel, fe wnaeth ef hynny eto heddiw. Mae ef, wedi'r cyfan, yn rhywun yn y Siambr hon a’n disgrifiodd ni unwaith ar y meinciau hyn fel 'ffasgwyr adain chwith'. Felly, rwy’n cofio’r ymadrodd hwnnw. Ond rhaid i mi ddweud wrtho, mae'n sôn am gynhwysiant—am flynyddoedd roedd gan ei blaid ef Ysgrifenyddion Gwladol Cymru nad oedd hyd yn oed yn cynrychioli etholaethau Cymreig. Ni fyddwn yn cymryd gwersi gan y blaid Geidwadol am gynhwysiant pan oedd ganddynt bobl yn ein cynrychioli nad oedd ganddynt unrhyw gysylltiad o gwbl â phobl Cymru. Diolch byth, mae’r dyddiau hynny wedi newid.
I listened to what Caroline Jones had to say and I think I’ve dealt with that in terms of what she said about the narrowness of the referendum result. But we have to understand that it is said that there are opportunities. They’re not apparent yet—not apparent yet. I’ve not heard any in this Chamber that present themselves as opportunities. We know there are challenges. Right, that’s what the people of Wales have delivered and that’s what the people of Britain have delivered; we have to get on with it. But it’s hugely important, as I’ve said, for ‘leave’ campaigners to come up with an idea of what they think the UK is going to look like. What sort of relationship do we have with the EU? What sort of relationship do we have on the world stage? If that is not articulate and clear—[Interruption.]—in a second. If that is not articulate and clear then that gap will be filled by those who are more extreme. Gwrandewais ar yr hyn a oedd gan Caroline Jones i'w ddweud ac rwy’n meddwl fy mod wedi delio â hynny o ran yr hyn a ddywedodd am agosrwydd canlyniad y refferendwm. Ond mae'n rhaid i ni ddeall y dywedir bod yna gyfleoedd. Dydyn nhw ddim yn amlwg eto—ddim yn amlwg eto. Nid wyf wedi clywed dim yn y Siambr hon sy'n cyflwyno eu hunain fel cyfleoedd. Rydym yn gwybod bod yna heriau. Iawn, dyna beth mae pobl Cymru wedi’i gyflwyno a dyna beth y mae pobl Prydain wedi’i gyflwyno; mae'n rhaid i ni fwrw ymlaen â'r gwaith. Ond mae'n hynod o bwysig, fel yr wyf wedi dweud, i’r ymgyrchwyr ‘gadael’ feddwl am syniad o sut y maent yn credu y bydd y DU yn edrych. Pa fath o berthynas sydd gennym â’r UE? Pa fath o berthynas sydd gennym ar lwyfan y byd? Os nad yw hynny'n groyw ac yn glir— [Torri ar draws.] —mewn eiliad. Os nad yw hynny'n groyw ac yn glir, yna bydd y bwlch hwnnw yn cael ei lenwi gan y rhai sydd yn fwy eithafol.
15:43 - Nick Ramsay
Thank you, First Minister. I agree with some of the comments made by David Rowlands earlier. Do you share my concern that we have enough trouble getting the money we’re due out of the Treasury anyway, and we have done since 1999 because of the way the Barnett formula has worked over that time, so, when it comes to getting additional money out of the Treasury to replace the money we’re currently getting from Brussels, that really will be quite a challenging task and there’s no guarantee we’re going to get that, which is why we need the fiscal framework to operate? Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Rwy’n cytuno â rhai o'r sylwadau a wnaed gan David Rowlands yn gynharach. A ydych yn rhannu fy mhryder ein bod yn cael digon o drafferth cael yr arian sy’n ddyledus i ni allan o'r Trysorlys beth bynnag, ac yr ydym wedi gwneud ers 1999 oherwydd y ffordd y mae fformiwla Barnett wedi gweithio dros y cyfnod hwnnw, felly, pan ddaw at gael arian ychwanegol o'r Trysorlys i gymryd lle'r arian yr ydym yn ei gael ar hyn o bryd o Frwsel, bydd honno’n dasg wirionedd heriol a does dim sicrwydd ein bod yn mynd i gael hynny, a dyna pam mae angen y fframwaith cyllidol arnom i weithredu?
15:43 - Carwyn Jones
There is always a welcome for the Member on these benches with his views. But he’s right—he’s right. Because Members will know that getting money out of the Treasury, fairness, the Barnett formula, air passenger duty—the answer was always ‘no’, because apparently the people of Wales and their views are not important. Well, that has to change. Others have said it in this Chamber and I’ll repeat it once again: it is our money and it needs to come to Wales for this legislature to decide how that money is distributed. Nothing else will do. Mae croeso i'r Aelod ar y meinciau hyn fynegi’i farn bob amser. Ond mae'n iawn—mae’n iawn. Gan y bydd yr Aelodau'n gwybod bod cael arian allan o'r Trysorlys, tegwch, fformiwla Barnett, toll teithwyr awyr—yr ateb oedd 'na' bob amser, oherwydd nid yw pobl Cymru a’u barn yn bwysig yn ôl pob golwg. Wel, mae’n rhaid i hynny newid. Mae eraill wedi ei ddweud yn y Siambr hon a byddaf yn ailadrodd unwaith eto: ein harian ni yw e ac mae angen iddo ddod i Gymru er mwyn i’r ddeddfwrfa hon benderfynu sut y caiff yr arian ei ddosbarthu. Ni fydd unrhyw beth arall yn dderbyniol.
So, we face a different world, a different kind of politics, and a very uncertain world. We don’t know what the relationship will be with the EU. We don’t know what the UK, if it exists, will look like over the next few years. What is hugely important, I believe, for all of us in this Chamber, is to provide answers. They may not be answers we all agree on but, if we fail to provide a vision of a way forward, whatever differences there are between the different visions, then the gap will be filled by those whose views are far more extreme. We sometimes think that the 1930s and those conditions could never return, but I’m not convinced. So, it’s important for democratic politicians to make sure that they regain the confidence of the public, regain the trust of the public, and make sure that we have prosperity, justice and fairness for our nation. Felly, rydym yn wynebu byd gwahanol, math gwahanol o wleidyddiaeth, a byd ansicr iawn. Nid ydym yn gwybod beth fydd y berthynas â’r UE. Nid ydym yn gwybod sut fydd y DU, os yw'n bodoli, yn edrych dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Yr hyn sy'n hynod o bwysig, yn fy marn i, i bob un ohonom yn y Siambr hon, yw darparu atebion. Efallai na fyddant yn atebion y byddwn ni i gyd yn cytuno arnynt, ond, os byddwn yn methu â darparu gweledigaeth ar gyfer ffordd ymlaen, pa bynnag wahaniaethau sydd rhwng y gwahanol weledigaethau, yna bydd y bwlch yn cael ei lenwi gan y rhai y mae eu barn yn llawer mwy eithafol.  Rydym weithiau yn credu na allai’r 1930au a'r amodau hynny fyth ddychwelyd, ond dydw i ddim yn argyhoeddedig. Felly, mae'n bwysig i wleidyddion democrataidd wneud yn siŵr eu bod yn adennill hyder y cyhoedd, adennill ymddiriedaeth y cyhoedd, a gwneud yn siŵr bod gennym ffyniant, cyfiawnder a thegwch i'n cenedl.
15:45 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? If not, the motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement
15:45 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Rydym yn symud nawr i eitem 3 ar yr agenda, sef y datganiad a chyhoeddiad busnes. Rwy’n galw ar Jane Hutt. We move on to item 3 on the agenda, which is the business statement and announcement. I call on Jane Hutt.
15:45 - Jane Hutt
Diolch, Lywydd. I’ve made several changes to this week’s business in response to last week’s events. Members will be aware that the statement on phase 1 implementation of the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act 2016 was issued as a written statement yesterday. Similarly, the oral statements on school governing bodies, flood and coastal erosion risk management, and the road and street works strategy will be issued as written statements, and the debate on renaming the Assembly has been postponed until next week. The First Minister will, however, set out the Government’s legislative programme in an oral statement this afternoon. Finally, the Business Committee has scheduled a number of procedural motions relating to Assembly committees. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically. Diolch, Lywydd. Rwyf wedi gwneud sawl newid i fusnes yr wythnos hon mewn ymateb i ddigwyddiadau’r wythnos diwethaf. Bydd yr Aelodau'n gwybod y cafodd y datganiad ar gyfnod 1 gweithredu Deddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016 ei gyhoeddi fel datganiad ysgrifenedig ddoe. Yn yr un modd, bydd y datganiadau llafar ar gyrff llywodraethu ysgolion, rheoli risgiau llifogydd ac erydu arfordirol, a'r strategaeth gwaith ffyrdd a gwaith stryd yn cael eu cyhoeddi fel datganiadau ysgrifenedig, ac mae’r ddadl ynglŷn ag ailenwi'r Cynulliad wedi ei gohirio tan yr wythnos nesaf. Bydd y Prif Weinidog, er hynny, yn nodi rhaglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth mewn datganiad llafar y prynhawn yma. Yn olaf, mae'r Pwyllgor Busnes wedi trefnu nifer o gynigion trefniadol yn ymwneud â phwyllgorau'r Cynulliad. Mae busnes y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.
15:46 - Jenny Rathbone
We’ve just had the beginning of a very important discourse on the momentous and terrifying decision taken last Thursday. I wondered if it’s possible to fit in, before the summer recess, three further debates on specific areas that are posed by the Brexit decision. One is on the future of our fisheries, and how we might protect them in light of the fact that we only have one boat at the moment to protect the whole of our coastline. Rydym newydd gael dechrau trafodaeth bwysig iawn ar y penderfyniad tyngedfennol a brawychus a wnaed ddydd Iau diwethaf. Tybed a yw'n bosibl, cyn toriad yr haf, cynnwys tair dadl arall ynglŷn â meysydd penodol sy'n deillio o’r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd? Un ohonynt yw dyfodol ein pysgodfeydd, a sut y gallwn eu hamddiffyn yn wyneb y ffaith nad oes gennym ond un cwch ar hyn o bryd i amddiffyn ein harfordir cyfan.
Secondly, the implications for all our universities through the potential loss of Horizon 2020 funding—we think about the important research going on at Cardiff University to investigate the causes of dementia, bipolar disease and other important diseases linked to the workings of the brain, and the fact that these are obviously universal diseases, and the results need to be shared across all nations. So, the importance of, hopefully, being able to maintain that leadership across Europe—that leadership and collaboration—and how we might be able to do that as we take forward these negotiations. Yn ail, y goblygiadau i bob un o’n prifysgolion o ganlyniad i’r posibilrwydd o golli cyllid Horizon 2020—er enghraifft yr ymchwil pwysig sy’n digwydd ym Mhrifysgol Caerdydd i ymchwilio i’r hyn sy’n achosi dementia, salwch deubegynol a chlefydau pwysig eraill sy'n gysylltiedig â’r ffordd y mae’r ymennydd yn gweithio, a’r ffaith bod y rhain yn amlwg yn glefydau cyffredinol, ac mae angen rhannu’r canlyniadau rhwng yr holl genhedloedd. Felly, pwysigrwydd gallu, gobeithio, cynnal yr arweinyddiaeth honno ar draws Ewrop—yr arweinyddiaeth a’r cydweithio—a sut y gallwn wneud hynny wrth inni fwrw ymlaen â’r trafodaethau hyn.
The third is on the future of our farming, in the light of the fact that we still import 40 per cent of our food, which of course is going to go up as a result of the massive reduction in the value of the pound against other currencies, and what opportunities may be available to farmers from this threat to increase both food and agriculture growing so that we do not have to have such expensive imported food. Mae’r trydydd yn ymwneud â dyfodol ein diwydiant ffermio, yng ngoleuni'r ffaith ein bod yn dal i fewnforio 40 y cant o'n bwyd, a fydd, wrth gwrs, yn cynyddu yn sgil y gostyngiad aruthrol yng ngwerth y bunt yn erbyn arian gwledydd eraill, a pha gyfleoedd a all fod ar gael i ffermwyr yn sgil y bygythiad hwn er mwyn cynyddu cynhyrchu bwyd ac amaethyddiaeth fel nad oes yn rhaid wrth gymaint o fwyd drud wedi’i fewnforio.
15:48 - Jane Hutt
Thank you, Jenny Rathbone. Of course, we have just had a debate—a very full debate—in response to the referendum, and the First Minister made two statements on Friday and, indeed, again yesterday, following our Welsh Government Cabinet meeting, laying out the steps that the Welsh Government is taking. As you are clearly aware, and as has been discussed this afternoon, it will take time to work through the implications of last week’s referendum result. Of course, we have to recognise—this is particularly important to your questions—no immediate changes are likely to take place in terms of regulatory requirements or EU investments and funding. For example, there are issues like the basic payments scheme, investment, Glastir scheme contracts—they’ll be honoured—and RDP grant rounds, which are already open and will continue. So, of course, information will be made available and opportunities, I know, for further clarification via statement and debate, I’m sure, will be possible. Diolch ichi, Jenny Rathbone. Wrth gwrs, rydym newydd gael dadl—dadl lawn iawn—yn sgil y refferendwm, a gwnaeth y Prif Weinidog ddau ddatganiad ddydd Gwener ac, yn wir, unwaith eto ddoe, yn dilyn cyfarfod Cabinet Llywodraeth Cymru, yn nodi’r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd. Fel yr ydych yn amlwg yn gwybod, ac fel y trafodwyd y prynhawn yma, bydd yn cymryd amser i brosesu goblygiadau canlyniad y refferendwm yr wythnos diwethaf. Wrth gwrs, mae'n rhaid inni gydnabod—mae hyn yn arbennig o bwysig i'ch cwestiynau—nad oes dim newid yn debygol o ddigwydd yn syth o safbwynt y gofynion rheoleiddio neu fuddsoddiadau a chyllid yr UE. Er enghraifft, mae materion fel y cynllun taliadau sylfaenol, buddsoddi, contractau cynllun Glastir—cânt eu hanrhydeddu—a rowndiau grant y Cynllun Datblygu Gwledig, sydd eisoes ar agor ac a fydd yn parhau. Felly, wrth gwrs, bydd gwybodaeth ar gael a bydd cyfleoedd i gael eglurhad pellach trwy ddatganiad a dadl, rwyf yn siŵr.
15:49 - Simon Thomas
A gaf i ddiolch i’r rheolwr busnes am ei datganiad a diolch am newid busnes y Llywodraeth er mwyn caniatáu inni drafod heddiw ganlyniad y refferendwm yr wythnos diwethaf? Mae’n siŵr bod Aelodau yn parchu ac yn ddiolchgar am hynny. Oherwydd hynny, rydych chi wedi gohirio y ddadl roeddech chi am ei thrafod ynglŷn ag ailenwi’r Siambr—dim y Siambr; mae’r Siambr eisoes yn enw yn y Senedd—ailenwi’r sefydliad yn ‘Senedd Cymru’. A fedrwch chi gadarnhau, pan rydych chi’n dod nôl at y cynnig hwnnw, y byddwch wedi trafod ac wedi cymryd i ystyriaeth rai o’r gwelliannau a oedd eisoes yn cael eu trafod wrth i’r cynnig gael ei osod ar gyfer yr wythnos hon, ac felly y bydd hynny wedi symud ymlaen rhywfaint cyn trafod y cynnig yn enw’r Llywodraeth? May I thank the business manager for her statement and thank you for changing Government business to allow us to discuss the referendum results of last week? I’m sure that all Members will respect that and be grateful for it. As a result of that, you have deferred the debate on the renaming of this Siambr—not the Siambr, but the renaming of the institution the ‘Welsh Parliament’. Can you confirm that, when you bring that motion back, you will have discussed and taken into account some of the amendments that were already being discussed as the motion was being tabled for this week and that that, perhaps, will have progressed a little before we discuss that motion tabled by Government?
Ac yn ail, fe hoffwn i jest godi dau neu dri o bethau sydd yn deillio o’r drafodaeth rydym wedi ei chael heddiw ynglŷn â’r bleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd. A oes modd, os gwelwch yn dda, felly, gael datganiad yn weddol o glou—yn sicr cyn yr haf—ar y ffordd mae’r Llywodraeth yn ei gweld ymlaen ar gyfer perthynas y farchnad sengl a’r farchnad rydd—y ddwy berthynas bosibl i Gymru—y tu fewn i’r sefyllfa yma. Rwyf wedi gofyn eisoes i’r Prif Weinidog ynglŷn â lle rwy’n dod ohono fel aelod o’r ardal economaidd Ewropeaidd, ond byddai’n dda iawn cael datganiad ffurfiol gan y Llywodraeth ynglŷn â pha safiad mae’r Llywodraeth yn ei gymryd wrth inni fynd mewn i’r broses o negodi i adael yr Undeb Ewropeaidd, achos nid oes yr un o’r cwestiynau yma wedi eu hateb yn ystod yr awr a hanner diwethaf, yn sicr gan y bobl a oedd am adael yr Undeb Ewropeaidd. Secondly, I would just like to raise two or three things that do emerge from the debate that we’ve had this afternoon on the vote to leave the European Union. Could we please, therefore, have a statement relatively swiftly—certainly before summer—on the way the Government sees their relationship with the single market and the free market, the two possible relationships for Wales? I have already asked the First Minister in terms of how I see things in terms of membership of the European economic area, but it would be good to have a formal statement from Government as to its stance as we enter this process of negotiating our exit from the European Union, because none of these questions have been answered during the last hour and a half, certainly not by those people who wanted to leave the European Union.
Yr ail ran o hynny yw: a oes modd cael datganiad, efallai gennych chi fel y prif reolwr busnes, ynglŷn â’r ffordd y gall y Cynulliad cyfan fod yn rhan o’r trafodaethau hynny? Eto, dywedodd y Prif Weinidog wrth ateb cwestiynau ei fod am weld pob plaid yn cymryd rhan yn y broses yna. Ond er bod gennym nes ymlaen heddiw ffordd o sefydlu pwyllgorau, efallai y dylem ni ofyn a oes angen rhyw ffordd fwy gwleidyddol, fwy pleidiol os liciwch chi, o ddod â phawb at ei gilydd er mwyn bod yn rhan o’r broses yna. A ydych chi wedi ffurfio barn eisoes, ac a oes modd cael datganiad yn gosod allan y ffordd rydych chi’n gweld hynny yn gweithio? The second part of that is whether we could have a statement, perhaps from you as the business manager, on the way in which the whole Assembly could participate in that debate. Now, again, the First Minister, in answering questions, said that he wants to see all parties participating in that process. But although we do have a mechanism to establish committees later today, perhaps we should ask whether we need a more party political forum to bring people together in order to be part of this process. Have you come to any view on that? Could we have a statement setting out how you could see that emerging and working?
Y pwynt olaf hoffwn ei godi gyda chi yw’r un sy’n deillio’n uniongyrchol o’r profiad mae’n siŵr mae pob un ohonom yn ei gael ar hyn o bryd. Bûm mewn cyfarfod ddoe o’r fforwm camlesi yn y Drenewydd, lle mae yna gynllun i adfer yr hen gamlas drwy’r Drenewydd. Ac, wrth gwrs, dro ar ôl tro yn ystod y drafodaeth yma, roedd pobl yn trafod eu bod nhw yn mynd am arian Ewropeaidd i wneud hyn, ac roeddwn i eisiau camu’n ôl a dweud wrth bobl ‘Does dim arian Ewropeaidd yn mynd i fod ar gael mewn dwy flynedd, neu ddwy flynedd a hanner’—beth bynnag yw hi. Ond nid yw hynny wedi treiddio drwyddo eto—nid yw wedi suddo drwyddo. Ac mae’n siŵr fod pob un ohonom ni wedi cael sgyrsiau fel hyn gyda grwpiau sydd wedi dibynnu—fe allech chi ddweud wedi gorddibynnu efallai—ond maen nhw wedi dibynnu ar arian Ewropeaidd yn y gorffennol, ac nawr maen nhw eisiau bwrw ymlaen gyda chynlluniau sydd yn dal yn bwysig i’w cymunedau nhw ac sydd yn dal yn bwysig i dwristiaeth a thyfu yr economi. A gawn ni felly ddatganiad cyn yr haf, eto gan yr Ysgrifennydd dros yr economi—datganiad cynhwysfawr yn gosod allan yr holl gynlluniau sy’n cael eu hariannu ar hyn o bryd tu fewn i Gymru o dan arian Ewropeaidd, eu cyfnod nhw, pryd maen nhw’n debyg o ddod i ben a phryd mae disgwyl, pe bai cynllun yn cario ymlaen, i ail ffrwd gynllunio neu beth bynnag i ddechrau? The final point that I would like to raise with you is one that emerges directly from the experience I’m sure each and every one of us is having. I attended a meeting yesterday of the canals forum in Newtown where there is a plan to restore the old canal through Newtown and, time and time again, during these discussions, people were saying that they were applying for European funding for this. You just have to take a step back and say, ‘There’ll be no European funding available in two years’ time or in two and a half years’ time’—whatever the timescale is. But that hasn’t been permeated people’s thinking yet. I’m sure that every one of us will have had such conversations with groups that have relied—perhaps been over-reliant—on European funding in the past, and now they want to proceed with plans that are still important to their communities and that are still important to tourism and developing the economy. So, can we have a statement again before summer from the Cabinet Secretary for the economy—a comprehensive statement setting out all of the plans that are currently funded in Wales under European funding, their term, when they are likely to come to an end and when, if a scheme were to continue, the second stream planning is expected to start?
Mae eisiau i ni edrych ar hyn, rwy’n meddwl. Nes ymlaen wedyn, gallai fynd i bwyllgor a chael ei drafod yn iawn. Ond mae wir eisiau edrych a ‘scope-io’ effaith y ffaith y bydd y cronfeydd strwythurol a’r arian ESF yn dod i ben. Mae eisiau ‘scope-io’ hynny yn ofalus iawn, a byddai datganiad cynhwysfawr jest yn gosod allan er mwyn i edrych arno fe yn ffordd i bobl sylwi ar y broses yma, ac yn ail, wrth gwrs, wrth i ni ddechrau edrych ar y ffordd rydym yn negodi hynny, a’r ffordd rydym ni wedyn yn rhoi pwysau ar y bobl wnaeth ein harwain ni i’r sefyllfa yma i ddiogelu fod pob ceiniog yn dod i Gymru. We need to look at this, I think. It can then be referred to a committee, of course, and be discussed in detail. But we truly need to look at this and scope the impact of the fact that the structural funds and the ESF funding will come to an end. We need to scope that very carefully, and a comprehensive statement just setting out, for our information, would be a way for people to actually understand what’s going on, and secondly, as we start to look at how we negotiate that, and how we then put pressure on those people who led us in to this situation to ensure that every penny is resorted to Wales.
15:54 - Jane Hutt
Diolch yn fawr, Simon Thomas. I think the six priorities that the First Minister set out in his statement on Friday—those six priorities, again, of protecting jobs, playing a full part in discussions regarding UK withdrawal from the EU—very importantly, as you made the point—ensuring that the UK retains access to the single market, negotiating continued participation in EU programmes until the end of 2020, and, of course, now having to undertake that work, in response to your last question, to assess what that means in terms of projects that are considering a way forward, not just—. I mentioned in response to Jenny Rathbone the rural development programme, and the fact that the bidding round, of course, has been opened, and I’m sure your constituents are asking the same question. The Cabinet Secretary for Finance and Local Government, who is clearly responsible in terms of European structural funds, is closely assessing these impacts. So, clearly, the responsibilities that are now shared by Cabinet Secretaries and led by the First Minister are being clearly laid out in terms of the way forward, but we have to, as you say, make sure that we enable the Assembly—the full Assembly, and recognising those important points about cross-party engagement now—. We shortly, hopefully, will be setting up our policy and legislation committees and a committee, which I will now call the seventh policy and legislation committee—which we had always anticipated, whatever the result of the referendum, would need to take on post-EU-referendum consideration and consultation on impacts—now is going to be able to not only elect a Chair and provide cross-party members, but it will obviously need to start and meet before the end of this session with a programme into the autumn. Diolch yn fawr, Simon Thomas. Credaf fod y chwe blaenoriaeth a nodwyd gan y Prif Weinidog yn ei ddatganiad ddydd Gwener—y chwe blaenoriaeth hynny, unwaith eto, yw diogelu swyddi, chwarae rhan lawn yn y trafodaethau ynghylch y DU yn gadael yr UE—yn bwysig iawn, fel y dywedasoch—sicrhau bod y DU yn dal i allu bod yn rhan o’r farchnad sengl, cyd-drafod parhau i fod yn rhan o raglenni'r UE tan ddiwedd 2020, ac, wrth gwrs, gorfod gwneud y gwaith hwnnw yn awr, mewn ymateb i'ch cwestiwn olaf, er mwyn asesu beth mae hynny'n ei olygu o ran prosiectau sy’n ystyried ffordd ymlaen, nid dim ond—. Soniais wrth ymateb i Jenny Rathbone, am y rhaglen datblygu gwledig, a'r ffaith bod y cylch ceisiadau, wrth gwrs, wedi agor, ac rwyf yn siŵr bod eich etholwyr yn gofyn yr un cwestiwn. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, sy’n amlwg yn gyfrifol o ran y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd, yn asesu’r effeithiau hyn yn ofalus. Felly, yn amlwg, mae'r cyfrifoldebau sydd bellach yn cael eu rhannu gan Ysgrifenyddion y Cabinet ac yn cael eu harwain gan y Prif Weinidog, yn cael eu nodi’n glir o ran y ffordd ymlaen, ond mae'n rhaid inni, fel y dywedwch, sicrhau ein bod yn galluogi’r Cynulliad—y Cynulliad llawn, a chydnabod y pwyntiau pwysig hynny ynglŷn ag ymgysylltiad trawsbleidiol nawr—. Cyn bo hir, gobeithio, byddwn yn sefydlu ein pwyllgorau polisi a deddfwriaeth a bydd pwyllgor, yr wyf yn awr am ei alw’n seithfed pwyllgor polisi a deddfwriaeth—yr oeddem bob amser wedi rhagweld, beth bynnag fyddai canlyniad y refferendwm, y byddai angen iddo ystyried y sefyllfa ar ôl refferendwm yr UE ac ymgynghori ynghylch yr effeithiau—yn awr yn gallu nid yn unig ethol Cadeirydd a darparu aelodau trawsbleidiol, ond yn amlwg bydd angen iddo ddechrau arni a chwrdd cyn diwedd y sesiwn hon gyda rhaglen i mewn i’r hydref.
So, we have to ensure that we also look at other ways in which we can engage, and the committee may wish to engage not just in terms of the Assembly and cross-party concerns engagement but outside the Assembly as well and of course with stakeholders in the communities that we engage with, but also looking at the important role of Wales House. Of course, we have already, as the First Minister has said—. He is ensuring that there is that negotiating team in Brussels and there will need to be, of course, strong engagement to ensure that the Assembly as a whole understands and is fully briefed on each step, but also contributing as well. Felly, mae'n rhaid inni sicrhau ein bod hefyd yn edrych ar ffyrdd eraill o ymgysylltu, ac efallai y bydd y pwyllgor yn dymuno ymgysylltu nid yn unig o ran y Cynulliad a phryderon trawsbleidiol, ond y tu allan i'r Cynulliad hefyd ac wrth gwrs â’r rhanddeiliaid yn y cymunedau yr ydym yn ymgysylltu â hwy, ond hefyd edrych ar swyddogaeth bwysig Tŷ Cymru. Wrth gwrs, mae gennym eisoes, fel y mae'r Prif Weinidog wedi’i ddweud—. Mae’n sicrhau bod y tîm cyd-drafod hwnnw yno ym Mrwsel, a bydd angen, wrth gwrs, ymgysylltu’n gryf i sicrhau bod y Cynulliad yn ei gyfanrwydd yn deall pob cam ac yn cael gwybodaeth lawn ar bob cam, ond hefyd yn cyfrannu.
15:57 - Russell George
Can I ask for a statement, please, on business rates? Certainly, I’ve visited a number of small businesses in the past week and there is a great deal of uncertainty. In the last financial year, businesses received a £1,500 rate relief, and then the previous year it was £1,000. Clearly, businesses do need to know whether they're going to receive that rate this financial year. I'm also aware that the UK Government has presented its plans for business rates, so I'd be very keen if we could have a statement outlining what the Welsh Government’s position is for the fifth Assembly, but particularly for how it will affect businesses in this coming financial year. A gaf i ofyn am ddatganiad, os gwelwch yn dda, ynglŷn ag ardrethi busnes? Yn sicr, rwyf wedi ymweld â nifer o fusnesau bach dros yr wythnos ddiwethaf ac mae llawer iawn o ansicrwydd. Yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf, derbyniodd busnesau ryddhad ardrethi gwerth £1,500, ac yna y flwyddyn flaenorol roedd yn £1,000. Yn amlwg, mae angen i fusnesau wybod a ydynt am dderbyn y gyfradd honno yn y flwyddyn ariannol hon. Rwyf hefyd yn ymwybodol bod Llywodraeth y DU wedi cyflwyno ei chynlluniau ar gyfer ardrethi busnes, felly byddwn yn awyddus iawn pe gallem gael datganiad yn amlinellu beth yw safbwynt Llywodraeth Cymru ar gyfer y pumed Cynulliad, ond yn enwedig ynglŷn â sut y bydd yn effeithio ar fusnesau yn y flwyddyn ariannol hon sydd i ddod.
15:57 - Jane Hutt
Well, of course, Russell George, there are huge uncertainties as a result of the referendum and the ‘leave’ vote last week. There are huge uncertainties that, of course, the chancellor expressed today, which will undoubtedly have an impact on the Welsh Government and the Welsh Government budget. So, of course, these are issues where we have made clear commitments and delivered on those clear commitments as Welsh Government, and the Cabinet Secretary, of course, will be looking very carefully at that. But it is the uncertainties that have been created since last Thursday and the result on Friday morning that are now steering our consideration. But businesses need to be very clear that this Welsh Government is supporting them and particularly making sure that we can protect them. Perhaps some of those points that were made earlier on about mitigation in terms of the negative impacts of the referendum results we need to address. Wel, wrth gwrs, Russell George, mae ansicrwydd mawr yn sgil y refferendwm a'r bleidlais i ‘adael’ yr wythnos diwethaf. Mae ansicrwydd aruthrol a fynegwyd, wrth gwrs, gan y canghellor heddiw, a fydd heb os yn effeithio ar Lywodraeth Cymru a chyllideb Llywodraeth Cymru. Felly, wrth gwrs, mae'r rhain yn faterion lle rydym wedi gwneud ymrwymiadau clir ac wedi cyflawni’r ymrwymiadau clir hynny fel Llywodraeth Cymru, a bydd Ysgrifennydd y Cabinet, wrth gwrs, yn edrych yn ofalus iawn ar hynny. Ond yr ansicrwydd sydd wedi’i greu ers dydd Iau diwethaf a’r canlyniad fore Gwener sydd bellach yn llywio ein hystyriaethau. Ond mae angen i fusnesau fod yn glir iawn fod Llywodraeth Cymru’n eu cefnogi ac yn arbennig yn sicrhau ein bod yn gallu eu diogelu. Efallai fod angen inni roi sylw i rai o'r pwyntiau hynny a wnaethpwyd yn gynharach ynglŷn â lliniaru o ran effeithiau negyddol canlyniadau’r refferendwm.
15:59 - Dawn Bowden
I thank the business Minister for her statement. I’m just kind of repeating some of the stuff that we've already talked about in the debate, but I do think this is particularly important because, whilst many of us, I think, probably could have predicted a number of the consequences of the ‘leave’ vote in the EU referendum, which included the alarming and disgusting wave of racist attacks that we've seen across the UK since that vote—. I think reports of incidents have increased by about 57 per cent since Thursday across the UK and even here in Wales. It is welcomed that the police and crime commissioners have issued statements condemning these attacks and urging everyone to immediately report any incidents of racial abuse to which they are subject or have witnessed. Whilst, clearly, policing is not yet a devolved issue, tackling racism in our communities is a priority for all of our public services and society. So, can I ask for a statement from the business Minister on any measures being considered to raise awareness of this issue and counter any culture of hatred and intolerance? Diolch i'r Gweinidog busnes am ei datganiad. Rwyf yn ailadrodd rhai o'r pethau yr ydym eisoes wedi sôn amdanynt yn y ddadl, ond credaf fod hyn yn arbennig o bwysig oherwydd, er y gallai llawer ohonom, yn fy marn i, yn ôl pob tebyg fod wedi gallu rhagweld nifer o oblygiadau pleidlais 'gadael' yn refferendwm yr UE, gan gynnwys y cynnydd brawychus a ffiaidd mewn ymosodiadau hiliol yr ydym wedi eu gweld ledled y DU ers y bleidlais honno—. Credaf fod nifer y digwyddiadau a gofnodwyd wedi cynyddu tua 57 y cant ers dydd Iau ar draws y DU a hyd yn oed yma yng Nghymru. Croesewir y ffaith bod comisiynwyr yr heddlu a throseddu wedi cyhoeddi datganiadau’n condemnio’r ymosodiadau hyn ac yn annog pawb i roi gwybod ar unwaith am unrhyw achosion o gam-drin hiliol y maent wedi’u dioddef neu wedi bod yn dyst iddynt. Er nad yw plismona, wrth gwrs, yn fater sydd wedi'i ddatganoli eto, mae mynd i'r afael â hiliaeth yn ein cymunedau yn flaenoriaeth i bob un o'n gwasanaethau cyhoeddus a’n cymdeithas. Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog busnes ynglŷn ag unrhyw fesurau sy'n cael eu hystyried i godi ymwybyddiaeth o'r mater hwn ac i wrthwynebu unrhyw ddiwylliant o gasineb ac anoddefgarwch?
16:00 - Jane Hutt
Well, I’m glad also that we’ve had another opportunity, in response to your question on the business statement this afternoon, to again make it very clear that tackling hate crime is a significant priority for Welsh Government. Racism will not be tolerated here in Wales. A very strong statement was made by the First Minister yesterday and repeated again this afternoon. Ministers have made it clear that racism is completely unacceptable and recognise, as we all do, the ugly atmosphere that’s been created following the EU referendum. So, we have to, again, ensure that we get the message out that all victims of hate crimes or incidents must report. The First Minister has written to our police and crime commissioners to highlight the issues raised in the community. But also, of course, the Minister for communities and children is taking a clear lead on this and issued a very important statement as well yesterday on Refugee Week. And I think also, in recognising that we’re funding the National Hate Crime Report and Support Centre through Victim Support Cymru and recognising that that national community cohesion programme, which we’re still supporting, has co-ordinators across Wales, monitoring tensions and working locally with partners to tackle hate crime—there are meetings this week. Wel, rwyf yn falch hefyd ein bod wedi cael cyfle arall, mewn ymateb i'ch cwestiwn ar y datganiad busnes y prynhawn yma, i’w gwneud yn glir iawn unwaith eto fod mynd i'r afael â throseddau casineb yn flaenoriaeth bwysig i Lywodraeth Cymru. Ni fydd hiliaeth yn cael ei goddef yma yng Nghymru. Gwnaeth y Prif Weinidog ddatganiad cryf iawn ddoe a chafodd ei ailadrodd eto y prynhawn yma. Mae Gweinidogion wedi ei gwneud yn glir fod hiliaeth yn gwbl annerbyniol ac maent yn cydnabod, fel yr ydym i gyd, yr awyrgylch hyll sydd wedi’i greu yn dilyn refferendwm yr UE. Felly, mae'n rhaid inni, unwaith eto, sicrhau ein bod yn lledaenu’r neges fod yn rhaid i holl ddioddefwyr troseddau neu ddigwyddiadau casineb roi gwybod amdanynt. Mae'r Prif Weinidog wedi ysgrifennu at ein comisiynwyr heddlu a throseddu i dynnu sylw at y materion a godwyd yn y gymuned. Ond hefyd, wrth gwrs, mae’r Gweinidog dros gymunedau a phlant yn rhoi arweiniad clir ar hyn ac mae wedi cyhoeddi datganiad pwysig iawn hefyd ddoe ynglŷn ag Wythnos y Ffoaduriaid. A chydnabod hefyd ein bod yn ariannu'r Ganolfan Adrodd a Chymorth Genedlaethol ar gyfer Troseddau Casineb trwy Cymorth i Ddioddefwyr Cymru a chydnabod bod gan y rhaglen cydlyniant cymunedol genedlaethol, yr ydym yn dal i’w chefnogi, gydlynwyr ar draws Cymru, yn monitro tensiynau ac yn gweithio'n lleol gyda phartneriaid i fynd i'r afael â throseddau casineb—mae cyfarfodydd yr wythnos hon.
But I also notice something that was very good to recognise, which is that, in Llanelli, the Welsh Polish Mutual Association have actually had a great deal of support and I think a recognition there that there was very strong support—‘Thanks for being here then…still glad you’re here now #PolesinUk’. Ond rwyf hefyd yn sylwi ar rywbeth yr oedd yn dda iawn ei gydnabod, sef bod Cymdeithas Pwyliaid Cymru, yn Llanelli, a dweud y gwir wedi cael llawer iawn o gefnogaeth a chydnabyddiaeth yno fod cefnogaeth gref iawn—'Diolch am fod yma bryd hynny...dal yn falch eich bod yma yn awr #PolesinUk '.
16:02 - Bethan Jenkins
I was wondering whether we could have a statement on safety levels at Tata Steel. I say this because I have had a trickle of concerns, initially from constituents, with regard to safety aspects with the job cuts there, but it’s actually turned into quite a torrent from constituents who work at Tata Steel. I wonder if we could have a statement to understand if the Government has been talking to trade unions about the situation. I have a list of complaints, if the Minister or one of her colleagues wishes to see, which exemplifies the reason why I’m raising this here today in the manner in which I am. Tybed a fyddai modd inni gael datganiad ynglŷn â lefelau diogelwch yn Tata Steel? Dywedaf hyn am fy mod wedi clywed rhai pryderon, yn y lle cyntaf gan etholwyr, o ran agweddau ar ddiogelwch gyda'r swyddi sy’n cael eu torri yno, ond mae wedi troi mewn gwirionedd yn ffrydlif gan etholwyr sy'n gweithio yn Tata Steel. Tybed a gawn ni ddatganiad i ddeall a yw'r Llywodraeth wedi bod yn siarad ag undebau llafur am y sefyllfa? Mae gennyf restr o gwynion, os yw'r Gweinidog neu un o'i chydweithwyr yn dymuno ei gweld, sy'n amlygu’r rheswm pam rwyf yn codi hyn yma heddiw yn y modd hwn.
The second issue I have is with regard to the question I asked last week. I don’t think I had a ‘yes’ or a ‘no’ from you with regard to whether we could have a statement on autism and the post-educational needs of those who’ve left school. It’s an urgent situation. Leighton Andrews, in his capacity as education Minister, did have a taskforce looking into provision for those who’ve left school, and I think there are many, many families in my area, as I’m sure there are across Wales, who are facing uncertain futures when their children leave school—a lack of services, a lack of direction and lack of a clear pathway. So, I would urge, once again, if we could have a statement or a debate on that particular issue before our term ends and before the school term ends. Mae’r ail fater yr wyf am ei godi yn ymwneud â’r cwestiwn a ofynnais yr wythnos diwethaf. Nid wyf yn credu imi gael ateb y naill ffordd na’r llall gennych o ran rhoi gwybod a gawn ni ddatganiad am awtistiaeth ac anghenion ôl-addysgol y rhai sydd wedi gadael yr ysgol. Mae'n sefyllfa frys. Roedd gan Leighton Andrews, yn rhinwedd ei swydd fel y Gweinidog addysg, dasglu yn ystyried y ddarpariaeth ar gyfer y rhai sydd wedi gadael yr ysgol, ac mae llawer iawn, iawn o deuluoedd yn fy ardal i, ac ar draws Cymru rwyf yn siŵr, sy'n wynebu dyfodol ansicr pan fydd eu plant yn gadael yr ysgol—diffyg gwasanaethau, diffyg cyfeiriad a diffyg llwybr clir. Felly, byddwn yn pwyso, unwaith eto am ddatganiad neu ddadl am y mater penodol hwnnw cyn i'n tymor ddod i ben a chyn i dymor yr ysgol ddod i ben.
16:03 - Jane Hutt
Thank you, Bethan Jenkins. I think it’s very important to recognise that Tata Steel has stated that its top priority is the safety and health of all those who work in and with the group. It’s a COMAH—control of major accident hazards regulations—1 site; it’s heavily regulated, of course, as you will acknowledge, in terms of health and safety. But my understanding is that the unions have been discussing this issue with Tata Steel—it’s got a statutory obligation to conform to those regulations and standards set by the Health and Safety Executive and they are engaging the unions in discussing these issues. Diolch ichi, Bethan Jenkins. Credaf ei bod yn bwysig iawn cydnabod bod Tata Steel wedi datgan mai ei brif flaenoriaeth yw diogelwch ac iechyd pawb sy'n gweithio yn y grŵp a chyda’r grŵp. Mae'n safle COMAH 1—rheoliadau rheoli peryglon damweiniau mawr; caiff ei reoleiddio’n drwm, wrth gwrs, fel y byddwch yn cydnabod, o ran iechyd a diogelwch. Ond fy nealltwriaeth i yw bod yr undebau wedi bod yn trafod y mater hwn gyda Tata Steel—mae’n rhwymedigaeth statudol arno i gydymffurfio â’r rheoliadau a'r safonau hynny a osodwyd gan yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch ac maent yn trafod y materion hyn â’r undebau.
On your second point, of course I heard your question last week. I followed it up to see the most appropriate way that we can respond and also recognise that, of course, a particular issue is one aspect of the all-important responses across Government, not just in terms of education, but health and well-being as well, where we look at our response to autism. O ran eich ail bwynt, wrth gwrs clywais eich cwestiwn yr wythnos diwethaf. Holais ymhellach i weld beth yw’r ffordd fwyaf priodol y gallwn ymateb ac rwyf yn cydnabod hefyd, wrth gwrs, fod mater penodol o ran un agwedd ar yr ymatebion hollbwysig ar draws y Llywodraeth, nid dim ond o ran addysg, ond o ran iechyd a lles yn ogystal, wrth edrych ar ein hymateb i awtistiaeth.
16:04 - Mark Isherwood
I think Bethan raised a key point about autism transition and it’s a long-standing problem—something I’ve had a lot of casework on, but also it’s been raised successively with cross-party autism groups over a number of Assemblies. On that theme, I call for a statement on the Welsh Government’s refreshed autism spectrum disorder strategic action plan and the proposals for a national autism service for Wales. These were launched on a Friday only a couple of weeks before the last Assembly went into dissolution, and this Assembly hasn’t yet had an opportunity to discuss or scrutinise the draft or the consultation that it launched. Credaf fod Bethan wedi codi pwynt allweddol ynglŷn â phontio i bobl ag awtistiaeth ac mae'n broblem hirsefydlog —rhywbeth yr wyf wedi cael llawer o waith achos yn ei gylch, ond hefyd mae wedi codi dro ar ôl tro gyda grwpiau awtistiaeth trawsbleidiol dros sawl Cynulliad. Ar y thema honno, galwaf am ddatganiad ynglŷn â chynllun gweithredu strategol Llywodraeth Cymru ar gyfer anhwylderau’r sbectrwm awtistiaeth ar ei newydd wedd a'r cynigion ar gyfer gwasanaeth awtistiaeth cenedlaethol i Gymru. Cafodd y rhain eu lansio ar ddydd Gwener ychydig wythnosau cyn diddymu’r Cynulliad diwethaf, ac nid yw’r Cynulliad hwn wedi cael cyfle eto i drafod y drafft na'r ymgynghoriad a lansiwyd yn ei sgil, nac i graffu arnynt.
Whilst integration of health, employment, education and social services is welcome, there remains concern in the autism community that the lack of statutory backing means that it may not ensure the change that we all want to see for children, adults and their families on the autism spectrum; concern over the £6 million over three years—that’s £2 million annually; is that new money or is it simply redirected existing money: we don’t know; concern that without adequate funding the timing will slip, and it won’t deliver, without statutory backing, the promises it makes; and also concern that people, for instance in north Wales, would not be able to benefit from the services it proposes until the end of 2018. It’s also noted that the report that the Welsh Local Government Association is taking forward with Public Health Wales on the new national service is full of ‘should’s rather than ‘must’s and that this could still be interpreted differently between different health boards and lack of detail on how health boards would work with local authorities. This Assembly does need to have an opportunity to scrutinise and discuss this key proposal. Er bod integreiddio iechyd, cyflogaeth, addysg a gwasanaethau cymdeithasol i’w groesawu, mae pryder o hyd yn y gymuned awtistiaeth fod y diffyg cefnogaeth statudol yn golygu efallai na fydd yn sicrhau’r newid yr ydym i gyd am ei weld ar gyfer plant, oedolion a'u teuluoedd ar y sbectrwm awtistiaeth; pryder ynghylch y £6 miliwn dros dair blynedd—mae hynny’n £2 filiwn bob blwyddyn; ai arian newydd ydyw ynteu arian sy'n bodoli eisoes ac sy’n cael ei ailgyfeirio: nid ydym yn gwybod; pryder y bydd yr amseru’n llithro heb gyllid digonol, ac na fydd yn cyflawni, heb gefnogaeth statudol, yr addewidion y mae'n eu gwneud; a phryder hefyd na fyddai pobl, er enghraifft yn y gogledd, yn gallu elwa ar y gwasanaethau y mae'n eu cynnig tan ddiwedd 2018. Nodir hefyd fod yr adroddiad y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru’n bwrw ymlaen ag ef gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru ynglŷn â’r gwasanaeth cenedlaethol newydd yn llawn ‘dylai’ yn hytrach na ‘rhaid’ ac y gallai hyn barhau i gael ei ddehongli'n wahanol rhwng byrddau iechyd gwahanol a diffyg manylion ynglŷn â sut y byddai byrddau iechyd yn gweithio gydag awdurdodau lleol. Mae angen rhoi cyfle i’r Cynulliad graffu ar y cynnig allweddol hwn a’i drafod.
Secondly, and finally, could I call for a statement on British Sign Language? The Minister might be aware that Scotland has brought forward legislation on this and that Northern Ireland is actually looking very closely also at that Scottish legislation. The Welsh Government’s own legislation, the well-being of future generations and the social services and well-being Acts will enforce equality in service provision across public services. Therefore, British Sign Language will be in greater demand for providers to correspond and communicate with British Sign Language users across all services: health, education, social services and otherwise, and also for all venues providing those public services to have communication tools suitable for deaf people. So, in that context—in the context of your own Government’s legislation and in the context of developments in Scotland and Northern Ireland on the BSL issue—I would call for a statement. Yn ail, ac yn olaf, a gaf i alw am ddatganiad ar Iaith Arwyddion Prydain? Efallai y bydd y Gweinidog yn gwybod bod yr Alban wedi cyflwyno deddfwriaeth ar hyn, a bod Gogledd Iwerddon hefyd yn edrych yn agos iawn ar y ddeddfwriaeth honno yn yr Alban. Bydd deddfwriaeth Llywodraeth Cymru, deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol a’r ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant, yn gorfodi cydraddoldeb o ran darparu gwasanaethau ar draws y gwasanaethau cyhoeddus. Felly, bydd mwy o alw am Iaith Arwyddion Prydain er mwyn i ddarparwyr allu gohebu a chyfathrebu â defnyddwyr Iaith Arwyddion Prydain ar draws pob gwasanaeth: iechyd, addysg, gwasanaethau cymdeithasol ac fel arall, a hefyd sicrhau bod offer cyfathrebu sy'n addas i bobl fyddar ar gael ym mhob lleoliad sy’n darparu gwasanaethau cyhoeddus. Felly, yn y cyd-destun hwnnw —yng nghyd-destun deddfwriaeth eich Llywodraeth chi eich hun ac yng nghyd-destun y datblygiadau yn yr Alban a Gogledd Iwerddon o ran Iaith Arwyddion Prydain—galwaf am ddatganiad.
16:07 - Jane Hutt
Thank you for your questions. I think, just in terms of the first point, of course, as you say, there was consultation on the refreshed all-Wales autistic spectrum disorder action plan that led up to the Assembly elections. The results of that consultation, of course, will be published, and the refreshed plan will be published also later this year. This is £6 million that was announced by the Minister to fund this refreshed all-Wales autistic spectrum disorder action plan, and it’s critical that we move forward on that to respond to the consultation that took place. Diolch ichi am eich cwestiynau. O ran y pwynt cyntaf, wrth gwrs, fel y dywedwch, roedd ymgynghoriad ar gynllun gweithredu Cymru ar anhwylderau’r sbectrwm awtistig ar ei newydd wedd yn y cyfnod cyn etholiadau'r Cynulliad. Bydd canlyniadau'r ymgynghoriad hwnnw, wrth gwrs, yn cael eu cyhoeddi, a bydd y cynllun ar ei newydd wedd yn cael ei gyhoeddi hefyd yn ddiweddarach eleni. Dyma £6 miliwn a gyhoeddwyd gan y Gweinidog i ariannu cynllun gweithredu Cymru ar anhwylderau’r sbectrwm awtistig ar ei newydd wedd, ac mae'n hollbwysig ein bod yn symud ymlaen yn hynny o beth i ymateb i'r ymgynghoriad a gynhaliwyd.
On your second point, of course Wales has led the way in terms of access to British Sign Language and much of that, also, has been through the contribution as a result of cross-party group working as well as Welsh Government response. Of course, we do have opportunities now to take this forward as a result of our legislation for the well-being of future generations, and I’m sure that the Minister will want to make a statement to update on that. O ran eich ail bwynt, wrth gwrs, mae Cymru wedi arwain y ffordd o ran sicrhau bod Iaith Arwyddion Prydain ar gael ac mae llawer o hynny, hefyd, wedi bod yn sgil cyfraniad y cydweithio rhwng grwpiau trawsbleidiol yn ogystal ag ymateb Llywodraeth Cymru. Wrth gwrs, mae cyfleoedd yn awr i fwrw ymlaen â hyn yn sgil ein deddfwriaeth ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol, ac rwyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn awyddus i wneud datganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am hynny.
16:08 - Joyce Watson
Leader of the house, might we have a statement from the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the future of Nant Helen opencast mine near Ystradgynlais? Following the announcement that Aberthaw power station is to downgrade its operation from next April, Celtic Energy last week announced that Nant Helen could be mothballed, resulting in 90 redundancies. In October, the company took the decision to mothball the nearby Selar site, which resulted in 70 people losing their jobs. As you can appreciate, this is both an uncertain and unsettling time for workers and that community, who will want clarity and reassurance at this time. Arweinydd y tŷ, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith ar ddyfodol gwaith glo brig Nant Helen ger Ystradgynlais? Yn dilyn y cyhoeddiad fod gorsaf bŵer Aberddawan am israddio ei gweithrediadau o fis Ebrill nesaf, cyhoeddodd Celtic Energy yr wythnos diwethaf y gallai Nant Helen gael ei rhoi o'r neilltu, gan arwain at 90 o ddiswyddiadau. Ym mis Hydref, penderfynodd y cwmni roi o’r neilltu safle Selar gerllaw, lle collodd 70 o bobl eu swyddi. Fel y gwyddoch, mae hwn yn gyfnod ansicr ac ansefydlog i weithwyr ac i’r gymuned honno, a fydd yn awyddus i gael eglurder a sicrwydd yn awr.
16:09 - Jane Hutt
I’m glad that this has been brought to our attention this afternoon, because this is something where, you know, that uncertainty needs to be addressed. The company has begun consultations with trade unions and other stakeholders, which Joyce Watson will be aware of. That consultation could see a reduction in the workforce, but my understanding is that restoration finance has been accruing on the Nant Helen site, and the local planning authority and the company will be able to confirm the latest position, but I understand the restoration of the site should be capable of being managed. Rwyf yn falch bod hyn wedi ei godi y prynhawn yma, oherwydd mae hyn yn rhywbeth, wyddoch chi, lle y mae angen ymdrin â’r ansicrwydd hwnnw. Mae'r cwmni wedi dechrau ymgynghori ag undebau llafur a rhanddeiliaid eraill, a bydd Joyce Watson yn gwybod am hynny. Gallai’r ymgynghoriad hwnnw weld y gweithlu’n lleihau, ond fel yr wyf yn deall, mae cyllid adfer wedi bod yn cronni ar safle Nant Helen, a bydd yr awdurdod cynllunio lleol a’r cwmni yn gallu cadarnhau’r sefyllfa ddiweddaraf, ond rwyf ar ddeall y dylai fod modd rheoli’r gwaith o adfer y safle.
16:10 - Nick Ramsay
Leader of the house, I wonder if we could have an update or statement on progress being made with the implementation of the city deal. We know there has been a great deal of concern following the outcome of the recent referendum result regarding the funding, particularly the European strands of funding, that will be going to the city deal. This does involve a large number of local authorities, both in my area and the south-east of Wales. There is concern out there and I know that it’s going to be a while before we have clarity on where we are in terms of our relationship with the European Union, but I think it’s important that those local authorities and the city deal structure does have some guidance from the Welsh Government as to aspects of the city deal that can be implemented in the medium term. Arweinydd y tŷ, tybed a gawn ni’r wybodaeth ddiweddaraf neu ddatganiad am y cynnydd sy'n cael ei wneud o ran cytundeb y ddinas? Gwyddom y bu cryn bryder yn dilyn canlyniad y refferendwm diweddar ynghylch y cyllid, yn enwedig y cyllid Ewropeaidd, a fydd yn mynd tuag at gytundeb y ddinas. Mae hyn yn cynnwys nifer fawr o awdurdodau lleol, yn fy ardal i ac yn ne-ddwyrain Cymru. Mae pobl yn pryderu a gwn y bydd yn rhaid aros am eglurder ynghylch ein sefyllfa o ran ein perthynas â'r Undeb Ewropeaidd, ond credaf ei bod yn bwysig bod yr awdurdodau lleol hynny a strwythur cytundeb y ddinas yn cael rhywfaint o arweiniad gan Lywodraeth Cymru o ran yr agweddau hynny ar gytundeb y ddinas y gellir eu gweithredu yn y tymor canolig.
16:11 - Jane Hutt
Well, I think, Nick Ramsay, we share concerns about the prospects and future of this all-important city deal, which I know your local authority is strongly supportive of and was engaged in ensuring that we secured and we got that bid of the 10 local authorities. This, of course, is something as well where we look to the response from the Chancellor as well as the impact post-Brexit, but I think the clear commitment in your contribution today is very important in terms of recognising how the city deal for this region, the region that you’re part of, is crucially important to our economy and to the well-being of that region. Wel, credaf, Nick Ramsay, ein bod yn rhannu pryderon am ragolygon a dyfodol cytundeb y ddinas, sy’n hollbwysig, a gwn fod eich awdurdod lleol yn gefnogol iawn ohono ac wedi bod yn rhan o sicrhau ein bod yn ennill ac wedi sicrhau’r cais hwnnw sy’n cynnwys y 10 awdurdod lleol. Mae hyn, wrth gwrs, hefyd yn rhywbeth lle rydym yn disgwyl am ymateb gan y Canghellor yn ogystal â’r effaith ar ôl y penderfyniad i adael yr UE, ond credaf fod yr ymrwymiad clir yn eich cyfraniad heddiw yn bwysig iawn o ran cydnabod pwysigrwydd allweddol cytundeb y ddinas i’r rhanbarth hwn, y rhanbarth yr ydych yn rhan ohono, i'n heconomi ac i les y rhanbarth hwnnw.
16:11 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Diolch, Weinidog. Thank you, Minister.
4. Cynigion i Sefydlu Pwyllgorau 4. Motions to Establish Committees
Rŷm ni’n symud nawr i’r eitem nesaf, sef y cynigion i sefydlu pwyllgorau ar gyfer y pumed Cynulliad ac rwy’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig—Simon Thomas. We move on now to the next item, which is the motions to establish committees for the fifth Assembly and I call on a member of the Business Committee to move the motion—Simon Thomas.
Cynnig NDM6034 Elin Jones Motion NDM6034 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): addysg, iechyd a llesiant plant a phobl ifanc Cymru, gan gynnwys eu gofal cymdeithasol. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Children, Young People and Education Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): the education, health and well-being of the children and young people of Wales, including their social care.
Cynnig NDM6035 Elin Jones Motion NDM6035 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): newid yn yr hinsawdd, ynni, rheoli cyfoeth naturiol; cynllunio; lles anifeiliaid ac amaethyddiaeth. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): climate change; energy; natural resources management; planning; animal welfare and agriculture.
Cynnig NDM6036 Elin Jones Motion NDM6036 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): diwylliant; y celfyddydau; yr amgylchedd hanesyddol; y Gymraeg; cyfathrebu; darlledu a'r cyfryngau. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Culture, Welsh Language and Communications Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): culture; the arts; historic environment; Welsh language; communications; broadcasting and the media.
Cynnig NDM6037 Elin Jones Motion NDM6037 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisïau, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): datblygu economaidd; trafnidiaeth; seilwaith; cyflogaeth; sgiliau; a gwaith ymchwil a datblygu, gan gynnwys technoleg a gwyddoniaeth. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes an Economy, Infrastructure and Skills Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): economic development; transport; infrastructure; employment; skills; and research and development, including technology and science.
Cynnig NDM6038 Elin Jones Motion NDM6038 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisïau, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): llywodraeth leol; tai; adfywio, cydlyniant a diogelwch cymunedol; trechu tlodi; cyfle cyfartal a hawliau dynol. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes an Equality, Local Government and Communities Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): local government; housing, community regeneration, cohesion and safety; tackling poverty; equality of opportunity and human rights.
Cynnig NDM6039 Elin Jones Motion NDM6039 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisïau, yn cynnwys y meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): iechyd corfforol, iechyd meddwl, iechyd y cyhoedd a llesiant pobl Cymru, gan gynnwys y system gofal cymdeithasol. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Health, Social Care and Sport Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): the physical, mental and public health and well-being of the people of Wales, including the social care system.
Cynnig NDM6040 Elin Jones Motion NDM6040 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlol 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Polisi a Deddfwriaeth Wrth Gefn i ystyried unrhyw fater a gyfeirir ato gan y Pwyllgor Busnes. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Reserve Policy and Legislation Committee to consider any matter referred to it by the Business Committee.
Cynnig NDM6041 Elin Jones Motion NDM6041 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1 yn sefydlu Pwyllgor Deisebau i gyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol fel y'u nodir yn Rheol Sefydlog 23. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Petitions Committee to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 23.
Cynnig NDM6042 Elin Jones Motion NDM6042 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog i graffu ar waith y Prif Weinidog o safbwynt unrhyw fater sy'n berthnasol i'r gwaith o arfer swyddogaethau Llywodraeth Cymru. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Committee for the Scrutiny of the First Minister to scrutinise the First Minister on any matter relevant to the exercise of the functions of the Welsh Government.
Cynnig NDM6043 Elin Jones Motion NDM6043 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1 yn sefydlu Pwyllgor Safonau Ymddygiad i gyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol fel y'u nodir yn Rheol Sefydlog 22. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Standards of Conduct Committee to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 22.
Cynigiwyd y cynigion. Motions moved.
16:12 - Simon Thomas
Cynnig yn ffurfiol. Move formally.
16:12 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynigion? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Gan nad oes, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motions. Does any Member object? No. So, the motions are therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motions agreed in accordance with Standing Order 12.36.
5. Cynnig i Newid Enw’r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol Dros Dro 5. Motion to Change the Name of the Interim Constitutional and Legislative Affairs Committee
16:12 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Yr eitem nesaf, felly, yw’r cynnig i newid enw’r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol Dros Dro. Rwy’n galw eto ar Simon Thomas i wneud y cynnig. The next item, therefore, is the motion to change the name of the Interim Constitutional and Legislative Affairs Committee. I call again on Simon Thomas to move the motion.
Cynnig NDM6044 Elin Jones Motion NDM6044 Elin Jones
Bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.3 yn cytuno y caiff y Pwyllgor Dros Dro ar Faterion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, a sefydlwyd ar 15 Mehefin 2016, ei ailenwi'n Bwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol. Ei gylch gwaith yw cyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol fel y'u nodir yn Rheol Sefydlog 21, ac ystyried unrhyw fater cyfansoddiadol, deddfwriaethol neu lywodraethol arall sydd o fewn cymhwysedd y Cynulliad neu Weinidogion Cymru, neu sy'n gysylltiedig â chymhwysedd y Cynulliad neu Weinidogion Cymru, gan gynnwys ansawdd deddfwriaeth. The National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.3, agrees that the Interim Committee on Constitutional and Legislative Affairs, established on 15 June 2016, is retitled the Constitutional and Legislative Affairs Committee. Its remit is to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 21 and to consider any other constitutional, legislative or governmental matter within or relating to the competence of the Assembly or the Welsh Ministers, including the quality of legislation.
Cynigiwyd y cynnig. Motion moved.
16:12 - Simon Thomas
Cynnig yn ffurfiol. Formally move.
16:12 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. So, the motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
6. Cynnig i Ddiwygio Rheol Sefydlog 17 mewn perthynas â Gweithrediad Pwyllgorau 6. Motion to Amend Standing Order 17 in relation to the Operation of Committees
16:12 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Eitem 6 yw y cynnig i ddiwygio Rheol Sefydlog 17 mewn perthynas â gweithrediad pwyllgorau. Rwy’n galw eto ar Simon Thomas i wneud y cynnig. Item 6 is the motion to amend Standing Order 17 in relation to operation of committees. I call again on Simon Thomas to move the motion.
Cynnig NDM6047 Elin Jones Motion NDM6047 Elin Jones
Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2: To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Yn ystyried Adroddiad y Pwyllgor Busnes 'Diwygio Rheolau Sefydlog: Rheol Sefydlog 17—Gweithredu Pwyllgorau' a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 21 Mehefin 2016; a 1. Considers the Report of the Business Committee 'Amending Standing Orders: Standing Order 17—Operation of Committees' laid in the Table Office on 21 June 2016; and
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheol Sefydlog 17, fel y nodir yn Atodiad B i Adroddiad y Pwyllgor Busnes. 2. Approves the proposal to revise Standing Order 17, as set out in Annex B of the Report of the Business Committee.
Cynigiwyd y cynnig. Motion moved.
16:12 - Simon Thomas
Cynnig yn ffurfiol. Formally move.
16:12 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Y cynnig, felly, yw i ddiwygio Rheol Sefydlog 17. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal, therefore, is to amend Standing Order 17 in relation to operation of committees. Does any Member object? The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
7. Datganiad: Y Rhaglen Ddeddfwriaethol 7. Statement: The Legislative Programme
16:13 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Mae hynny yn caniatáu inni symud ymlaen i eitem 7 ar yr agenda: datganiad gan y Prif Weinidog ar y rhaglen ddeddfwriaethol. Rwy’n galw ar Carwyn Jones. That allows us to move on item 7 on the agenda, which is a statement by the First Minister on the legislative programme. I call on Carwyn Jones.
16:13 - Carwyn Jones
Diolch, Lywydd. Today, I’m pleased to announce the first year of our legislative programme. In this Assembly term I will make an annual statement, setting out the primary legislation the Government will introduce over the coming 12 months. Moving from a five-year programme to an annual programme and statement is one step in developing our practices to ensure they befit the parliamentary responsibilities of this place. As I said in my statement on 18 May, we will not introduce new legislation in the first 100 days of this Assembly, and we stand by this commitment. Today’s statement will inform Members and the public of the areas of public policy in which the Welsh Government will bring forward legislation in the first year. This work will begin in earnest following the summer recess. Diolch, Lywydd. Heddiw, rwy'n falch o gyhoeddi blwyddyn gyntaf ein rhaglen ddeddfwriaethol. Yn y tymor Cynulliad hwn byddaf yn gwneud datganiad blynyddol, gan nodi'r ddeddfwriaeth sylfaenol y bydd y Llywodraeth yn ei chyflwyno dros y 12 mis nesaf. Mae symud o raglen bum mlynedd i raglen a datganiad blynyddol yn un cam i ddatblygu ein harferion i sicrhau eu bod yn gweddu i gyfrifoldebau seneddol y lle hwn. Fel y dywedais yn fy natganiad ar 18 Mai, ni fyddwn yn cyflwyno deddfwriaeth newydd yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Cynulliad hwn, ac rydym yn cadw at yr ymrwymiad hwn. Bydd datganiad heddiw yn hysbysu Aelodau a'r cyhoedd am y meysydd polisi cyhoeddus lle y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno deddfwriaeth yn y flwyddyn gyntaf. Bydd y gwaith yn dechrau o ddifrif ar ôl toriad yr haf.
The first of these areas is taxation. This represents a new and significant era of devolution for Wales. As Members will know, the Wales Act 2014 devolved power to this Assembly to make primary legislation in relation to certain devolved taxes. We laid the administrative foundations in the last Assembly with the Tax Collection and Management (Wales) Act 2016, which established the Welsh Revenue Authority, which is now in the process of being set up. The Government will bring forward two Bills to establish the two taxes to be devolved to Wales from April 2018: a land transaction tax and a landfill disposals tax for Wales. Through this legislation we will also seek to establish a general anti-avoidance rule for devolved taxes in Wales. These bills will mark the start of a new relationship between Welsh taxpayers, the Welsh Government and the delivery of public services, strengthening the link between taxes raised in Wales and money spent on devolved public services in Wales. For our part, the Welsh Government will be wholly responsible and wholly accountable for raising certain taxes in Wales; we’ll no longer be solely reliant on the Welsh block grant provided by the UK Government. That, of course, is a significant step forward for the nation. We’ll approach the scrutiny of this legislation with openness and transparency, and by listening carefully to the views of Members and stakeholders. The Cabinet Secretary for Finance and Local Government will make an oral statement about tax devolution in Plenary next week. Y cyntaf o'r meysydd hyn yw trethiant. Mae hyn yn cynrychioli cyfnod newydd ac arwyddocaol i ddatganoli yng Nghymru. Fel y gŵyr Aelodau, roedd Deddf Cymru 2014 yn datganoli pŵer i'r Cynulliad hwn i wneud deddfwriaeth sylfaenol ynglŷn â rhai trethi datganoledig. Gwnaethom osod y sylfeini gweinyddol yn y Cynulliad diwethaf gyda Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016, a sefydlodd Awdurdod Refeniw Cymru, sydd nawr yn y broses o gael ei greu. Bydd y Llywodraeth yn cyflwyno dau Fil i sefydlu'r ddwy dreth a ddatganolir i Gymru o fis Ebrill 2018 ymlaen: treth trafodiadau tir a threth gwaredu tirlenwi ar gyfer Cymru. Drwy'r ddeddfwriaeth hon, byddwn hefyd yn ceisio sefydlu rheol gyffredinol gwrth-osgoi ar gyfer trethi datganoledig yng Nghymru. Bydd y biliau hyn yn nodi dechrau perthynas newydd rhwng trethdalwyr Cymru, Llywodraeth Cymru a darpariaeth gwasanaethau cyhoeddus, gan gryfhau'r cyswllt rhwng trethi a godir yng Nghymru ac arian a warir ar wasanaethau cyhoeddus datganoledig yng Nghymru. O'n rhan ni, Llywodraeth Cymru fydd yn gwbl gyfrifol ac yn gwbl atebol am godi rhai trethi yng Nghymru; ni fyddwn mwyach yn dibynnu’n unig ar grant bloc Cymru a ddarperir gan Lywodraeth y DU. Mae hynny, wrth gwrs, yn gam sylweddol ymlaen i’r genedl. Bydd gennym ymagwedd agored a thryloyw at graffu ar y ddeddfwriaeth hon, a byddwn yn gwrando'n ofalus ar farn yr Aelodau a rhanddeiliaid. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn gwneud datganiad llafar am ddatganoli treth yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos nesaf.
Llywydd, the Bill on the land transaction tax is a long, technical and complex piece of legislation. To assist Members, the sector and the public to familiarise themselves with this Bill, we’ll publish a near-final draft of the Bill before the summer recess, ahead of its introduction in the autumn. Lywydd, mae’r Bil ar y dreth trafodiadau tir yn ddarn hir, technegol a chymhleth o ddeddfwriaeth. I gynorthwyo Aelodau, y sector a'r cyhoedd i ymgyfarwyddo â’r Bil hwn, byddwn yn cyhoeddi drafft sydd bron yn derfynol o’r Bil cyn toriad yr haf, cyn ei gyflwyno yn yr hydref.
Llywydd, the Welsh Government will bring forward legislation to repeal sections of the UK Government’s pernicious Trade Union Act in devolved areas. The fourth Assembly refused consent for the UK Government to legislate in those areas, but the Government proceeded to impose them on Wales. That is not acceptable. This Government is committed to delivering improved public services through social partnership with trade unions and public sector employers. We’ve always said that significant parts of UK legislation relate specifically to public services that are clearly devolved, and, despite a number of concessions made by the UK Government to secure the Act, key provisions remain fundamentally harmful to Wales. Our legislation will seek to disapply these parts for our devolved public services. Lywydd, bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno deddfwriaeth i ddiddymu adrannau o Ddeddf Undebau Llafur ddinistriol Llywodraeth y DU mewn meysydd datganoledig. Gwrthododd y pedwerydd Cynulliad ganiatâd i Lywodraeth y DU i ddeddfu yn y meysydd hynny, ond aeth y Llywodraeth yn ei blaen i’w gorfodi ar Gymru. Nid yw hynny'n dderbyniol. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i ddarparu gwell gwasanaethau cyhoeddus drwy bartneriaeth gymdeithasol ag undebau llafur a chyflogwyr yn y sector cyhoeddus. Rydym wedi dweud erioed bod rhannau sylweddol o ddeddfwriaeth y DU yn ymwneud yn benodol â gwasanaethau cyhoeddus sy’n amlwg wedi eu datganoli, ac, er bod Llywodraeth y DU wedi gwneud nifer o gonsesiynau i sicrhau’r Ddeddf, mae rhai darpariaethau allweddol yn parhau i fod yn sylfaenol niweidiol i Gymru. Bydd ein deddfwriaeth yn ceisio datgymhwyso’r rhannau hyn ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus datganoledig.
Llywydd, to deliver improvements to people’s health, we will reintroduce a public health Bill. While it was not possible in the last Assembly to reach agreement on provisions relating to restrictions on the use of e-cigarettes, the Bill did contain a great number of proposals on which there was cross-party consensus. We will, therefore, bring forward the public health Bill as it was amended at Stage 3 in the last Assembly, but without the restrictions on the use of e-cigarettes in enclosed public spaces. Lywydd, i sicrhau gwelliannau i iechyd pobl, byddwn yn ailgyflwyno Bil iechyd cyhoeddus. Er nad oedd hi’n bosibl yn y Cynulliad diwethaf i ddod i gytundeb ar ddarpariaethau sy'n ymwneud â chyfyngiadau ar ddefnyddio e-sigaréts, roedd y Bil yn cynnwys nifer fawr o gynigion y cafwyd consensws trawsbleidiol arnynt. Byddwn, felly, yn cyflwyno’r Bil iechyd cyhoeddus fel y’i diwygiwyd yn ystod Cyfnod 3 yn y Cynulliad diwethaf, ond heb y cyfyngiadau ar ddefnyddio e-sigaréts mewn mannau cyhoeddus caeedig.
The Welsh Government will also introduce legislation to provide a new legal framework for supporting children and young people, from birth to the age of 25, with additional learning needs. We consulted on a draft additional learning needs and education tribunal Bill last year. We’ve listened to the feedback from stakeholders, and we’ve carefully considered the responses. The introduction of the Bill will be the next step in reforming the current system and delivering improvements for children and young people with additional learning needs. Bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn cyflwyno deddfwriaeth i ddarparu fframwaith cyfreithiol newydd ar gyfer cefnogi plant a phobl ifanc, o'u genedigaeth hyd at 25 mlwydd oed, sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Buom yn ymgynghori ynghylch Bil drafft anghenion dysgu ychwanegol a thribiwnlys addysg y llynedd. Rydym wedi gwrando ar yr adborth gan randdeiliaid, ac rydym wedi ystyried yr ymatebion yn ofalus. Cyflwyno'r Bil fydd y cam nesaf yn y broses o ddiwygio'r system bresennol a chyflawni gwelliannau i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol.
Finally, Llywydd, we will bring forward a Bill to abolish the right to buy and the right to acquire. We must safeguard our social housing stock in Wales and ensure it’s available to people who need it and who are unable to access accommodation through home ownership or the private rented sector. We need to build more homes, and this Government is committed to delivering an extra 20,000 affordable homes during this Assembly term, but we must also tackle the pressure on our current social housing stock. This Bill will seek to protect that stock from further reductions. The analogy I’ve used before is that it’s like trying to fill the bath up with the plug out. Yn olaf, Lywydd, byddwn yn cyflwyno Bil i ddiddymu'r hawl i brynu a'r hawl i gaffael. Mae’n rhaid inni warchod ein stoc tai cymdeithasol yng Nghymru a sicrhau eu bod ar gael i bobl sydd eu hangen ac nad ydynt yn gallu cael llety drwy fod yn berchenogion tŷ neu drwy’r sector rhentu preifat. Mae angen inni adeiladu mwy o gartrefi, ac mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gyflwyno 20,000 o gartrefi fforddiadwy ychwanegol yn ystod tymor y Cynulliad hwn, ond mae’n rhaid inni hefyd ymdrin â'r pwysau ar ein stoc tai cymdeithasol presennol. Bydd y Bil hwn yn ceisio diogelu’r stoc hwnnw rhag gostyngiadau pellach. Y gyfatebiaeth yr wyf wedi’i defnyddio o'r blaen yw bod hyn fel ceisio llenwi'r bath â’r plwg allan.
In the first year of this Government, we will bring forward six Bills. Our legislative proposals span the establishment of Welsh devolved taxes, improvements in public health, and the reform of support for children and young people with additional learning needs. We are committed to working with Members in this Senedd and with communities and stakeholders, as we take forward our legislative programme this year, to ensure the laws we make in Wales are the best they can be for the people across this nation. Llywydd, I commend, then, this legislative programme to the Assembly. Yn ystod blwyddyn gyntaf y Llywodraeth hon, byddwn yn cyflwyno chwe Bil. Mae ein cynigion deddfwriaethol yn cynnwys sefydlu trethi datganoledig i Gymru, gwella iechyd y cyhoedd, a diwygio cymorth i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol. Rydym wedi ymrwymo i weithio gyda'r Aelodau yn y Senedd hon a gyda chymunedau a rhanddeiliaid, wrth inni ddatblygu ein rhaglen ddeddfwriaethol eleni, i sicrhau bod y deddfau a wnawn yng Nghymru cystal ag y gallant fod ar gyfer y bobl ledled y wlad hon. Lywydd, cymeradwyaf, felly, y rhaglen ddeddfwriaethol hon i'r Cynulliad.
16:19 - Simon Thomas
Diolch i’r Prif Weinidog am ei ddatganiad. Rwy’n croesawu, yn bersonol, taw datganiad blwyddyn yn unig sydd gyda ni; nid wyf yn gwybod a yw hwn yn gyfaddefiad bod y Llywodraeth flaenorol wedi gwneud gormod o ddeddfu ac efallai ddim digon o lywodraethu, ac, os gwelwn ni fwy o lywodraethu a llai o ddeddfu, efallai nad yw hynny’n beth drwg o gwbl. Ac, yn sgil y penderfyniad yr wythnos diwethaf hefyd, mae’n wir dweud y dylai’r Llywodraeth fod yn rhydd ei dwylo i ymateb i sefyllfa sy’n newid, yn hytrach na’u clymu gyda gormod o ddeddfu. I thank the First Minister for his statement. I personally welcome the fact that we have an annual statement; I don’t know if this is an admission that the previous Government had legislated too much and had governed too little, and, if we do see more governance and less legislation, that may be no bad thing. In light of last week’s decision also, it is true to say that the Government should have its hands free to respond to a very swiftly changing scenario rather than tied up with too much legislation.
A gaf i jest troi, yn fras iawn, at y chwe Deddf y mae’r Prif Weinidog wedi eu hamlinellu? Bydd Plaid Cymru yn croesawu’r Deddfau hyn o ran egwyddor. Wrth gwrs, nid ydym ni’n gwybod eto a fyddwn ni’n cefnogi pob un o ran y manylion—fe welsom ni hynny gyda’r Bil iechyd cyhoeddus y tro diwethaf, ac rwyf yn falch bod hwnnw’n dod yn ôl ar ffurf sydd yn edrych yn fwy derbyniol, yn sicr, i Blaid Cymru. Rwyf hefyd yn croesawu’r ffaith bod yna ddau Fil yn ymwneud â threthi a datganoli trethi, ac, yn bwysig iawn yn y cyd-destun hwnnw, eich bod chi am sefydlu rheol i osgoi osgoi trethi, os liciwch chi, fel rhan o’r ffordd rŷm ni’n mynd o gwmpas deddfu ym maes trethi. Rwy’n meddwl bod honno’n egwyddor bwysig i’w sefydlu ar y cychwyn. May I just turn to the six Bills that the First Minister has set out? Plaid Cymru will welcome these in principle. We don’t know whether we will support each one once we’ve seen the detail, of course. We saw that with the public health Bill the last time, and I’m pleased to see that coming back in a form that seems to be more acceptable to Plaid Cymru, certainly. I also welcome the fact that we have two Bills relating to taxation and the devolution of taxation, and it’s very important in that context that you do wish to establish an anti-avoidance rule as part of the way we go about legislating on taxation. I think that’s a fundamentally important principle from the outset.
Rwyf hefyd yn croesawu’r ffaith, yn wyneb y ffaith bod y Bil trafodiadau tir yn debygol o fod yn hynod gymhleth, ei fod yn cael ei gyhoeddi ar ffurf drafft, a fydd yn caniatáu i bwy bynnag bwyllgor graffu arno ac ymgynghori ymhellach yn ei gylch yn ogystal. I also welcome the fact, in light of the fact that the land transaction tax is likely to be extremely complex, that it will be published in draft form, which will allow a committee to scrutinise it in detail and to consult further on it.
Bydd Plaid Cymru, wrth gwrs, yn cefnogi’r egwyddor o sicrhau nad yw’r Ddeddf Undebau Llafur yn amharu ar y ffordd rŷm ni’n trin y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Byddwn ni hefyd yn chwilio am gyfle i ddelio â’r broblem sydd yn llethu ein cymunedau o waith ‘zero hours’. Byddwn ni’n edrych eto am gyfle, os oes modd, i godi hynny. Plaid Cymru, of course, will support the principle of ensuring that the Trade Union Act doesn’t actually have an impact on the way we deal with public services in Wales. We’re also seeking an opportunity to deal with the issue of zero-hours contracts, which is having such a detrimental impact on our communities. We will look again for an opportunity, if possible, to raise that.
A gaf i jest codi cwpl o bethau gyda’r Prif Weinidog nad yw wedi’u cynnwys yn y datganiad? Rwy’n deall mai datganiad blwyddyn yw hyn. Gan ein bod ni’n croesawu’r Bil anghenion dysgu ychwanegol, mae yn gofyn y cwestiwn o beth mae’r Llywodraeth am ei wneud yn ehangach ym maes awtistiaeth, sydd yn mynd, wrth gwrs, i mewn i oedolion hefyd. Rŷm ni’n gwybod bod yna gynllun gweithredol newydd gan y Llywodraeth, ond rwy’n sicr y dylem ni weld deddfu yn y maes yma yn ystod y Cynulliad hwn, ac rwy’n gobeithio y bydd y Prif Weinidog yn gallu cadarnhau mai dyna yw’r bwriad ganddo yntau. Yn yr un modd, er nad yw’r Ddeddf yma ar gyfer ymdrin â chosb gorfforol i blant yn yr un ffordd ag ymdrin â phlant ac oedolion yn deg ac yn gyfiawn o fewn y gyfraith—bod modd i’r Llywodraeth gadarnhau bod hynny hefyd yn fwriad ganddyn nhw yn ystod y tymor hwn. So, can I just raise a few things with the First Minister that he hasn’t included in the statement? I do understand that it’s an annual statement. But, as we welcome the additional learning needs Bill, it does raise questions as to what the Government is going to do more broadly in the area of autism, of course, which would be relevant to adults too. We know that there is a new action plan from Government, but I am certain that we should see legislation in this area during this Assembly. I do hope that the First Minister will confirm that that is his intention too. Likewise, although legislation on reasonable chastisement and dealing with children in the same way as adults are dealt with is not here, I would want the Government to confirm that that is a priority for Government during this term too.
Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.
Simon Thomas
Nid oes sôn yn y datganiad ynglŷn ag unrhyw ddeddfu bydd ei angen yn sgil adroddiad Diamond. A ydy hynny oherwydd bod y Prif Weinidog yn teimlo bod unrhyw beth sy’n deillio o Diamond yn debygol o ddigwydd yn yr ail flwyddyn ddeddfwriaethol, fel petai, neu a oes gyda fe ryw ffordd arall o ddelio â Diamond? Ac yn sgil y ffaith bod penderfyniad i symud allan o’r Undeb Ewropeaidd, mae yna lwyth o ddeddfau Ewropeaidd—ni wnaf eu henwi nhw i gyd, Ddirprwy Lywydd, ond, ym maes amgylchedd yn unig, mae yna dros 200 o wahanol ddeddfau sydd yn rhan, bellach, o’r ffordd rŷm ni’n ymdrin â’r amgylchedd yng Nghymru, ac nid yw rhai o’r cyfarwyddiadau hynod bwysig ynglŷn â chynefinoedd, gwastraff a dŵr yn rhywbeth sydd wedi cael ei dodi arnom ni gan Frwsel, ond rhywbeth rŷm ni wedi’i groesawu a gweithio gyda fe fel ffordd o gryfhau deddfwriaeth amgylcheddol yma yng Nghymru. Ym mha ffordd ydych chi’n rhagweld y byddwn ni’n gallu ymdopi a delio â hynny wrth i ni symud i adael yr Undeb Ewropeaidd, ond am gadw, does bosib, fel Cynulliad cyfan, rhai o’r pethau yma sydd wedi bod mor llwyddiannus wrth amddiffyn ein hamgylchedd ni ac amddiffyn bioamrywiaeth yn ogystal? There is no mention in the statement of any legislation that may be required as a result of the Diamond report. Is that because the First Minister believes that anything that emerges from Diamond is likely to happen in the second legislative year, as it were, or does he have some other means of dealing with Diamond? In light of the fact that a decision to exit the European Union has been taken, there are all sorts of pieces of European legislation—I won’t name them all, Deputy Presiding Officer, but, simply in the area of environment, there are more than 200 different pieces of legislation that are now part of the way in which we deal with our environment here in Wales. Some of the very important directives on habitats, water and waste are not things that have been imposed on us by Brussels, but things that we have welcomed and have worked with in order to strengthen our environmental law in Wales. So, how do you anticipate that we will be able to deal with that issue as we move towards exiting the European Union? Surely, as an Assembly, we would want to retain some of these things that have been so successful in protecting our environment and protecting biodiversity.
Y cwestiwn olaf sy’n deillio yn sgil hynny yw: beth fydd y modd o ddelio â’r newidiadau yn CAP, y taliadau ffermwyr, sy’n deillio eto o adael yr Undeb Ewropeaidd, ac a yw’r Llywodraeth—os nid yn y flwyddyn nesaf—yn teimlo bod angen deddfu yn ystod y Cynulliad hwn i ddelio â’r mater yma? The final question emerging from that is: how will we deal with changes to the common agricultural policy and farm payments, which, again, emerge as we leave the European Union? If not in the next year, does the Government feel that we will need to legislate during this Assembly in order to deal with that issue?
16:23 - Carwyn Jones
A gaf i ddiolch i’r Aelod am y sylwadau hynny? I ddechrau gydag awtistiaeth, mae hwn yn rhywbeth, wrth gwrs, sy’n cael ei ystyried ar hyn o bryd gan y pwyllgor cydweithio, sef ‘liaison’, ynglŷn â gweld ym mha ffordd y gallwn ni ddatblygu deddfwriaeth ar awtistiaeth, yn enwedig a oes yna fodd sicrhau bod y cynllun gweithredol yn cael ei gryfhau trwy ddod yn statudol yn y pen draw. Mae hwn yn rhywbeth sy’n cael ei ddelio ag ef trwy’r broses honno. Could I thank the Member for those comments? To start with autism, this is something, of course, that is being considered at present by the liaison committee, in terms of seeing in what way we can develop legislation on autism, and particularly whether we can ensure that the action plan can be strengthened through being placed on a statutory basis ultimately. That is being dealt with in that process.
Ynglŷn â chosb corfforol, mae hwn yn rhywbeth sy’n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Mi oedd yna rywbeth ym maniffesto Plaid Lafur, sef addewid i symud hwn ymlaen, a bydd hynny yn digwydd, ond nid wrth gwrs yn y flwyddyn hon, ond mae’r gwaith yn dechrau ynglŷn â pholisi a sicrhau pa fath o ddeddfwriaeth fyddai ei heisiau. Ynglŷn â Diamond, wel, mae Diamond wrth gwrs yn rhywbeth a fydd yn weddol newydd. Nid wyf yn meddwl y bydd yna ddeddfwriaeth yn y flwyddyn hon, ond efallai y bydd yna newidiadau yn sgil beth y mae Diamond wedi ei ddweud. Mae hwn yn rhywbeth i ni, wrth gwrs, ei ystyried dros y misoedd nesaf. In terms of physical chastisement, that is being developed at present. There was, of course, a commitment in the Labour Party manifesto to move this forward, and it will happen, but not in the first year. However, there is work happening on policy and on ensuring what kind of legislation is needed. In terms of Diamond, that’s something relatively new. I don’t think that there will be legislation this year, but there might be changes in the wake of what Diamond has said, and we’ll have to consider that over the next few months.
Ynglŷn â’r amgylchedd, wrth gwrs, un o’r pethau nad ydym yn gwybod ar hyn o bryd yw beth fydd yn digwydd i gyfraith Ewrop unwaith y byddwn ni’n gadael Ewrop. Rŷm ni’n gwybod, wrth gwrs, ynglŷn â model Gweriniaeth Iwerddon neu Wladwriaeth Rydd Iwerddon, fel yn y 1920au, beth ddwedon nhw bryd hynny oedd y byddai’r ddeddfwriaeth a’r gyfraith yn sefyll yn gwmws fel yr oedd nes ei bod yn newid. Beth mae’n rhaid i ni ei ystyried yn ystod y broses yw a fydd yn rhaid ailddeddfu ar bopeth unwaith eto, neu a fydd popeth yn sefyll yn ei le, sy’n rhoi mwy o gyfle inni, wedyn, ystyried a oes eisiau, mi ddwedwn i, cael rhyw fath o Ddeddf gynhwysfawr er mwyn sicrhau bod gyda ni Ddeddf sy’n tynnu popeth yn y byd amgylcheddol i mewn i un Ddeddf. Mae hynny’n waith mawr, wrth gwrs—rhywbeth, efallai, i Gomisiwn y Gyfraith ei ystyried yn y pen draw—ond beth nad yw’n glir ar hyn o bryd yw beth fydd yn digwydd i gyfraith yr Undeb Ewropeaidd unwaith y byddwn ni’n gadael. A yw’n parhau, neu a yw popeth yn cwympo? Mae’n rhaid inni fod yn barod am hynny. Regarding the environment, one of the things that we don’t know at present is what will happen to EU law once we leave the EU. We know, of course, in terms of the Republic of Ireland or Irish Free State model, as in the 1920s, what they said then was that the law would stay as it was until it changed. What we need to consider in this process is whether we will need to re-legislate on everything, or will everything stay in place, which gives us more of an opportunity, then, to consider having some kind of comprehensive legislation in order to ensure that we have law that draws everything under one Act. That’s a big piece of work, of course—something perhaps for the Law Commission to consider, ultimately—but what’s not clear at present is what will happen to EU law once we leave. Will it continue, or will it fall by the wayside? We have to be ready for that.
Ynglŷn â’r polisi cyffredinol ar amaeth—y CAP, wrth gwrs—mae yna gyfle inni siarad ac i drafod gyda’r undebau ffermio ynglŷn â pha fath o bolisi amaethyddol Cymreig y dylwn ni ei gael yn y pen draw. Sut fydd y taliadau’n edrych? Mae polisi yn un peth, mae arian yn rhywbeth arall, wrth gwrs, ac mae’n rhaid sicrhau bod pob ceiniog sy’n cael ei roi i ffermwyr Cymru ar hyn o bryd ar gael yn y pen draw o’r crochan Prydeinig, os gallaf ei alw’n hynny. In terms of the CAP, there is an opportunity for us to discuss with the farming unions what kind of Welsh agricultural policy we should have, ultimately, and what the payments would look like. Policy is one thing, but money’s another, of course, and we have to ensure that every penny that’s given to Welsh farmers at the moment is still available, ultimately, from the British pot, if I can call it that.
Felly, nid yw’n amlwg a fydd eisiau deddfwriaeth sylfaenol ar y CAP—rydym yn ystyried hynny—ond mae’r broses o drafod hyn gyda’r undebau yn dechrau wythnos nesaf. Rwy’n gwybod bod yna gyfarfod ddydd Llun er mwyn dechrau’r broses hon o ddatblygu polisi amaethyddol Cymreig. So, it’s not obvious as to whether we will need primary legislation on CAP—we are considering that—but the process of discussing this with the unions is starting next week. I know that there is a meeting on Monday to kick this process off in terms of developing a Welsh agricultural policy.
16:26 - Andrew R.T. Davies
First Minister, thank you for your statement this afternoon. If I could also endorse the sentiments around the autism Bill, this is something that I have questioned you on in First Minister’s questions, and it is good to see that work is being carried out by the Welsh Government to see exactly what is the most appropriate way to take these issues forward. I think this is one area where there is cross-party consensus, and I would welcome regular updates from the Government as to the progress they are making. Brif Weinidog, diolch am eich datganiad y prynhawn yma. Os caf hefyd ategu’r teimladau am y Bil awtistiaeth, mae hyn yn rhywbeth yr wyf wedi eich holi amdano yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'n braf gweld bod Llywodraeth Cymru yn gweithio i weld beth yn union yw’r ffordd fwyaf priodol i fwrw ymlaen â'r materion hyn. Rwy'n credu bod hwn yn un maes lle mae gennym gonsensws trawsbleidiol, a byddwn yn croesawu diweddariadau rheolaidd gan y Llywodraeth ynghylch y cynnydd y maent yn ei wneud.
I would also ask the First Minister—. I appreciate, obviously, the events on Thursday and the points you made in the earlier statement clearly indicated that the legislative programme will be difficult to shape and craft, going forward, because there are uncertainties as to exactly what scope the legislative programme might need to consider and how it might to need to adapt legislation, if at all, here in Wales depending on how the negotiations go. But I think we were all familiar with the last Assembly and how, for an 18-month period at the beginning of that, legislation was very slow to come through this Assembly. You’ve indicated that six Bills, obviously, are going to come through in this legislative session, but we did hit that brick wall, as all legislatures do when their term ends, and the public health Bill was lost. Byddwn hefyd yn gofyn i'r Prif Weinidog—. Rwy’n gwerthfawrogi, yn amlwg, yr hyn a ddigwyddodd ddydd Iau ac roedd y pwyntiau a wnaethoch yn y datganiad cynharach yn nodi’n glir y bydd y rhaglen ddeddfwriaethol yn anodd ei siapio a’i llunio, wrth symud ymlaen, oherwydd yr ansicrwydd ynghylch pa gwmpas yn union y gallai fod angen i'r rhaglen ddeddfwriaethol ei ystyried a sut y gallai fod angen iddi addasu deddfwriaeth, os o gwbl, yma yng Nghymru gan ddibynnu ar sut aiff y trafodaethau. Ond rwy'n credu ein bod i gyd yn gyfarwydd â'r Cynulliad diwethaf a sut, am gyfnod o 18 mis ar ei ddechrau, roedd deddfwriaeth yn araf iawn i ddod drwy'r Cynulliad hwn. Rydych wedi nodi bod chwe Bil, yn amlwg, yn mynd i ddod drwodd yn y sesiwn deddfwriaethol hwn, ond gwnaethom daro’r wal frics honno, fel pob deddfwrfa pan fo eu tymor ar ben, a chafodd y Bil iechyd y cyhoedd ei golli.
I think everyone regretted the public health Bill being lost, because there was a lot of good stuff in that public health Bill, and, if the Government had listened to the representations that were made from many quarters—and my party I include in that—around e-cigarettes, that legislation could actually be on the statute book and actually available to professionals to use in improving public health here in Wales. So, I would hope that the sentiment you’ve expressed in this statement about listening, and about working with parties in this institution and also people who respond to consultations, is very real in this legislative timeframe we’re talking about, because the public health Bill last session clearly showed what damage can be done when, actually, sensible lobbying and sensible proposals are not taken on board, and that Bill was lost. Rwy'n meddwl bod pawb wedi difaru colli’r Bil iechyd y cyhoedd, oherwydd roedd llawer o bethau da yn y Bil iechyd y cyhoedd hwnnw, a phe byddai’r Llywodraeth wedi gwrando ar y sylwadau a wnaethpwyd o sawl cwr—ac rwy’n cynnwys fy mhlaid i yn hynny—ynglŷn ag e-sigaréts, gallai’r ddeddfwriaeth honno fod ar y llyfr statud erbyn hyn ac ar gael i weithwyr proffesiynol ei defnyddio i wella iechyd y cyhoedd yma yng Nghymru. Felly, byddwn yn gobeithio bod y teimlad yr ydych wedi’i fynegi yn y datganiad hwn am wrando, ac am weithio gyda phleidiau yn y sefydliad hwn a hefyd gyda phobl sy'n ymateb i ymgynghoriadau, yn real iawn o fewn yr amserlen ddeddfwriaethol hon yr ydym yn sôn amdani, oherwydd dangosodd y Bil iechyd y cyhoedd yn y sesiwn diwethaf yn glir y niwed y gellir ei wneud pan, mewn gwirionedd, nad yw lobïo synhwyrol a chynigion synhwyrol yn cael eu hystyried, a chafodd y Bil hwnnw ei golli.
I would ask: do you just envisage the new public health Bill that is coming forward just being what was the public health Bill minus the e-cigarettes, or are there other areas that, through its legislative passage through the committee stage in the last session, the Government didn’t take on board, but carried a great deal of merit and would deserve exploring and maybe incorporating in the public health Bill going forward? I think you’ve indicated that it is going to be just a replica Bill, from what you were saying, but I would ask the First Minister and his Minister to give consideration to some of the consultations and, indeed, some of the representations that were taken through last time that didn’t make it into the Bill, because there are areas that do commend improving that Bill if that can be done. Byddwn yn gofyn: a ydych yn rhagweld y bydd y Bil iechyd y cyhoedd newydd sy'n dod yn union yr un fath â’r hyn oedd y Bil iechyd y cyhoedd ond heb yr e-sigaréts, ynteu a oes meysydd eraill na wnaeth y Llywodraeth eu hystyried drwy ei daith ddeddfwriaethol drwy'r cyfnod pwyllgor yn y sesiwn diwethaf, ond a oedd yn deilwng iawn ac a fyddai’n haeddu cael eu harchwilio ac efallai eu hymgorffori yn y Bil iechyd y cyhoedd yn y dyfodol? Rwy’n meddwl eich bod wedi nodi mai dim ond Bil replica a fydd, o'r hyn yr oeddech yn ei ddweud, ond byddwn yn gofyn i'r Prif Weinidog a'i Weinidog ystyried rhai o'r ymgynghoriadau ac, yn wir, rhai o'r sylwadau a wnaethpwyd y tro diwethaf na wnaethant gyrraedd y Bil, oherwydd mae rhai meysydd i’w gwella yn y Bil hwnnw os gellir gwneud hynny.
The additional learning needs Bill—we had a piece of legislation in our own legislative programme in the Assembly election campaign, and I do welcome that Bill being put into the legislative programme, especially as one of the first Bills to come through. You talk about how it will create a new environment to improve additional learning needs provision for young people and children; how exactly do you see that legislation working to make those improvements, because the real benefit of legislation is its being able to be enacted on the ground? We all support the principle of making those improvements, but could you give us an example, from the consultations that you’ve touched on here, as to how that Bill will make a real difference to young people’s lives here in Wales? We disagree on the trade union provision in the legislative programme. We debated this in the fourth Assembly and I’m sure we’ll debate it in the fifth Assembly, but it commands support from your benches, and obviously it will command support from other parties, and so that will be an integral part of the legislative programme. Y Bil anghenion dysgu ychwanegol—roedd gennym ddarn o ddeddfwriaeth yn ein rhaglen ddeddfwriaethol ein hunain yn ymgyrch etholiad y Cynulliad, ac rwy’n croesawu rhoi’r Bil hwnnw yn y rhaglen ddeddfwriaethol, yn enwedig fel un o’r Biliau cyntaf i ddod drwodd. Rydych chi’n sôn am sut y bydd yn creu amgylchedd newydd i wella'r ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol i bobl ifanc a phlant; sut yn union yr ydych chi’n gweld y ddeddfwriaeth honno’n gweithio i wneud y gwelliannau hynny, oherwydd gwir fudd deddfwriaeth yw y gellir ei deddfu ar lawr gwlad? Rydym i gyd o blaid yr egwyddor o wneud y gwelliannau hynny, ond a allech chi roi enghraifft i ni, o'r ymgynghoriadau yr ydych wedi cyfeirio atynt yma, o sut y bydd y Bil hwnnw’n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl ifanc yma yng Nghymru? Rydym ni’n anghytuno am y ddarpariaeth undebau llafur yn y rhaglen ddeddfwriaethol. Buom yn trafod hyn yn y pedwerydd Cynulliad ac rwy'n siŵr y byddwn yn ei drafod yn y pumed Cynulliad, ond mae ganddo gefnogaeth ar eich meinciau, ac yn amlwg bydd ganddo gefnogaeth gan bleidiau eraill, ac felly bydd hynny'n rhan annatod o'r rhaglen ddeddfwriaethol.
I do regret the legislative part of this programme about the right to buy. I do believe that that is one of the biggest drivers of aspirational attainment over the last 30 years: the ability to own your own home. And 138,000 people have benefited here in Wales from the ability to own their own home. You say that it’s like filling the bath with water without the plug in, but actually, if you have a housebuilding programme that actually meets the demands placed by people to acquire houses, then obviously you are going some way to actually meeting that need and meeting that demand. Successive Welsh Governments have not had a housebuilding programme to meet the requirements and the need across Wales, and that’s evident from the numbers that have come forward. But, again, I appreciate that’s an ideological difference between us, and you will bring that legislation forward and it will be scrutinised accordingly. Rwyf yn gresynu’r rhan ddeddfwriaethol o'r rhaglen hon am yr hawl i brynu. Rwy’n credu mai dyna un o sbardunau mwyaf cyrhaeddiad uchelgeisiol dros y 30 mlynedd diwethaf: y gallu i fod yn berchen ar eich cartref eich hun. Ac mae 138,000 o bobl wedi elwa yma yng Nghymru ar y gallu i fod yn berchen ar eu cartref eu hunain. Rydych chi’n dweud bod hyn fel llenwi'r bath â dŵr heb y plwg i mewn, ond mewn gwirionedd, os oes gennych raglen adeiladu tai sydd mewn gwirionedd yn bodloni’r galwadau sydd gan bobl i gael tai, yna'n amlwg rydych yn mynd rywfaint o’r ffordd at ddiwallu’r angen hwnnw ac ateb y galw hwnnw mewn gwirionedd. Nid yw Llywodraethau Cymru olynol wedi darparu rhaglen adeiladu tai i fodloni’r gofynion a'r angen ledled Cymru, ac mae hynny'n amlwg o'r niferoedd sydd wedi dod ymlaen. Ond, unwaith eto, rwy’n gwerthfawrogi bod hynny'n wahaniaeth ideolegol rhyngom ni, a byddwch yn cyflwyno’r ddeddfwriaeth honno a byddwn yn craffu arni’n briodol.
The other point I’d like to touch on as well is the land transaction tax, and the complexity that you talk about in bringing this piece of legislation forward. I’d be grateful if you could give us assurances that the complexity is around the areas that the Bill is looking to deal with not, maybe, meeting some of the observations that have come from the professionals and from the sectors that are going to be affected by this Act that you are going to be bringing forward. There is concern from the sector around the scope of the legislation that you are looking at. So, I would be grateful if you could maybe give us an indication as to why exactly you have identified those complexities. Thank you for your statement this afternoon, First Minister. Y pwynt arall yr hoffwn ei grybwyll hefyd yw'r dreth trafodiadau tir, a’r cymhlethdod yr ydych yn sôn amdano o ran cyflwyno’r darn hwn o ddeddfwriaeth. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech roi sicrwydd inni bod y cymhlethdod yn ymwneud â’r meysydd y mae'r Bil yn bwriadu ymdrin â hwy ac nid, efallai, bodloni rhai o'r sylwadau sydd wedi dod gan y gweithwyr proffesiynol a'r sectorau y bydd y Ddeddf hon y byddwch yn ei chyflwyno yn effeithio arnynt. Mae pryder yn y sector ynglŷn â chwmpas y ddeddfwriaeth yr ydych yn edrych arni. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallech efallai roi syniad inni ynghylch pam yn union yr ydych chi wedi nodi’r cymhlethdodau hynny. Diolch am eich datganiad y prynhawn yma, Brif Weinidog.
16:32 - Carwyn Jones
Could I thank the leader of the Welsh Conservatives for his comments? Yes, there are some areas where we’ll not agree. With the right to buy—and I’m sure we’ll have this debate again in the future—there are parts of Wales where the housing stock is half of the level that it was 30 years ago, and trying to make that up is hugely difficult. But, that’s perhaps for another day. A gaf i ddiolch i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig am ei sylwadau? Oes, mae rhai meysydd lle na fyddwn yn cytuno. O ran yr hawl i brynu—ac rwy'n siŵr y cawn ni’r ddadl hon eto yn y dyfodol—mae rhannau o Gymru lle mae'r stoc tai yn hanner y lefel yr oedd 30 mlynedd yn ôl, ac mae ceisio gwneud iawn am hynny’n hynod o anodd. Ond, dyna fater efallai ar gyfer diwrnod arall.
Yes, on the public health Bill, as I said earlier on, it will be a replica of what was in place at Stage 3. Of course, consideration will be given to amendments as they appear to see what can be done in terms of amendments that might improve the legislation. Ie, ar y Bil iechyd y cyhoedd, fel y dywedais yn gynharach, bydd yn replica o'r hyn a oedd ar waith yng Nghyfnod 3. Wrth gwrs, byddwn yn ystyried gwelliannau wrth iddynt ymddangos i weld beth y gellir ei wneud o ran gwelliannau a allai wella’r ddeddfwriaeth.
He is right to say that a lot of legislation went through the Assembly in the last term. I anticipate fewer Bills coming from Government this time around. I think that will ease the pressure, certainly, that many felt on Bill committees, especially in the last two years of the last Assembly, but also it gives more time and opportunity, potentially, for private Members’ Bills to be considered as well. We are very much aware of the fact that much, well, all of our resource, pretty much, went into Government Bills in the last Assembly, and it’s important that there is the availability, within reason, of resource for good private Members’ Bills and time allocated to them. What we’re doing in terms of the amount of legislation will facilitate that. Mae e'n iawn i ddweud bod llawer o ddeddfwriaeth wedi mynd drwy'r Cynulliad yn y tymor diwethaf. Rwy’n rhagweld llai o Filiau’n dod gan y Llywodraeth y tro hwn. Rwy'n meddwl y bydd hynny’n ysgafnhau'r pwysau, yn sicr, yr oedd llawer yn ei deimlo ar bwyllgorau Biliau, yn enwedig yn nwy flynedd olaf y Cynulliad diwethaf, ond mae hefyd yn rhoi mwy o amser a chyfle, o bosibl, i ystyried Biliau Aelodau preifat hefyd. Rydym yn ymwybodol iawn o'r ffaith bod llawer, wel, y cyfan o’n hadnoddau, mwy neu lai, wedi mynd i mewn i Filiau’r Llywodraeth yn y Cynulliad diwethaf, ac mae'n bwysig bod adnoddau ar gael, o fewn rheswm, ar gyfer Biliau Aelodau preifat da ac amser yn cael ei neilltuo iddynt. Bydd yr hyn yr ydym yn ei wneud o ran swm y ddeddfwriaeth yn hwyluso hynny.
To come back to the point about the environment, the difficulty we have with environmental legislation is that much of it is trascribed from the European directions. A lot of it is England-and-Wales legislation, especially the more humdrum areas, if I could put it that way. We just did it that way because it was more convenient. That will need to change. What happens to England-and-Wales regulations in the future? And there are a number of issues that I raised earlier on in terms of when will the law fall—will it continue or will it fall as soon as we leave the EU? These are matters to consider. Is there then scope at some point in the future for a consolidating environment Bill, looked at by the Law Commission? That’s possible, but clearly not, I suspect, for some years, given the complexity of that process. I ddod yn ôl at y pwynt am yr amgylchedd, yr anhawster sydd gennym â deddfwriaeth amgylcheddol yw bod llawer ohoni wedi’i thrawsgrifio o'r cyfarwyddiadau Ewropeaidd. Mae llawer ohoni’n ddeddfwriaeth Cymru a Lloegr, yn arbennig y meysydd mwy undonog, os caf ei roi felly. Yr unig reswm dros wneud hynny yn y ffordd honno oedd ei fod yn fwy cyfleus. Bydd angen i hynny newid. Beth sy'n digwydd i reoliadau Cymru a Lloegr yn y dyfodol? Ac mae nifer o faterion a godais yn gynharach o ran pryd y bydd y gyfraith yn cwympo—a fydd yn parhau, ynteu a fydd yn cwympo cyn gynted â’n bod yn gadael yr UE? Mae'r rhain yn faterion i'w hystyried. A oes cwmpas felly ar ryw adeg yn y dyfodol ar gyfer Bil yr amgylchedd cyfunol, y gallai Comisiwn y Gyfraith edrych arno? Mae hynny'n bosibl, ond nid, yn amlwg, rwy’n amau, am rai blynyddoedd, o ystyried cymhlethdod y broses honno.
With the ALN Bill, he will be aware that a draft Bill was consulted on in the second half of last year. Feedback has been received on that, and a summary of responses to that consultation will be published imminently so that Members are aware of what the proposed Bill will actually look like and what it will do, and the responses will be then made available. Gyda'r Mesur ADY, bydd yn ymwybodol y bu ymgynghoriad am Fil drafft yn ail hanner y flwyddyn ddiwethaf. Rydym wedi cael adborth am hynny, a chyhoeddir crynodeb o'r ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw yn fuan fel bod Aelodau'n gwybod sut y bydd y Bil arfaethedig yn edrych mewn gwirionedd a beth y bydd yn ei wneud, ac yna sicrheir bod yr ymatebion ar gael.
With regard to the land transaction tax Bill, even though it’s a highly complex Bill in terms of its technical complexity, it’s designed to be as user-friendly as possible. Quite often, of course, the complexity has to be dealt with within a Bill in order to provide clarity further on down the line from people who are looking to see how the tax operates. Any tax legislation is necessarily complicated, but it needs to be as understandable as possible, particularly for the general public. O ran y Bil treth trafodiadau tir, er ei fod yn Fil hynod gymhleth o ran ei gymhlethdod technegol, mae wedi'i ddylunio i fod mor hawdd ei ddefnyddio â phosibl. Yn aml iawn, wrth gwrs, mae’n rhaid ymdrin â’r cymhlethdod o fewn Bil er mwyn rhoi eglurhad yn nes ymlaen gan bobl sy’n ceisio gweld sut mae'r dreth yn gweithredu. Mae unrhyw ddeddfwriaeth dreth yn gymhleth o anghenraid, ond mae angen iddi fod mor ddealladwy â phosibl, yn enwedig i’r cyhoedd.
Otherwise, I noted the comments that he made on some of the Bills that he indicated in principle he might be in a position to support. I won’t hold him to that; I know that these things have to be taken through, and those areas, of course, where there will be difference between us. Fel arall, nodais y sylwadau a wnaeth am rai o'r Biliau y dywedodd y gallai mewn egwyddor fod mewn sefyllfa i’w cefnogi. Ni wnaf ei gadw at hynny; gwn fod rhaid gweithio drwy’r pethau hyn, a'r meysydd hynny, wrth gwrs, lle bydd gwahaniaeth rhyngom.
16:35 - Neil Hamilton
Like Andrew R.T. Davies and, indeed, Simon Thomas, in relation to the autism Bill, UKIP supports that, so there is a true cross-party consensus in this Assembly on that at least. I can’t say the same for everything else in the statement that the First Minister has made this afternoon. Fel y dywedodd Andrew R.T. Davies ac, yn wir, Simon Thomas, ynglŷn â’r Bil awtistiaeth, mae UKIP o blaid hynny, felly mae gennym gonsensws trawsbleidiol gwirioneddol yn y Cynulliad hwn ar hynny o leiaf. Ni allaf ddweud yr un peth am bopeth arall yn y datganiad y mae’r Prif Weinidog wedi’i wneud y prynhawn yma.
As regards the devolution of taxation, personally I’m not opposed to that; there is a difference of view within UKIP on this subject, but nevertheless I personally am in favour of tax competition between jurisdictions. And we can see the important beneficial effects that that’s had in the Republic of Ireland, where they had sensible corporation tax rates and that brought about a massive move of financial services to Dublin. On the other hand, we can see what happened when the socialist Government in France decided to impose a 75 per cent income tax rate, and that’s driven a huge number of professionals to the City of London. So, whatever happens ultimately—and we regret the fact that there will be no referendum on this issue, as was promised—but whatever happens ultimately about the form of devolution of taxation in Wales, it is very important, I think, that we see this in the context of the business environment in which the people who really create the jobs in this country have to work—in the private sector. And anything which helps to make Wales a less attractive location for investment and for people to come and live and work would be very counterproductive to the interests of Wales. O ran datganoli trethi, yn bersonol dydw i ddim yn gwrthwynebu hynny; mae gwahaniaeth barn o fewn UKIP ar y pwnc hwn, ond serch hynny rwyf i’n bersonol o blaid cystadleuaeth treth rhwng awdurdodaethau. A gallwn weld yr effeithiau buddiol pwysig y mae hynny wedi’i gael yng Ngweriniaeth Iwerddon, lle'r oedd ganddynt gyfraddau treth gorfforaeth synhwyrol a arweiniodd at lawer o wasanaethau ariannol yn symud i Ddulyn. Ar y llaw arall, gallwn weld beth ddigwyddodd pan benderfynodd y Llywodraeth sosialaidd yn Ffrainc osod cyfradd treth incwm 75 y cant, ac mae hynny wedi gyrru nifer enfawr o weithwyr proffesiynol i Ddinas Llundain. Felly, beth bynnag sy'n digwydd yn y pen draw—ac rydym yn gresynu’r ffaith na fydd refferendwm ar y mater hwn, fel yr addawyd—ond beth bynnag sy'n digwydd yn y pen draw ynglŷn â ffurf datganoli trethiant yng Nghymru, mae'n bwysig iawn, rwy’n credu, ein bod yn gweld hyn yng nghyd-destun yr amgylchedd busnes lle mae’n rhaid i’r bobl sydd wir yn creu swyddi yn y wlad hon weithio—yn y sector preifat. A byddai unrhyw beth sy'n helpu i wneud Cymru’n lleoliad llai deniadol ar gyfer buddsoddiad ac i bobl ddod i fyw a gweithio ynddo yn wrthgynhyrchiol iawn i fuddiannau Cymru.
Similarly, with the form of regulation—and we’ve talked in general terms about what’s going to happen as a result of Britain leaving the EU—the business environment as created by the regulations that businesses have to observe gives us another opportunity, actually, to make Wales a much more attractive place in which to invest and to work. It will be a hugely complicated task to unravel, amend and indeed to decide what to keep from 43 years of regulations and directives. Some of it is delegated legislation and a lot of it is not—regulations are, of course, a direct application, and the language of those is the language of the EU. So, a lot of that will have to change, but it does give us the opportunity to reduce the regulatory burden. And in this context, I’m disappointed to see in the statement the description of the land transaction tax as long, technical and complex. And I have to ask, considering that stamp duty in the United Kingdom raises a relatively small part of the public revenue—there is a trade-off between the complexity of legislation and the benefit to the exchequer. The tax code in the United Kingdom has doubled in size since 1997, and yet very often it’s for no very great benefit, if any benefit at all, to the public at large. The point about avoidance is that clever lawyers will always seek to find a way around tax legislation, and the more complicated it becomes the more loopholes frequently are created. I speak as a tax lawyer myself, so I’m sure that the legal and accounting profession will be rubbing their hands with glee at the prospect of more legislation of this kind. But we will certainly take a constructive but critical attitude towards all legislation of that kind. Yn yr un modd, o ran y math o reoleiddio—ac rydym wedi siarad mewn termau cyffredinol am yr hyn sy'n mynd i ddigwydd o ganlyniad i Brydain adael yr UE—mae’r amgylchedd busnes fel y'i crëwyd gan y rheoliadau y mae'n rhaid i fusnesau eu dilyn yn rhoi cyfle arall inni, mewn gwirionedd, i wneud Cymru’n lle llawer mwy deniadol i fuddsoddi ac i weithio ynddo. Bydd yn dasg hynod o gymhleth i ddatrys, diwygio ac yn wir penderfynu beth i’w gadw o 43 mlynedd o reoliadau a chyfarwyddebau. Mae rhywfaint ohono’n ddeddfwriaeth ddirprwyedig ond mae llawer ohono nad ydyw—mae rheoliadau, wrth gwrs, yn gymhwysiad uniongyrchol, ac iaith yr UE yw iaith y rheini. Felly, bydd yn rhaid i lawer o hynny newid, ond mae'n rhoi cyfle inni i leihau'r baich rheoleiddiol. Ac yn y cyd-destun hwn, rwy'n siomedig o weld y datganiad yn disgrifio'r dreth trafodiadau tir fel un hir, dechnegol a chymhleth. Ac mae'n rhaid imi ofyn, o ystyried bod treth stamp yn y Deyrnas Unedig yn codi rhan gymharol fach o'r refeniw cyhoeddus—mae cyfaddawd rhwng cymhlethdod deddfwriaeth a'r budd i'r trysorlys. Mae maint y cod treth yn y Deyrnas Unedig wedi dyblu ers 1997, ac eto yn aml iawn does dim llawer o fudd iddo, os oes unrhyw fudd o gwbl, i'r cyhoedd yn gyffredinol. Y pwynt am osgoi yw y bydd cyfreithwyr clyfar bob amser yn ceisio dod o hyd i ffordd o osgoi deddfwriaeth treth, a pho fwyaf cymhleth ydyw, y mwyaf o fylchau sy’n cael eu creu. Rwy’n siarad fel cyfreithiwr treth fy hun, felly rwy'n siŵr y bydd y proffesiwn cyfreithiol a chyfrifyddu’n rhwbio eu dwylo’n llawen wrth feddwl am fwy o'r math hwn o ddeddfwriaeth. Ond byddwn yn sicr yn cymryd agwedd adeiladol ond beirniadol tuag at bob deddfwriaeth o'r math hwnnw.
It’s only to be expected, I suppose, that there should be legislation in the field of trade unions; after all, the trade unions overwhelmingly fund the Labour Party and one does have to deliver on whatever deals may have been done. But to describe it as ‘pernicious’ I think gives the clue to what the real purpose behind this is. The trade union reforms of the 1980s, which the Labour Party I thought had accepted, actually were an immensely important part in turning Britain away from the basket case economy that we had in the 1970s to the modern go-ahead economy that we’ve had in this country for 25 or 30 years, despite problems in recent years as a result of the financial crisis. I don’t suppose that we’re going to find much agreement on the trade union legislation. Mae i'w ddisgwyl, mae'n debyg, y dylai fod deddfwriaeth ym maes undebau llafur; wedi'r cyfan, yr undebau llafur sy’n ariannu'r Blaid Lafur i raddau helaeth ac mae’n rhaid i rywun gyflawni unrhyw fargeinion sydd wedi’u taro. Ond mae ei ddisgrifio fel 'niweidiol', rwy’n meddwl, yn rhoi'r cliw ynglŷn â’r gwir bwrpas y tu ôl i hyn. Roedd y diwygiadau undebau llafur yn yr 1980au, yr oeddwn yn meddwl bod y Blaid Lafur wedi’u derbyn, mewn gwirionedd yn rhan hynod bwysig o droi Prydain oddi wrth fethiant llwyr ein heconomi yn yr 1970au i'r economi fodern lwyddiannus a fu gennym yn y wlad hon ers 25 neu 30 mlynedd, er gwaethaf problemau yn y blynyddoedd diwethaf yn sgil yr argyfwng ariannol. Nid wyf yn meddwl y cawn ni ryw lawer o gytundeb ynglŷn â’r ddeddfwriaeth undebau llafur.
But as regards the right to buy legislation, again, that’s something that we will oppose because it doesn’t actually help people who need social housing to tie up houses for generations—very often houses lived in by people who don’t have any social need. After all, we heard that Frank Dobson, who was a member of the Labour Cabinet, lived in a council flat in St Pancras on a minute rent. If that had been freed up for real social housing, then, of course, somebody who had a real need could have had it met. Bob Crow was another one who lived in a council house all his life and gloried in the fact, yet he was paid, as a trade union general secretary, well over £100,000 a year. These are not, by any stretch of the imagination, people who need social housing. They are in fact the equivalent of bedblockers, and they are denying people who are in real social housing need the chance to have a roof over their heads. As a result of the right-to-buy legislation, millions of people in this country were given the same freedom that everybody else has had for generations, and it freed them from the tutelage of Labour-controlled authorities that wanted the political control that the ownership of housing stock would give them. So, this is a step backwards in time, and UKIP will certainly oppose that. Ond o ran y ddeddfwriaeth hawl i brynu, unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn ei wrthwynebu gan nad yw cadw tai am genedlaethau mewn gwirionedd yn helpu pobl ag angen tai cymdeithasol—yn aml iawn, pobl heb unrhyw angen cymdeithasol sy’n byw yn y tai hyn. Wedi'r cyfan, clywsom fod Frank Dobson, a oedd yn aelod o'r Cabinet Llafur, yn byw mewn fflat cyngor yn St Pancras ar rent bychan iawn. Pe byddai hwnnw wedi’i ryddhau ar gyfer tai cymdeithasol gwirioneddol, yna, wrth gwrs, gallai fod wedi diwallu angen gwirioneddol i rywun. Roedd Bob Crow yn un arall a fu’n byw mewn tŷ cyngor ar hyd ei oes ac yn ymfalchïo yn y ffaith, ac eto roedd yn cael ei dalu, fel ysgrifennydd cyffredinol undeb llafur, ymhell dros £100,000 y flwyddyn. Nid yw'r rhain, o dan unrhyw gyfrif, yn bobl ag angen tai cymdeithasol. Yn wir, maent yn cyfateb i bobl sy’n blocio gwelyau, ac maent yn atal pobl â gwir angen am dai cymdeithasol rhag cael cyfle i fod â tho uwch eu pennau. O ganlyniad i'r ddeddfwriaeth hawl i brynu, mae miliynau o bobl yn y wlad hon wedi cael yr un rhyddid ag a fu gan bawb arall ers cenedlaethau, ac fe wnaeth eu rhyddhau o diwtoriaeth awdurdodau dan reolaeth Llafur a oedd eisiau’r rheolaeth wleidyddol y byddai perchnogaeth stoc tai yn ei rhoi iddynt. Felly, mae hwn yn gam yn ôl mewn amser, a bydd UKIP yn sicr yn gwrthwynebu hynny.
But there are other Bills, in the field of public health and in the case of additional learning needs, which I’m sure will command the general approval and respect of all parts of this Assembly. I can give a warm welcome to parts of this proposed legislative programme. Others we will not be quite so accommodating towards. But as I started out by saying when we first came to this Assembly, we will play a constructive part in the debates and deliberations and help to make Wales a better place to live in as a result of the legislation that we put through. Ond mae yna Filiau eraill, ym maes iechyd y cyhoedd ac yn achos anghenion dysgu ychwanegol, yr wyf yn siŵr y byddant yn ennyn cymeradwyaeth a pharch cyffredinol o bob rhan o'r Cynulliad hwn. Gallaf roi croeso cynnes i rannau o'r rhaglen ddeddfwriaethol arfaethedig hon. Ni fyddwn mor garedig tuag at eraill. Ond fel y dechreuais drwy ddweud pan ddaethom i’r Cynulliad hwn yn gyntaf, byddwn yn chwarae rhan adeiladol yn y dadleuon a’r trafodaethau ac yn helpu i wneud Cymru yn lle gwell i fyw ynddo yn sgil y ddeddfwriaeth yr ydym yn ei rhoi drwodd.
16:42 - Carwyn Jones
Well, I can assure the leader of UKIP that there is nobody in my constituency living in social housing and earning £100,000 a year. That much I can guarantee. The response I give to him about what happened in—he mentions one part of London—is Wandsworth and what was done there, where people were forced out of houses and flats and those houses and flats were sold at a huge profit to the council, trying to socially engineer an area for political gain. That’s the way it happened in Wandsworth. Look, if people wish to buy a house, that’s their right, but they should not buy a house that is then removed in terms of it being available for people who need social housing. We know that the outcome of the right to buy and the right to acquire has been a huge deficit in the number of houses available to people. For many, many years, councils were actually forbidden to build council houses and to make up the deficit that was being created by the houses being sold. That’s why we have a situation where we are forever trying to play catch-up. We cannot catch up and provide our people with the right level of housing if we constantly sell off houses at the same time, finding, as England is finding, that the amount of money that is received as part of that sell-off is not enough to replace the house in terms of building a new house. That’s the debate we’ll be having, I’m sure, in the future, as this legislation proceeds. Wel, gallaf sicrhau arweinydd UKIP nad oes neb yn fy etholaeth i sy'n byw mewn tŷ cymdeithasol ac yn ennill £100,000 y flwyddyn. Gallaf warantu cymaint â hynny. Yr ymateb a roddaf iddo am yr hyn a ddigwyddodd yn—mae'n sôn am un rhan o Lundain—yw Wandsworth a'r hyn a wnaethpwyd yno, lle cafodd pobl eu gorfodi allan o dai a fflatiau a lle cafodd y tai a’r fflatiau hynny wedyn eu gwerthu am elw enfawr i'r cyngor, i geisio llunio ardal yn gymdeithasol er budd gwleidyddol. Dyna sut y digwyddodd yn Wandsworth. Edrychwch, os yw pobl yn dymuno prynu tŷ, mae ganddynt hawl i wneud hynny, ond ni ddylent brynu tŷ sydd yna’n cael ei dynnu’n ôl o ran bod ar gael i bobl ag angen tai cymdeithasol. Rydym yn gwybod bod yr hawl i brynu a'r hawl i gaffael wedi arwain at ddiffyg enfawr yn nifer y tai sydd ar gael i bobl. Am flynyddoedd lawer iawn, roedd cynghorau mewn gwirionedd wedi’u gwahardd rhag adeiladu tai cyngor a rhag gwneud iawn am y diffyg a oedd yn cael ei greu drwy werthu’r tai. Dyna pam mae gennym sefyllfa lle’r ydym yn ceisio dal i fyny drwy’r amser. Ni allwn ddal i fyny a darparu digon o dai i’n pobl os ydym yn gyson yn gwerthu tai ar yr un pryd, ac yn gweld, fel y mae Lloegr yn ei weld, nad yw’r swm o arian yr ydym yn ei gael fel rhan o'r gwerthu hwnnw yn ddigon i gael tŷ arall yn ei le drwy adeiladu tŷ newydd. Dyna'r ddadl y byddwn yn ei chael, rwy'n siŵr, yn y dyfodol, wrth i’r ddeddfwriaeth hon ddatblygu.
When it comes to land transaction tax—stamp duty—it’s obviously a tax that is going to be devolved. We want to use that in the most constructive way possible as far as the construction sector are concerned. They’ve been very much part of the discussions that we have been having. When it comes to red tape, it’s a familiar refrain when people say, ‘What we need to do is to cut red tape’, but they never specify what they mean by ‘red tape’. One of the things we have to understand is that, if it wasn’t for the EU—we’ll return to this in a moment—Britain’s environment would be as poisoned as it was in the 1970s and 1980s. It was the EU that dragged Britain out of the torpor it was in then, where one of the rivers in Yorkshire would catch light if you threw a match into it. The reality is that much of the environmental legislation has been a force for good, and people appreciate it and want to see an environment around them that is not needlessly poisoned. O ran treth trafodiadau tir—y dreth stamp—mae'n amlwg yn dreth sy’n mynd i gael ei datganoli. Hoffem ddefnyddio hynny yn y ffordd fwyaf adeiladol posibl cyn belled ag y mae’r sector adeiladu dan sylw. Maent wedi bod yn rhan bwysig o'r trafodaethau yr ydym wedi bod yn eu cael. O ran biwrocratiaeth, mae'n stori gyfarwydd pan fydd pobl yn dweud, 'Yr hyn y mae angen inni ei wneud yw lleihau biwrocratiaeth’, ond ni fyddant byth yn nodi beth y maent yn ei olygu wrth 'fiwrocratiaeth'. Un o'r pethau y mae’n rhaid inni ei ddeall yw, oni bai am yr UE—down yn ôl at hyn mewn eiliad— byddai amgylchedd Prydain mor wenwynig ag yr oedd yn yr 1970au a'r 1980au. Yr Undeb Ewropeaidd a lusgodd Prydain allan o'r syrthni yr oedd ynddo bryd hynny, lle y byddai un o'r afonydd yn Swydd Efrog yn mynd ar dân pe byddech yn taflu matsien i mewn iddi. Y gwir yw bod llawer o'r ddeddfwriaeth amgylcheddol wedi bod yn rym er daioni, ac mae pobl yn ei gwerthfawrogi ac eisiau gweld amgylchedd o'u cwmpas nad yw wedi’i wenwyno’n ddiangen.
I grew up in Bridgend, where the river used to run different colours according to what had been dumped in at the top: black if it was the mines; if Revlon had thrown lipstick in, quite often you’d see that; sometimes, some of the operations up there would throw dye in and it would run red, green—any colour you want. We don’t have that any more. That is not a situation that we want to return to. I hear what he says, of course, about his desire to play a constructive role and we look to see how that will pan out over the course of the next year. Cefais fy magu ym Mhen-y-bont ar Ogwr, lle'r oedd yr afon yn arfer bod yn lliwiau gwahanol gan ddibynnu beth oedd wedi’i daflu iddi yn uwch i fyny: du os mai’r pyllau glo; os oedd Revlon wedi taflu minlliw i mewn, yn eithaf aml byddech yn gweld hynny; weithiau, byddai rhai o'r gweithfeydd i fyny yno’n taflu llifyn i mewn a byddai'n edrych yn goch, gwyrdd—unrhyw liw yr hoffech. Nid yw hynny’n digwydd bellach. Nid yw honno'n sefyllfa yr hoffem ddychwelyd ati. Rwy'n clywed yr hyn y mae’n ei ddweud, wrth gwrs, am ei awydd i chwarae rhan adeiladol ac rydym yn edrych i weld beth fydd canlyniad hynny yn ystod y flwyddyn nesaf.
16:45 - Suzy Davies
Thank you, First Minister, for your statement. First of all, can I just begin by associating myself with the comments made about the potential of an autism Act? I’m pleased to say that, even just in this last month or so, you’ve moved your position from this time in May saying that you were hoping to avoid the need for a separate Bill, as that might take more time, to the more attractive proposition in your answer to Andrew R.T. Davies last week, saying that you’re actively considering an autism Act and believe that it needs consideration separate from other legislation. So, I’m pleased about that. Diolch, Brif Weinidog, am eich datganiad. Yn gyntaf oll, a gaf i ddechrau drwy fy nghysylltu fy hun â'r sylwadau a wnaethpwyd ynghylch y posibilrwydd o Ddeddf awtistiaeth? Rwy'n falch o ddweud, hyd yn oed dim ond yn y mis diwethaf hwn, eich bod wedi newid eich safbwynt ers yr adeg hon ym mis Mai o ddweud eich bod yn gobeithio osgoi'r angen am Fil ar wahân, gan y gallai hynny gymryd mwy o amser, i’r safbwynt mwy deniadol yn eich ateb i Andrew R.T. Davies yr wythnos diwethaf, gan ddweud eich bod yn ystyried Deddf awtistiaeth ac yn credu bod angen ei hystyried ar wahân i ddeddfwriaeth arall. Felly, rwy'n falch o hynny.
However, you mentioned in reply to Simon Thomas earlier on that that was partly, or due, to some degree, to the liaison committee that you have with Plaid Cymru at the moment, and I wonder if you could just explain whether that liaison committee has helped you conclude that an Act is needed or whether they are influential, in any particular way, about the content of that Act. Because if it’s the latter, I think that leads us to one of the initial difficulties with this committee, outside a formal coalition, in as much as one opposition has the opportunity to influence legislation before it is drafted when the rest of us don’t. If that is the case, can you just confirm that you’ll be prepared for any Act that comes out to first draft, via this process, to be presented to the relevant committee for pre-legislative scrutiny, so that all opposition parties get the opportunity to influence Government legislation before it’s drafted? Fodd bynnag, soniasoch wrth ateb Simon Thomas yn gynharach fod hynny’n rhannol, neu i ryw raddau, oherwydd y pwyllgor cyswllt sydd gennych gyda Phlaid Cymru ar hyn o bryd, ac roeddwn i’n meddwl tybed a allech chi egluro a yw'r pwyllgor cyswllt hwnnw wedi eich helpu i ddod i'r casgliad bod angen Deddf neu a yw’n ddylanwadol, mewn unrhyw ffordd benodol, ynglŷn â chynnwys y Ddeddf honno. Oherwydd os mai’r olaf o’r rhain sy’n wir, rwy’n meddwl bod hynny’n ein harwain at un o'r anawsterau cychwynnol â’r pwyllgor hwn, y tu allan i glymblaid ffurfiol, sef bod gan un wrthblaid gyfle i ddylanwadu ar ddeddfwriaeth cyn iddi gael ei drafftio, pan nad yw’r gweddill ohonom yn cael gwneud hynny. Os yw hynny'n wir, a allwch chi gadarnhau y byddwch yn fodlon i unrhyw Ddeddf sy'n dod allan i ddrafft cyntaf, drwy'r broses hon, gael ei chyflwyno i'r pwyllgor perthnasol ar gyfer craffu cyn y broses ddeddfu, fel bod yr holl wrthbleidiau’n cael y cyfle i ddylanwadu ar ddeddfwriaeth y Llywodraeth cyn ei drafftio?
My second question relates to the right to buy. I don’t propose to enter into the rights and wrongs of that, but speaking speculatively, if the UK Government were to identify a pot of money to help the English right-to-buy system work more effectively, or to help housing associations carry on with the legislation—sorry, the processes that they’re looking at now, would you be expecting some kind of a Barnettisation from that pot of money to come to Wales? I’m rather hoping that you’ll say ‘no’. I appreciate that this is just a hypothetical question, but I think it’s one worth answering, because if you were to say ‘yes’ to that, there’d be a question, wouldn’t there, about why Wales wouldn’t be raising its own money in those circumstances, towards contributing to its housing stock? Thank you. Mae fy ail gwestiwn yn ymwneud â'r hawl i brynu. Nid wyf yn bwriadu sôn am rinweddau a chamweddau hynny, ond yn ddamcaniaethol, pe byddai Llywodraeth y DU yn nodi pot o arian i helpu system hawl i brynu Lloegr i weithio'n fwy effeithiol, neu i helpu cymdeithasau tai i fwrw ymlaen â'r ddeddfwriaeth—mae'n ddrwg gennyf, y prosesau y maent yn edrych arnynt ar hyn o bryd, a fyddech chi’n disgwyl rhyw fath o Farnetteiddio o'r pot hwnnw o arian i ddod i Gymru? Rwyf wir yn gobeithio y byddwch yn dweud ‘na’. Rwy’n sylweddoli mai dim ond cwestiwn damcaniaethol yw hwn, ond rwy’n meddwl ei fod yn un sy'n werth ei ateb, oherwydd pe byddech yn dweud ‘byddwn’ i hynny, byddai hynny’n codi cwestiwn, oni fyddai, am y rheswm pam na fyddai Cymru'n codi ei harian ei hun dan yr amgylchiadau hynny, tuag at gyfrannu at ei stoc dai? Diolch.
16:47 - Carwyn Jones
The liaison committee has been established between the Government parties and Plaid Cymru. Your party didn’t want to be part of such an arrangement; that’s your choice at the end of the day, so there’s no point complaining about it. Of course that liaison committee will look at what shape legislation might take, but Members of all parties in this Chamber will have the usual opportunities to scrutinise, potentially, if this is what happens, a draft Bill and, indeed, to scrutinise that Bill as it passes through the Assembly. That, of course, will not change. Mae'r pwyllgor cyswllt wedi ei sefydlu rhwng pleidiau'r Llywodraeth a Phlaid Cymru. Nid oedd eich plaid chi yn dymuno bod yn rhan o drefniant o'r fath; eich dewis chi yw hwnnw yn y pen draw, felly does dim pwynt cwyno am y peth. Wrth gwrs, bydd y pwyllgor cyswllt hwnnw yn edrych ar ffurf bosibl y ddeddfwriaeth, ond bydd Aelodau pob plaid yn y Siambr hon yn cael y cyfleoedd arferol i graffu, o bosibl, os mai dyma beth sy'n digwydd, ar Fil drafft ac, yn wir, i graffu ar y Bil hwnnw wrth iddo fynd ar ei daith drwy'r Cynulliad. Ni fydd hynny, wrth gwrs, yn newid.
I wasn’t clear about the point she was making with regard to England. The way these things always operate, of course, is that if extra money is allocated by the Treasury to a Government department in Whitehall in a devolved area, then we receive a Barnett consequential. There is no requirement for us, as Members will know, to spend it in the same way. If money is moved around a Government department, we don’t receive a Barnett consequential, so we’re in the area of hypothesis here. What I do know is that I don’t think it’s wise to build up our stock of social housing on the one hand while selling it off on the other. I think that’s quite clear; that will become clear during the course of the legislation when it’s introduced. Doeddwn i ddim yn glir ynghylch y pwynt yr oedd hi’n ei wneud am Loegr. Y ffordd y mae’r pethau hyn bob amser yn gweithio, wrth gwrs, yw os caiff arian ychwanegol ei ddyrannu gan y Trysorlys i adran o'r Llywodraeth yn Whitehall mewn maes sydd wedi'i ddatganoli, rydym yn cael swm canlyniadol Barnett. Nid oes gofyniad i ni, fel y gŵyr yr Aelodau, ei wario yn yr un ffordd. Os caiff arian ei symud o gwmpas un o adrannau'r Llywodraeth, nid ydym yn cael swm canlyniadol Barnett, felly rydym ym maes rhagdybiaeth yma. Yr hyn yr wyf yn ei wybod yw nad wyf yn meddwl ei bod yn ddoeth i ddatblygu ein stoc tai cymdeithasol ar y naill law a’i werthu ar y llall. Rwy'n meddwl bod hynny'n ddigon clir; bydd hynny’n dod i’r amlwg yn ystod hynt y ddeddfwriaeth pan gaiff ei chyflwyno.
16:48 - Nick Ramsay
First Minister, I’d like to focus on the very first part of your statement relating to devolved taxes. As you say, the Welsh Government is in the process at the moment of setting up the Welsh Revenue Authority. I did seek to get it changed to ‘Revenue Wales’ in the last Assembly, but that was unsuccessful. So, we have the WRA, and, as you mentioned, landfill disposals tax and land transaction tax. Brif Weinidog, hoffwn ganolbwyntio ar ran gyntaf un eich datganiad ynglŷn â threthi datganoledig. Fel y dywedwch, mae Llywodraeth Cymru yn y broses ar hyn o bryd o sefydlu Awdurdod Refeniw Cymru. Fe wnes i geisio iddo gael ei newid i 'Cyllid Cymru' yn y Cynulliad diwethaf, ond roedd hynny’n aflwyddiannus. Felly, mae gennym Awdurdod Refeniw Cymru, ac, fel y soniasoch, treth gwarediadau tirlenwi a threth trafodiadau tir.
Can I say I’m pleased it’s been done in this order? When we looked at this in the Finance Committee in the last Assembly, it became obvious that, because the Scottish Government had set up the taxes or the legislation for the taxes before Revenue Scotland was in place, there were problems from that, so I’m pleased that your Government has done it this way around. Can you tell us what other lessons have been learned from the Scottish experience, because I think they’ve got a number of advantages and disadvantages to the way they’ve done it and hopefully we’ve learnt the lessons so we can hit the ground running? A gaf i ddweud fy mod yn falch ei fod wedi ei wneud yn y drefn hon? Pan oeddem ni’n edrych ar hyn yn y Pwyllgor Cyllid yn y Cynulliad diwethaf, daeth yn amlwg, oherwydd bod Llywodraeth yr Alban wedi sefydlu’r trethi neu’r ddeddfwriaeth ar gyfer y trethi cyn sefydlu Revenue Scotland, bod hynny wedi achosi problemau, felly rwy’n falch bod eich Llywodraeth wedi ei wneud yn y drefn hon. A allwch chi ddweud wrthym pa wersi eraill a ddysgwyd o brofiad yr Alban, oherwydd rwy’n meddwl bod ganddynt nifer o fanteision ac anfanteision i'r ffordd y maent wedi ei wneud a gobeithio ein bod wedi dysgu’r gwersi fel y gallwn gael dechrau da?
Neil Hamilton, earlier, mentioned potential pitfalls and I think Neil was talking about the dangers of a lack of a robust framework, particularly in comparison with the English framework. That was looked at by the Finance Committee last time as well, and, indeed, the First Minister has mentioned the anti-avoidance rule. First Minister, how will the legislation that comes forward be suitably robust in terms of each of these taxes and ensure that sufficient anti-avoidance mechanisms are in place and, indeed, where they have worked in the UK as a whole over the last many decades, that those mechanisms are retained? I think the leader of the house, in a former guise as the finance Minister in the last Assembly, said that one of the principles that you would be operating would be that there would be no deviation from the UK norm unless it was absolutely necessary and beneficial to Wales. But now that the former Minister has moved on, is that still the Welsh Government’s position? I think it would be useful if there was clarification on that. Soniodd Neil Hamilton, yn gynharach, am beryglon posibl ac rwy'n meddwl bod Neil yn sôn am beryglon diffyg fframwaith cadarn, yn enwedig o’i gymharu â fframwaith Lloegr. Edrychodd y Pwyllgor Cyllid ar hynny y tro diwethaf hefyd, ac, yn wir, mae'r Prif Weinidog wedi sôn am y rheol gwrth-osgoi. Brif Weinidog, sut y bydd y ddeddfwriaeth a gyflwynir yn ddigon cadarn o ran pob un o'r trethi hyn ac yn sicrhau bod mecanweithiau gwrth-osgoi digonol ar waith ac, yn wir, pan eu bod wedi gweithio yn y DU yn gyffredinol dros y degawdau lawer diwethaf, bod y mecanweithiau hynny'n cael eu cadw? Rwy'n meddwl bod arweinydd y tŷ, ar ei hen wedd fel y Gweinidog cyllid yn y Cynulliad diwethaf, wedi dweud mai un o’r egwyddorion y byddech yn ei ddefnyddio fyddai na fyddai dim gwyro oddi wrth norm y DU oni bai ei bod yn gwbl angenrheidiol ac o fudd i Gymru. Ond nawr bod y cyn Weinidog wedi symud ymlaen, a yw safbwynt Llywodraeth Cymru’n dal i fod yr un fath? Rwy'n meddwl y byddai'n ddefnyddiol cael eglurder am hynny.
Finally, Deputy Presiding Officer, how is all of this going to be communicated to stakeholders and to the public? I think to say that there is a lack of awareness of tax devolution that is coming down the line in 2018 to Wales would be an understatement. It’s a worse situation than that. I know that the Finance Committee previously looked at ways that we could raise awareness of the transfer or the devolution of taxation to this place. Could you update us on work that has been done in this area, because we have two taxes before us now and we’re going to get further taxes coming down the line? This situation, as Members have said, is going to get more and more complex, and it’s important that we carry not just Members, but the public along with us as well. Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, sut y caiff hyn i gyd ei gyfleu i randdeiliaid ac i'r cyhoedd? Rwy’n meddwl y byddai dweud bod yna ddiffyg ymwybyddiaeth o ddatganoli treth sydd ar ei ffordd i Gymru yn 2018 yn danddatganiad. Mae'n sefyllfa waeth na hynny. Gwn fod y Pwyllgor Cyllid wedi edrych yn flaenorol ar ffyrdd y gallem godi ymwybyddiaeth o drosglwyddo neu ddatganoli trethi i'r lle hwn. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni am y gwaith sydd wedi'i wneud yn y maes hwn, gan fod gennym ddwy dreth ger ein bron yn awr a bydd trethi pellach yn dod yn nes ymlaen? Mae'r sefyllfa hon, fel y mae Aelodau wedi’i ddweud, yn mynd i fynd yn fwy a mwy cymhleth, ac mae'n bwysig ein bod yn mynd â nid dim ond Aelodau, ond y cyhoedd gyda ni hefyd.
16:51 - Carwyn Jones
First of all, the taxes that we will look to introduce will be appropriate for Wales, as we see it. Clearly, they will need robust anti-avoidance measures within the legislation, and Members will be able to see the legislation and what is contained in it when the legislation is introduced. Yn gyntaf oll, bydd y trethi y byddwn yn bwriadu eu cyflwyno yn briodol i Gymru, fel yr ydym yn gweld pethau. Yn amlwg, bydd angen mesurau gwrth-osgoi cadarn o fewn y ddeddfwriaeth, a bydd yr Aelodau'n gallu gweld y ddeddfwriaeth a'r hyn sydd wedi’i gynnwys ynddi pan gaiff y ddeddfwriaeth ei chyflwyno.
In terms of learning from Scotland, yes, it’s clear to me that you need to have the revenue-raising authority in place to ensure that the tax can be raised, or certainly as soon as possible afterwards. The Member has already mentioned the difficulties that Scotland faced in that regard. O ran dysgu gan yr Alban, ydy, mae'n amlwg i mi bod arnoch angen yr awdurdod codi refeniw ar waith i sicrhau y gellir codi’r dreth, neu'n sicr cyn gynted â phosibl ar ôl hynny. Mae’r Aelod eisoes wedi sôn am yr anawsterau a gafodd yr Alban yn hynny o beth.
In terms of communication with stakeholders, what we know—those who need to know about the landfill transaction tax when it’s introduced should be notified through their professional associations through their continuous professional development requirements. There is a duty on them anyway to assure themselves that they fully understand the new taxation system. But, of course, we will continue to keep and review the most effective ways of communicating the changes. As far as the public are concerned, they are used to stamp duty, so they are used to the idea of a duty or tax being paid when property transactions take place, but it’s obviously important to make sure that the professionals understand how the tax will work and, particularly, how it is to be collected and the rules governing that tax. We’ll obviously make sure that everything is in place that can be put in place to ensure that estate agents, for example, and accountants, to give two examples, are aware of the changes. O ran cyfathrebu â rhanddeiliaid, yr hyn a wyddom—dylai’r rhai sydd ag angen gwybod am y dreth trafodiadau tirlenwi pan gaiff ei chyflwyno gael eu hysbysu drwy eu cymdeithasau proffesiynol drwy eu gofynion datblygiad proffesiynol parhaus. Mae’n ddyletswydd arnynt beth bynnag i sicrhau eu hunain eu bod yn deall y system drethi newydd yn llwyr. Ond, wrth gwrs, byddwn yn parhau i gadw ac adolygu’r ffyrdd mwyaf effeithiol o gyfathrebu’r newidiadau. Cyn belled ag y mae’r cyhoedd dan sylw, maent wedi arfer â threth stamp, felly maent wedi arfer â’r syniad o dalu treth neu doll wrth i drafodiadau eiddo ddigwydd, ond mae'n amlwg yn bwysig gwneud yn siŵr bod y gweithwyr proffesiynol yn deall sut y bydd y dreth yn gweithio ac, yn arbennig, sut y caiff ei chasglu a'r rheolau sy'n berthnasol i’r dreth honno. Yn amlwg, byddwn yn gwneud yn siŵr bod popeth ar waith y gellir ei roi ar waith i sicrhau bod gwerthwyr tai, er enghraifft, a chyfrifwyr, i roi dwy enghraifft, yn ymwybodol o'r newidiadau.
16:53 - Y Dirprwy Lywydd / The Deputy Presiding Officer
Finally, Lynne Neagle. Yn olaf, Lynne Neagle.
16:53 - Lynne Neagle
Thank you, Deputy Presiding Officer. Thanks for your statement, First Minister, and I welcome the measures that you’ve announced today. I particularly welcome your prompt move to repeal aspects of the trade union legislation, which, rather than any attempt to satisfy the trade unions, is our attempt, across this Assembly, to give effect to our belief that we should be protecting the rights of public sector workers in Wales. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch am eich datganiad, Brif Weinidog, ac rwy’n croesawu’r camau yr ydych wedi’u cyhoeddi heddiw. Rwy’n croesawu’n arbennig y ffaith eich bod yn symud yn ddi-oed i ddiddymu agweddau ar y ddeddfwriaeth undebau llafur, sef, yn hytrach nag unrhyw ymgais i fodloni'r undebau llafur, ein hymgais ni, ar draws y Cynulliad hwn, i wireddu ein cred y dylem fod yn amddiffyn hawliau gweithwyr y sector cyhoeddus yng Nghymru.
I also wanted to give a particular welcome to your confirmation that you’ll be bringing forward an additional learning needs Bill. I know, from my own casework, how vital it is that we get the legislative framework on that right. I do believe that the Welsh Government has a unique opportunity here, given the unprecedented cross-party support that there is for this legislation, to actually make a difference to children and young people’s lives. The children and young people’s committee scrutinised the draft Bill and responded to the legislation, and one of the key concerns we had was that the draft Bill didn’t do enough to actually tie in the health service. We all know from our own casework that that is absolutely fundamental—the connection between health and education. I just wanted to ask what assurances you could give that that would be addressed in the forthcoming legislation. Roeddwn hefyd yn awyddus i roi croeso arbennig i'ch cadarnhad y byddwch yn cyflwyno Bil anghenion dysgu ychwanegol. Rwy'n gwybod, o fy ngwaith achos fy hun, pa mor hanfodol yw ein bod yn cael y fframwaith deddfwriaethol hwnnw’n iawn. Rwy’n credu bod gan Lywodraeth Cymru gyfle unigryw yma, o ystyried y gefnogaeth drawsbleidiol ddigynsail i’r ddeddfwriaeth hon, i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau plant a phobl ifanc. Mae'r pwyllgor plant a phobl ifanc wedi craffu ar y Bil drafft ac wedi ymateb i'r ddeddfwriaeth, ac un o'r prif bryderon a oedd gennym oedd nad oedd y Bil drafft yn gwneud digon mewn gwirionedd i gynnwys y gwasanaeth iechyd. Rydym i gyd yn gwybod o'n gwaith achos ein hunain bod hynny'n gwbl sylfaenol—y cysylltiad rhwng iechyd ac addysg. Hoffwn ofyn pa sicrwydd y gallech chi ei roi y byddai hynny'n cael sylw yn y ddeddfwriaeth sydd ar ddod.
16:54 - Carwyn Jones
It’s quite correct, of course, when the Member says that there is a direct link between health and education when it comes to additional learning needs. We know, for example, that with looked-after children, to give an example, merely looking at their education achievement in isolation from everything else is never the way to work, which is why we’ve taken the holistic approach that we have. But, yes, of course, the legislation will look to be as realistic and as comprehensive as possible. Mae'r Aelod yn hollol gywir, wrth gwrs, wrth ddweud bod cysylltiad uniongyrchol rhwng iechyd ac addysg o ran anghenion dysgu ychwanegol. Rydym yn gwybod, er enghraifft, ynglŷn â phlant sy'n derbyn gofal, i roi enghraifft, nad yw edrych ar eu cyflawniad addysg yn unig ar wahân i bopeth arall byth y ffordd iawn o weithio, a dyna pam yr ydym wedi defnyddio’r ymagwedd gyfannol hon. Ond, bydd, wrth gwrs, bydd y ddeddfwriaeth yn ceisio bod mor realistig ac mor gynhwysfawr â phosibl.
In terms of the trade union Bill, of course, on these benches we have an ideological objection to what that Bill contains, but there is a wider constitutional issue here, and that is that the elements of the trade union Bill that we will look to repeal, we believe, are firmly within our devolved powers—there's a constitutional issue as well. On top of that, we know that the UK Government has been advised by lawyers that’s the case as well, because we saw that the legal advice was leaked—not by us, of course, but by others—and the UK Government was told that they had a weak case in arguing that this was not within devolved competence. So, regardless of the important issue here in terms of our view of the Bill itself, there's a constitutional issue, in that we've taken the view that this is a matter for the Assembly to decide and not Parliament. O ran y Bil undebau llafur, wrth gwrs, ar y meinciau hyn mae gennym wrthwynebiad ideolegol i gynnwys y Bil hwnnw, ond mae gennym broblem gyfansoddiadol ehangach yma, sef bod elfennau’r Bil undebau llafur y byddwn yn ceisio eu diddymu, yn ein barn ni, yn bendant o fewn ein pwerau datganoledig—mae yma fater cyfansoddiadol hefyd. Yn ogystal, rydym yn gwybod bod Llywodraeth y DU wedi cael cyngor gan gyfreithwyr bod hynny'n wir hefyd, oherwydd gwelsom fod y cyngor cyfreithiol wedi’i ddatgelu heb ganiatâd—nid gennym ni, wrth gwrs, ond gan eraill—ac y dywedwyd wrth Lywodraeth y DU bod eu hachos yn wan o ran dadlau nad oedd hyn o fewn cymhwysedd datganoledig. Felly, ar wahân i fater pwysig ein barn ni am y Bil ei hun, mae gennym broblem gyfansoddiadol, sef ein bod o’r farn mai mater i'r Cynulliad benderfynu arno yw hwn, ac nid y Senedd.
16:55 - Y Dirprwy Lywydd / The Deputy Presiding Officer
Thank you very much, First Minister. Diolch yn fawr, Brif Weinidog.
8. & 9. Statement: Launch of the Consultation on Phase 1 Implementation of the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act and Statement: School Governing Bodies 8. & 9. Datganiad: Lansio'r Ymgynghoriad ar Weithredu Cyfnod 1 y Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) a Datganiad: Cyrff Llywodraethu Ysgolion
Item 8 and item 9 on the agenda have been withdrawn. Mae eitem 8 ac eitem 9 ar yr agenda wedi’u tynnu'n ôl.
10. Statement: Armed Forces 10. Datganiad: Y Lluoedd Arfog
So, we'll move to item 10, which is the statement by the Cabinet Secretary for Communities and Children on the armed forces—Carl Sargeant. Felly, symudwn at eitem 10, sef y datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ar y lluoedd arfog—Carl Sargeant.
16:56 - Carl Sargeant
Thank you, Deputy Presiding Officer. This is a particularly appropriate time to mark the contribution of our armed forces to the defence of our country and way of life. This year is the centenary of two of the most significant battles of the first world war. The battle of Jutland was a turning point in the war at sea and won at a cost of 8,500 lives. In France, the battle of the Somme was crucial to the course of the war and, particularly at Mametz Wood, huge numbers of Welsh soldiers gave their lives. The First Minister will represent the people of Wales at the national remembrance service in Mametz Wood on 7 July to honour those who gave their lives. I am also pleased that the Welsh Government has contributed to the memorial erected to mark the bravery and sacrifice of the 38th (Welsh) Division at Mametz Wood. We will continue to mark significant first world war events through our Cymru’n Cofio Wales Remembers: 1914-1918 programme. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae hon yn adeg arbennig o briodol i nodi cyfraniad ein lluoedd arfog i amddiffyn ein gwlad a’n ffordd o fyw. Eleni mae’n ganmlwyddiant dau o frwydrau pwysicaf y rhyfel byd cyntaf. Roedd brwydr Jutland yn drobwynt yn y rhyfel ar y môr a enillwyd ar gost o 8,500 o fywydau. Yn Ffrainc, roedd brwydr y Somme yn allweddol i gwrs y rhyfel ac, yn arbennig yng Nghoedwig Mametz, rhoddodd nifer fawr o filwyr o Gymru eu bywydau. Bydd y Prif Weinidog yn cynrychioli pobl Cymru yn y gwasanaeth coffa cenedlaethol yng Nghoedwig Mametz ar 7 Gorffennaf i anrhydeddu'r rhai a roddodd eu bywydau. Rwyf hefyd yn falch bod Llywodraeth Cymru wedi cyfrannu at y gofeb a godwyd i nodi dewrder ac aberth y 38ain Adran (Gymreig) yng Nghoedwig Mametz. Byddwn yn parhau i nodi digwyddiadau pwysig y rhyfel byd cyntaf trwy ein rhaglen Cymru'n Cofio Wales Remembers: 1914-1918.
The Welsh Government will continue to support and contribute to the Armed Forces Day events held in both north and south Wales. The events give the people of Wales the opportunity to show their appreciation and gratitude to those currently serving and to our ex-service personnel. They also provide an opportunity for the younger generation to learn and appreciate the sacrifices made by our servicemen and servicewomen in defending our freedom. We remain fully committed to providing ongoing support and services for our present armed forces community, and we have worked with, and listened to, our key partners and are currently refreshing our package of support. It will also now include a separate document for our serving personnel and their families, called ‘Welcome to Wales’. These two key documents will set out the support available across ministerial portfolios, and support organisations such as the Royal British Legion and Army Families Federation. I will launch these documents formally in early autumn. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi a chyfrannu at ddigwyddiadau Diwrnod y Lluoedd Arfog a gynhelir yng ngogledd a de Cymru. Mae'r digwyddiadau hyn yn rhoi cyfle i bobl Cymru i ddangos eu gwerthfawrogiad a'u diolchgarwch i'r rhai hynny sy'n gwasanaethu ar hyn o bryd ac i'n cyn-filwyr. Maent hefyd yn rhoi cyfle i'r genhedlaeth iau i ddysgu am aberth ein milwyr wrth amddiffyn ein rhyddid a gwerthfawrogi’r aberth hwnnw. Rydym yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i ddarparu cymorth a gwasanaethau parhaus i gymuned bresennol ein lluoedd arfog, ac rydym wedi gweithio gyda’n partneriaid allweddol ac wedi gwrando arnynt ac rydym wrthi’n ailwampio ein pecyn cymorth. Bydd hefyd yn awr yn cynnwys dogfen ar wahân ar gyfer ein personél sy'n gwasanaethu a'u teuluoedd, o’r enw 'Croeso i Gymru'. Bydd y ddwy ddogfen allweddol hyn yn nodi’r cymorth sydd ar gael ar draws portffolios gweinidogol, a sefydliadau cymorth fel y Lleng Brydeinig Frenhinol a Ffederasiwn Teuluoedd y Fyddin. Byddaf yn lansio’r dogfennau hyn yn ffurfiol yn gynnar yn yr hydref.
Members are already aware of the importance of the defence discount service card. To date, membership of the service has increased by 89.14 per cent compared to 38 per cent for the rest of the UK—a significant difference. We will continue to work with the defence discount service to promote the benefits of the defence privilege card and look to incorporate corporate sign-up to the card. Mae’r Aelodau eisoes yn gwybod am bwysigrwydd cerdyn braint y lluoedd arfog. Hyd yma, mae cynnydd o 89.14 y cant wedi bod yn nifer aelodau’r gwasanaeth o gymharu â 38 y cant yng ngweddill y DU—gwahaniaeth sylweddol. Byddwn yn parhau i weithio gyda gwasanaeth braint y lluoedd arfog i hyrwyddo manteision y cerdyn ac yn ceisio annog corfforaethau i ymrwymo i’r cerdyn.
The health and well-being of our serving and ex-service personnel is of paramount importance to us. We will provide, and have provided, £100,000 to jointly develop a free swimming initiative with the Welsh Local Government Association. We will continue to provide £585,000 a year to maintain the unique Veterans NHS Wales service, and we will explore options to improve the experience of veterans suffering from mental health issues by working with Veterans’ NHS Wales, to ensure that the existing care pathway continues to meet the varied needs of those requiring their services. Mae iechyd a lles ein personél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd a’n cyn-filwyr o'r pwys mwyaf inni. Byddwn yn darparu, ac rydym wedi darparu, £100,000 i ddatblygu cynllun nofio am ddim ar y cyd â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Byddwn yn parhau i ddarparu £585,000 y flwyddyn i gynnal gwasanaeth unigryw GIG Cymru i Gyn-filwyr, a byddwn yn archwilio opsiynau i wella profiad cyn-filwyr sy'n dioddef o broblemau iechyd meddwl trwy weithio gyda GIG Cymru i Gyn-filwyr i sicrhau bod y llwybr gofal presennol yn parhau i fodloni anghenion amrywiol y bobl hynny y mae angen y gwasanaethau arnynt.
The former Minister for Health and Social Services previously announced that, from April of this year, a higher disregard of £25 would apply to war disablement pensions, received by veterans when assessing their contribution to any care costs they are required to pay. From 2017, we will totally disregard those payments when assessing care costs. Cyhoeddodd y cyn Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol eisoes y byddai diystyriad uwch o £25 yn gymwys, o fis Ebrill eleni, i bensiynau anabledd rhyfel a dderbynnir gan gyn-filwyr wrth asesu eu cyfraniad at unrhyw gostau gofal y mae’n rhaid iddynt eu talu. O 2017, byddwn yn llwyr ddiystyru’r taliadau hynny wrth asesu costau gofal.
A tremendous amount of good work is being delivered across Wales. Already, all local authorities, health boards and other public organisations have covenant champions in place, providing services and support for our armed forces community across Wales. A good example of how working together has made a difference to the lives of the most vulnerable in our communities is Tŷ Dewr in Wrexham. Tŷ Dewr is a purpose-built home for veterans in Wrexham who are experiencing difficulties in their lives. Wrexham local authority, working in partnership with First Choice Housing and supported by the Welsh Government, has provided safe and secure accommodation for veterans to help them rebuild their confidence and their lives. Building on initiatives such as these, we are developing a housing referral pathway. This will enable veterans and their families to make an informed choice as to which option is most appropriate for them. I expect that work also to be completed by early autumn. Mae llawer iawn o waith da’n cael ei wneud ledled Cymru. Eisoes, mae gan yr holl awdurdodau lleol, byrddau iechyd a sefydliadau cyhoeddus eraill hyrwyddwyr cyfamod ar waith, sy’n darparu gwasanaethau a chymorth i gymuned y lluoedd arfog ledled Cymru. Un enghraifft dda o’r ffordd y mae gweithio gyda'n gilydd wedi gwneud gwahaniaeth i fywydau'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau yw Tŷ Dewr yn Wrecsam.  Cartref a adeiladwyd yn bwrpasol i gyn-filwyr yn Wrecsam sy'n cael anawsterau yn eu bywydau yw Tŷ Dewr. Mae awdurdod lleol Wrecsam, mewn partneriaeth â Tai Dewis Cyntaf a chyda chefnogaeth gan Lywodraeth Cymru, wedi darparu llety diogel i gyn-filwyr i'w helpu i ailadeiladu eu hyder a'u bywydau. Gan adeiladu ar fentrau fel y rhain, rydym yn datblygu llwybr atgyfeirio tai. Bydd hyn yn galluogi cyn-filwyr a'u teuluoedd i wneud dewis ar sail gwybodaeth ynglŷn â pha opsiwn sydd fwyaf priodol ar eu cyfer. Rwyf yn disgwyl y bydd y gwaith hwnnw hefyd wedi ei gwblhau erbyn dechrau'r hydref.
You have heard how joint working and shared good practice have resulted in initiatives that will make a difference to the lives of our serving and ex-service personnel. We will continue to work with our partner organisations by convening a covenant conference in the autumn. The conference will provide an opportunity for all attendees to build on good practice and share experiences to ensure our armed forces community receives the support it deserves. Rydych wedi clywed bod gweithio ar y cyd a rhannu arfer da wedi arwain at fentrau a fydd yn gwneud gwahaniaeth i fywydau ein personél sy’n gwasanaethu ar hyn o bryd a chyn-filwyr. Byddwn yn parhau i weithio gyda'r sefydliadau sy’n bartneriaid inni drwy gynnal cynhadledd cyfamod yn yr hydref. Bydd y gynhadledd yn rhoi cyfle i bawb sy’n bresennol i adeiladu ar arfer da a rhannu profiadau er mwyn sicrhau bod cymuned y lluoedd arfog yn cael y gefnogaeth y mae'n ei haeddu.
Deputy Presiding Officer, these are challenging times and, as budgets are tightening, we need to be smarter in how we deliver services and initiatives to make a difference. Moving forward, with the armed forces expert group working collectively across sectors, we will continue to support Ministers, and this group will continue to support me in determining my priorities and focusing resources where they have to be and will make the most impact. At the next meeting of the expert group during July, we will identify key priorities and the means to deliver these. This will ensure that we can make a difference to the lives and wellbeing of our armed forces communities, providing them with the support and services they deserve. Ddirprwy Lywydd, mae hwn yn gyfnod anodd, ac wrth i gyllidebau dynhau, mae angen inni fod yn fwy craff o ran y ffordd yr ydym yn darparu gwasanaethau a mentrau a fydd yn gwneud gwahaniaeth. Wrth symud ymlaen, gyda grŵp arbenigol y lluoedd arfog yn gweithio ar y cyd ar draws y sectorau, byddwn yn parhau i gefnogi Gweinidogion, a bydd y grŵp hwn yn parhau i’m cefnogi i i bennu fy mlaenoriaethau a chanolbwyntio adnoddau lle y mae'n rhaid iddynt fod a lle y byddant yn cael yr effaith fwyaf. Yng nghyfarfod nesaf y grŵp arbenigol, yn ystod mis Gorffennaf, byddwn yn nodi blaenoriaethau allweddol a sut y cânt eu cyflawni. Bydd hyn yn sicrhau y gallwn wneud gwahaniaeth i fywydau a lles cymunedau’r lluoedd arfog, gan roi iddynt y gefnogaeth a'r gwasanaethau y maent yn eu haeddu.
17:01 - Steffan Lewis
I’d like to thank the Cabinet Secretary for his statement and I’d like to welcome the comments he made regarding marking the centenary of the battle of Jutland and the battle of the Somme. Many Welshmen lost their lives, and we owe it to them to remember and to honour their sacrifice. Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad a hoffwn groesawu'r sylwadau a wnaeth ynghylch nodi canmlwyddiant brwydr Jutland a brwydr y Somme. Collodd llawer o Gymry eu bywydau, ac mae'n ddyletswydd arnom i’w cofio ac i anrhydeddu eu haberth.
Those who have served in the armed forces face particular challenges as a result of their service, but they also have the potential to make valuable contributions to their communities, to businesses, and to employers. It is the Welsh Government’s responsibility of course to ensure that appropriate support is in place to enable them to do so. Will the Government introduce specific targets for waiting times for access to mental health care for ex-service personnel, and what service is the Welsh Government putting in place to ensure that veteran amputees have access to the best levels of care within the Welsh national health service? Mae'r bobl hynny sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn wynebu heriau penodol oherwydd iddynt wasanaethu, ond mae ganddynt hefyd botensial i wneud cyfraniad gwerthfawr i'w cymunedau, i fusnesau, ac i gyflogwyr. Cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yw sicrhau bod cymorth priodol ar gael i'w galluogi i wneud hynny. A wnaiff y Llywodraeth gyflwyno targedau penodol ar gyfer amseroedd aros am ofal iechyd meddwl i gyn-filwyr, a pha wasanaeth y mae Llywodraeth Cymru’n ei roi ar waith i sicrhau bod cyn-filwr sydd wedi colli rhannau o’u cyrff yn cael y lefelau gorau o ofal yn y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru?
I welcome the development of purpose-built homes for veterans, like Tŷ Dewr in Wrexham, as the Cabinet Secretary mentioned, and I’d like to ask him what plans the Government has to build on this success and open similar schemes in other locations across the country? Also, what support is available for the families of those in the armed forces, and veterans? Particularly, what steps is the Welsh Government considering taking to support the children of those in the armed forces? Finally, this year—and a couple of years now—we’re marking the centenary of the first world war, but what plans does the Welsh Government have to continue with education in terms of keeping up awareness of the events of 100 years ago beyond the official period of centenary, also looking towards education in conflict resolution? Diolch yn fawr. Rwyf yn croesawu datblygu cartrefi pwrpasol i gyn-filwyr, fel Tŷ Dewr yn Wrecsam, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, a hoffwn ofyn iddo pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i adeiladu ar y llwyddiant hwn ac agor cynlluniau tebyg mewn mannau eraill ledled y wlad. Hefyd, pa gymorth sydd ar gael i deuluoedd y bobl hynny sydd yn y lluoedd arfog, a chyn-filwyr? Yn benodol, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn ystyried eu cymryd i gefnogi plant y bobl hynny sydd yn y lluoedd arfog? Yn olaf, eleni—ac ers blwyddyn neu ddwy bellach—rydym yn nodi canmlwyddiant y rhyfel byd cyntaf, ond pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i barhau ag addysg o ran cynnal yr ymwybyddiaeth o'r digwyddiadau 100 mlynedd yn ôl sydd y tu hwnt i gyfnod swyddogol y canmlwyddiant, gan ystyried addysg hefyd o safbwynt datrys gwrthdaro? Diolch yn fawr.
17:03 - Carl Sargeant
I thank the Member for his very positive comments in his contribution. Indeed, I share the Member’s comments regarding the marking of the centenary of the battle of Jutland and Mametz Wood. Events such as these not only recognise and mark our debt of gratitude to veterans of conflict in our nation’s history, but also remind us of the importance of supporting and honouring our present servicemen, women and reservists. Indeed, I have a family background of people serving within the military and I understand how important it is for service personnel to be recognised and to be supported. Diolch i'r Aelod am ei sylwadau cadarnhaol iawn yn ei gyfraniad. Yn wir, rwyf yn rhannu sylwadau'r Aelod ynghylch nodi canmlwyddiant brwydr Jutland a Choedwig Mametz. Mae digwyddiadau fel y rhain nid yn unig yn cydnabod ac yn nodi ein dyled o ddiolchgarwch i gyn-filwyr a fu’n rhan o wrthdaro yn hanes ein cenedl, ond maent hefyd yn ein hatgoffa o bwysigrwydd cefnogi ac anrhydeddu ein milwyr cyfredol a’r milwyr wrth gefn. Yn wir, mae gennyf gefndir teuluol o bobl yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog ac rwyf yn deall pa mor bwysig yw hi i aelodau o'r lluoedd arfog gael eu cydnabod a chael cefnogaeth.
Some of the initiatives that happen in Wales are very impressive. I recently visited a men’s shed in Saltney in my own constituency, which is a very important principle of supporting in a very novel way, where people can join an association where they can be reintegrated into society and have a bit of a laugh as well, as it was put to me at the event, which is extremely important. The Member mentioned education, and the new curriculum is about a citizen-focused process. I’ll be making sure that people are engaged in this process. It’s very important that we talk to young people about conflict. Part of the reason, and I wouldn’t want to go back to the debate about Europe before—. The fact that we can talk about this collectively as a nation, and as a European nation, I believe has saved conflicts like the world wars over the past 70 years, and I think that’s something that we should be very mindful of. Mae rhai o'r mentrau sy'n digwydd yng Nghymru yn rhagorol tu hwnt. Yn ddiweddar, bûm yn ymweld â sièd i ddynion yn Saltney yn fy etholaeth i, sydd yn egwyddor bwysig iawn o ran cefnogi mewn ffordd newydd iawn, lle y gall pobl ymuno â chymdeithas lle y gallant gael eu hailintegreiddio i gymdeithas a chael tipyn o hwyl yn ogystal, fel y’i disgrifiwyd imi yn y digwyddiad, sy'n eithriadol o bwysig. Soniodd yr Aelod am addysg, ac mae'r cwricwlwm newydd yn ymwneud â phroses sy'n canolbwyntio ar ddinasyddion. Byddaf yn gwneud yn siŵr bod pobl yn cymryd rhan yn y broses hon. Mae'n bwysig iawn ein bod yn siarad â phobl ifanc am wrthdaro. Rhan o'r rheswm, ac nid wyf yn dymuno mynd yn ôl at y ddadl am Ewrop yn gynharach—. Mae'r ffaith ein bod yn gallu siarad am hyn gyda'n gilydd fel cenedl, ac fel cenedl Ewropeaidd, yn fy marn i, wedi atal gwrthdaro fel y ddau ryfel byd dros y 70 mlynedd diwethaf, a chredaf fod hynny'n rhywbeth y dylem fod yn ymwybodol iawn ohono.
I’m grateful to the Member for recognising the issues in Wrexham, particularly around the housing association work with partners around housing and housing solutions. There are other examples across Wales, and I’m happy to write to the Member exploring exactly the housing proposals we have in place. I think it was a £2 million investment that’s delivered about 26 homes across Wales, and I can share the details with the Member. It helps provide them, of course, with a safe and secure home when, sometimes, this is a vulnerable position for the members. Rwyf yn ddiolchgar i'r Aelod am gydnabod y materion yn Wrecsam, yn enwedig ynghylch gwaith y cymdeithasau tai gyda phartneriaid o ran tai ac atebion tai. Mae enghreifftiau eraill ledled Cymru, ac rwyf yn hapus i ysgrifennu at yr Aelod i drafod yr union gynigion tai sydd gennym. Credaf fod buddsoddiad gwerth £2 filiwn wedi darparu tua 26 o gartrefi ledled Cymru, a gallaf rannu'r manylion â'r Aelod. Mae'n helpu i roi iddynt, wrth gwrs, gartref diogel a sicr mewn sefyllfa sydd, weithiau, yn sefyllfa fregus i’r aelodau.
I’m very keen to do some more work about family members in the armed forces. Actually, when I held this role previously, one of my most disappointing visits was when I visited an armed forces unit—a live armed forces unit—and the armed forces personnel were very well supported, but their families and children, I felt, were a little bit isolated. I thought that we could do more as a Government to support the armed forces in particular in how they are able to integrate into their local communities, of which they are a strong part. Rwyf yn awyddus iawn i wneud ychydig mwy o waith ar aelodau'r teulu yn y lluoedd arfog. A dweud y gwir, pan oeddwn i’n cyflawni’r swyddogaeth hon o’r blaen, un o’m hymweliadau mwyaf siomedig oedd pan fûm yn ymweld ag uned lluoedd arfog— uned lluoedd arfog fyw—ac roedd personél y lluoedd arfog yn cael cefnogaeth dda iawn, ond roedd eu teuluoedd a’u plant, yn fy marn i, braidd yn ynysig. Roeddwn yn meddwl y gallem wneud mwy fel Llywodraeth i gefnogi'r lluoedd arfog yn arbennig o ran integreiddio i'w cymunedau lleol, y maent yn rhan gref ohoni.
In terms of veterans NHS services, the Welsh Government is committed to supporting veterans and wider armed forces communities by ensuring that veterans in particular have access to appropriate and timely healthcare—a very challenging process, particularly with sufferers of post-traumatic stress disorder. But, we are proud of the work of Veterans’ NHS Wales as a unique service that provides dedicated veterans therapists in each of the health boards to improve the mental health and well-being of veterans in Wales. It is the only national service of its kind for veterans in the UK. I think there’s much more work to be done, but, actually, it’s a good start, and something that Wales should be shining a light on as something that we are doing very positively. But, I’m happy to work with the Member and I recognise his commitment to this particular cause. O ran gwasanaethau’r GIG i gyn-filwyr, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi cyn-filwyr a chymunedau ehangach y lluoedd arfog drwy sicrhau bod cyn-filwyr yn benodol yn cael gofal iechyd priodol ac amserol—proses heriol iawn, yn arbennig gyda dioddefwyr anhwylder straen wedi trawma. Ond rydym yn falch o waith GIG Cymru i Gyn-filwyr sy’n wasanaeth unigryw sy'n darparu therapyddion dynodedig i gyn-filwyr ym mhob un o'r byrddau iechyd i wella iechyd meddwl a lles cyn-filwyr yng Nghymru. Dyma'r unig wasanaeth cenedlaethol o'i fath i gyn-filwyr yn y DU. Credaf fod llawer mwy o waith i'w wneud o hyd, ond, mewn gwirionedd, mae'n ddechrau da, ac yn rhywbeth y dylai Cymru fod yn tynnu sylw ato fel rhywbeth yr ydym yn ei wneud yn gadarnhaol iawn. Ond rwyf yn hapus i weithio gyda'r Aelod ac rwyf yn cydnabod ei ymrwymiad i'r achos penodol hwn.
17:07 - Jenny Rathbone
One of the reasons that so many of us face the withdrawal from the European Union with such trepidation is that we’ve had so much war in Europe. It is the centenary of the Somme, where a million people died, and nobody can any longer remember what the benefit was. So, obviously, I support our armed forces keeping us safe and defending our freedom, but we have to do all we can to ensure that we avert war, where possible. Un o'r rhesymau pam y mae cynifer ohonom yn wynebu gadael yr Undeb Ewropeaidd ag anesmwythyd o'r fath yw bod cymaint o ryfela wedi bod yn Ewrop. Mae'n ganmlwyddiant y Somme, lle y bu farw miliwn o bobl, ac ni all neb bellach gofio pa fudd oedd i hynny. Felly, yn amlwg, rwyf yn cefnogi ein lluoedd arfog sy’n ein cadw'n ddiogel ac yn amddiffyn ein rhyddid, ond mae'n rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i sicrhau ein bod yn osgoi rhyfel, lle y bo hynny'n bosibl.
As you say in your statement, these are difficult times at the moment and budgets are tight. For many people, the military service becomes like a second family, particularly for people who may not have had the best opportunities in their first family. So, when they are discharged, it can be like a sense of bereavement. I have some concerns for some of the people who get discharged into isolated social housing in my constituency and then, as a result of depression, find it very difficult to go proactively and ask for help. So, I just wondered whether, in your armed forces group, you had discussed the ways in which the different veterans groups co-ordinate and liaise to ensure that nobody falls through the gaps in services, and that all recent veterans are supported and kept in touch with to make sure that they are getting the support that they need on discharge and during the period when they’re adapting to civilian life. Fel y dywedwch yn eich datganiad, mae hwn yn gyfnod anodd a chyllidebau’n dynn. I lawer o bobl, mae'r gwasanaeth milwrol yn dod yn ail deulu, yn enwedig i bobl nad ydynt efallai wedi cael y cyfleoedd gorau yn eu teulu cyntaf. Felly, pan gânt eu rhyddhau, gall fod yn debyg i brofedigaeth. Mae gennyf rai pryderon am rai o'r bobl sy'n cael eu rhyddhau i dai cymdeithasol ynysig yn fy etholaeth, ac yna, o ganlyniad i iselder, yn ei chael yn anodd iawn mynd ati i ofyn am help. Felly, meddwl oeddwn i tybed, yn eich grŵp lluoedd arfog, a ydych wedi trafod y ffyrdd y mae'r gwahanol grwpiau cyn-filwyr yn cydlynu ac yn cydgysylltu â’i gilydd er mwyn sicrhau nad oes neb yn disgyn drwy'r bylchau yn y gwasanaethau, a bod yr holl gyn-filwyr diweddar yn cael eu cefnogi a’r cysylltiad â hwy’n cael ei gynnal er mwyn sicrhau eu bod yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt pan gânt eu rhyddhau ac wrth iddynt addasu i fywyd sifil.
17:09 - Carl Sargeant
I thank the Member for her thoughtful contribution again. I think it’s a priority of any Government that preventing conflict at all costs is something that we should consider, and I fully support the Member’s views on that. Of course, the armed forces are something that we have and that we should be very proud of, and we should support them through active service and post-service. I’m very keen to see what we can do in Wales to do that. Diolch i'r Aelod am ei chyfraniad ystyriol unwaith eto. Credaf ei bod yn flaenoriaeth i unrhyw Lywodraeth fod atal gwrthdaro ar bob cyfrif yn rhywbeth y dylem ei ystyried, ac rwyf yn llwyr gefnogi barn yr Aelod ar hynny. Wrth gwrs, mae’r lluoedd arfog yn rhywbeth sydd gennym ac y dylem fod yn falch iawn ohono, a dylem eu cefnogi drwy eu cyfnod yn gwasanaethu ac ar ôl hynny. Rwyf yn awyddus iawn i weld beth y gallwn ei wneud yng Nghymru i wneud hynny.
I haven’t met the armed services group yet since taking the post, but I have an early meeting in July, and I will consider the Member’s points for an agenda item. I think there are options such as support mechanisms like men’s sheds, which is one example, but volunteering, which is about access to social inclusion, is something that’s really critical when people leave the armed forces. It is a family and people are cajoled and supported in that mechanism. When you leave and go into civvy street, it’s a very, very different world, and we’re making sure that we can support them through the Government, but also there are some really good support projects in private sector companies as well, recognising the worth of the armed forces, both when they were working as an active soldier or, now, on exit. Nid wyf wedi cwrdd â grŵp y lluoedd arfog eto ers dechrau yn y swydd, ond mae gennyf gyfarfod cynnar ym mis Gorffennaf, a byddaf yn ystyried pwyntiau’r Aelod ar gyfer eitem ar yr agenda. Mae opsiynau megis mecanweithiau cymorth fel siediau i ddynion, sydd yn un enghraifft, ond mae gwirfoddoli, sy’n fater o gynhwysiant cymdeithasol, yn rhywbeth sy'n wirioneddol allweddol pan fydd pobl yn gadael y lluoedd arfog. Teulu ydyw, a chaiff pobl eu cymell a'u cefnogi yn y mecanwaith hwnnw. Pan fyddwch yn gadael ac yn dechrau ar fywyd arferol, mae'n fyd gwahanol iawn, iawn ac rydym yn gwneud yn siŵr ein bod yn gallu eu cefnogi drwy'r Llywodraeth, ond hefyd mae rhai prosiectau cymorth da iawn gan gwmnïau yn y sector preifat, sy’n cydnabod gwerth y lluoedd arfog, pan oeddent yn gweithio fel milwyr neu yn awr, ar ôl iddynt ymadael.
I think the issue of service gaps is something that I’m very keen to understand better, too. I think the Royal British Legion has called for recognition of where armed forces ex-service personnel actually live now. There are some issues still around that programme, which we’re discussing with the Royal British Legion, but I think it’s really important that local authorities and service providers know where there are potentially vulnerable people, where we can add value to where they live and how we can support them better. So, it is something that I’m looking at in particular. The Member is right to say that, sometimes, when people are presented with a very different situation from what they’re used to, they do recoil and they start to look inwards, and they don’t access services externally, and that can lead to a very difficult pathway for them. But, knowing that there is a vulnerable adult or a person who has dealt with extreme circumstances, sometimes, by being in the military services, is something where we should be, as public services, proactive in trying to support members who wish to have that support given to them. But, it’s something the Member raises well today, and I will consider that with the armed forces group. Mae bylchau gwasanaeth yn rhywbeth yr wyf yn awyddus iawn i’w ddeall yn well, hefyd. Credaf fod y Lleng Brydeinig Frenhinol wedi galw am gydnabyddiaeth o ble y mae cyn-filwyr yn byw nawr. Mae rhai materion o hyd ynghylch y rhaglen honno, ac rydym yn eu trafod â'r Lleng Brydeinig Frenhinol, ond rwyf yn credu ei bod yn bwysig iawn fod awdurdodau lleol a darparwyr gwasanaethau yn gwybod ble y mae pobl a allai fod yn agored i niwed, ble y gallwn ychwanegu gwerth at ble y maent yn byw a sut y gallwn eu cefnogi’n well. Felly, mae hynny'n rhywbeth yr wyf yn ei ystyried yn benodol. Mae’r Aelod yn iawn wrth ddweud, pan fydd pobl yn eu cael eu hunain mewn sefyllfa wahanol iawn i'r hyn y maent wedi arfer ag ef, eu bod weithiau’n ymgilio ac yn dechrau edrych tuag i mewn, ac nad ydynt yn manteisio ar wasanaethau y tu allan, a gall hynny arwain at lwybr anodd iawn iddynt. Ond mae gwybod bod oedolyn agored i niwed neu unigolyn sydd wedi ymdrin ag amgylchiadau eithafol, weithiau, trwy fod yn y gwasanaethau milwrol, yn rhywbeth lle y dylem ni, fel gwasanaethau cyhoeddus, fynd ati i geisio cefnogi aelodau sy'n dymuno cael y cymorth hwnnw. Ond mae'n rhywbeth y mae’r Aelod yn ei godi’n dda heddiw, a byddaf yn ystyried hynny gyda'r grŵp lluoedd arfog.
17:11 - Mark Isherwood
Of course, both the Minister and I, alongside both the Deputy Presiding Officer and the Member for Clwyd West, attended the north Wales Armed Forces Day a week ago on Saturday, where we heard moving references to the battles of Jutland and the Somme, and it’s particularly pertinent—and I know the Minister will have timed this statement accordingly—that Friday of this week will be the centenary of the start of the battle of Somme, that dreadful day and the beginning of carnage, killing hundreds of thousands. Wrth gwrs, bu’r Gweinidog a minnau, gyda’r Dirprwy Lywydd a'r Aelod dros Orllewin Clwyd, yn Niwrnod Lluoedd Arfog y gogledd wythnos yn ôl i ddydd Sadwrn, lle clywsom gyfeiriadau teimladwy at frwydrau Jutland a'r Somme, ac mae'n arbennig o berthnasol—a gwn y bydd y Gweinidog wedi amseru’r datganiad hwn yn unol â hynny—mai dydd Gwener yr wythnos hon fydd canmlwyddiant dechrau brwydr y Somme, y diwrnod ofnadwy hwnnw a dechrau’r lladdfa, lle y lladdwyd cannoedd o filoedd o filwyr.
You referred to funding; I wonder if you could comment on the projects in Wales funded by the LIBOR money, which part-funded or helped to fund the First Choice development in Wrexham that you referred to, and also funds the projects being delivered through CAIS as the lead organisation—Change Step, peer mentoring and advice services to veterans, and the Listen In service, supporting families and friends of veterans, which has developed into an all-Wales project. Thankfully, funding was confirmed in the UK budget earlier this year. Soniasoch am gyllid; tybed a wnewch chi sôn am y prosiectau yng Nghymru a ariennir gan arian LIBOR, a ariannodd yn rhannol neu a helpodd i ariannu’r datblygiad Dewis Cyntaf yn Wrecsam y cyfeiriasoch ato, ac mae hefyd yn ariannu prosiectau sy'n cael eu darparu trwy CAIS, sef y sefydliad arweiniol—Change Step, mentora cymheiriaid a gwasanaethau cynghori i gyn-filwyr, a'r gwasanaeth Listen In, sy’n cefnogi teuluoedd a ffrindiau cyn-filwyr, sydd wedi datblygu’n brosiect Cymru gyfan? Diolch i'r drefn, cadarnhawyd y cyllid yng nghyllideb y DU yn gynharach eleni.
You referred to the £585,000 a year to maintain the unique Veterans’ NHS Wales service. I wonder if you could help the understanding of that, where Welsh Government, after a period of uncertainty, reconfirmed £100,000 recurrent annual funding for that specific service, as opposed to veterans services generally within the NHS, and how that equates to the £585,000 figure you refer to here, particularly in the context of the statement made at a meeting of the cross-party group on armed forces and reserves earlier this year by clinicians that funding for the Veterans’ NHS Wales service specifically remained below equivalent funding in Scotland and England. Cyfeiriasoch at y £585,000 y flwyddyn i gynnal gwasanaeth unigryw GIG Cymru i gyn-filwyr. Tybed a allech helpu â’r ddealltwriaeth o hynny, lle’r ailgadarnhaodd Llywodraeth Cymru, ar ôl cyfnod o ansicrwydd, £100,000 o gyllid blynyddol rheolaidd ar gyfer y gwasanaeth penodol hwnnw, yn hytrach na gwasanaethau cyn-filwyr yn gyffredinol o fewn y GIG, a sut y mae hynny'n cyfateb i'r ffigur o £585,000 yr ydych yn cyfeirio ato yma, yn enwedig yng nghyd-destun y datganiad a wnaed gan glinigwyr mewn cyfarfod o'r grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a milwyr wrth gefn yn gynharach eleni fod cyllid ar gyfer gwasanaeth GIG Cymru i gyn-filwyr yn benodol yn dal i fod yn is na'r cyllid cyfatebol yn yr Alban a Lloegr.
In terms of the Homes for Veterans in Wrexham, I hope you’ll acknowledge that this is the third residence in north Wales to be managed by Alabaré Wales Homes for Veterans. I recently visited both Colwyn Bay and Llandudno Junction homes and met privately the residents and listened to what they had to say. I hope you will take note of their concerns at your meeting with the expert group in July, if you’re going to identify key priorities and the means to deliver these. In that context, in a written answer today, the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport told me that Veterans’ NHS Wales provides dedicated therapists in each health board area, providing specialist outpatient care for veterans with mental health problems, such as PTSD. How do you therefore refer to the comments made to me by a veteran, from a wheelchair, two weeks ago after my intervention had finally got him in front of the community mental health team for assessment, when the promised care co-ordinator—promised within four weeks—hadn’t arrived after two months? When they chased that, they were told that the health board had lost six members of staff and were in the process of replacing them, and I was told on the same visit that another person being supported by Homes for Veterans Wales had been waiting four months since being assessed, and that now the Veterans’ NHS Wales psychological therapist was herself away on sick leave. O ran Homes for Veterans yn Wrecsam, rwyf yn gobeithio y byddwch yn cydnabod mai hwn yw’r trydydd llety yn y gogledd i gael ei reoli gan Alabaré Wales Homes for Veterans. Yn ddiweddar, bûm yn ymweld â chartrefi Bae Colwyn a Chyffordd Llandudno ac yn cwrdd yn breifat â’r preswylwyr ac yn gwrando ar yr hyn yr oedd ganddynt i'w ddweud. Rwyf yn gobeithio y byddwch yn nodi eu pryderon yn eich cyfarfod â'r grŵp arbenigol ym mis Gorffennaf, os ydych yn bwriadu nodi blaenoriaethau allweddol a'r ffordd o gyflwyno'r rhain. Yn y cyd-destun hwnnw, mewn ateb ysgrifenedig heddiw, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon wrthyf fod gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr yn darparu therapyddion dynodedig yn ardaloedd pob un o’r byrddau iechyd, yn darparu gofal arbenigol i gyn-filwyr sy’n gleifion allanol ac sydd â phroblemau iechyd meddwl, megis PTSD. Sut ydych chi, felly, yn cyfeirio at y sylwadau a glywais gan gyn-filwr, mewn cadair olwyn, bythefnos yn ôl, ar ôl i ymyriad gennyf i fynd ag ef o'r diwedd o flaen y tîm iechyd meddwl cymunedol i’w asesu, pan nad oedd y cydlynydd gofal a addawyd—a addawyd o fewn pedair wythnos—wedi cyrraedd ar ôl dau fis? Pan aethpwyd ar drywydd hynny, cawsant wybod bod y bwrdd iechyd wedi colli chwe aelod o staff a’i fod wrthi’n cael staff yn eu lle, a dywedwyd wrthyf ar yr un ymweliad fod rhywun arall a oedd yn cael cymorth gan Homes for Veterans Cymru wedi bod yn aros pedwar mis ers cael ei asesu, a bod therapydd seicolegol gwasanaethau GIG Cymru i Gyn-filwyr bellach i ffwrdd ar absenoldeb salwch ei hun.
I was also told during that meeting with veterans themselves that although Veterans’ NHS Wales is providing a good initial response to referrals, it was just a quick assessment meeting and the patient was then back on the waiting list if they actually needed psychological intervention. Of course, these are serious, particularly when they come from the mouths of the service users, and I’d be grateful if you and your colleagues could look at that. Dywedwyd wrthyf hefyd yn ystod y cyfarfod hwnnw â chyn-filwyr, er bod gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr yn cynnig ymateb cychwynnol da i atgyfeiriadau, mai dim ond cyfarfod asesu cyflym ydoedd a bod y claf wedyn yn ôl ar y rhestr aros os oes angen ymyrraeth seicolegol arno mewn gwirionedd. Wrth gwrs, mae'r rhain yn ddifrifol, yn enwedig pan fyddant yn dod o enau defnyddwyr y gwasanaeth, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi a'ch cydweithwyr edrych ar hynny.
They also told me—. Sorry, the Cabinet Secretary also told me in her written response today that, with regard to priority treatment and healthcare for veterans, she had asked GPs to consider when making referrals whether, in their clinical opinion, priority treatment may be appropriate as the patient’s condition relates to military service. Would you also therefore consider the concern expressed to me by veterans in person two weeks ago? One in particular told me that he can’t access the health service ‘because his mental health condition prevents him from being able to articulate his words to his GP, and his GP needs to read his notes and his long-standing mental and physical health conditions’. Again, a lot more work, I hope you’ll agree, is required in this area. Dywedwyd wrthyf hefyd—. Mae'n ddrwg gennyf, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrthyf yn ei hymateb ysgrifenedig heddiw, o ran triniaeth a gofal iechyd blaenoriaethol i gyn-filwyr, ei bod wedi gofyn i feddygon teulu ystyried, wrth iddynt wneud atgyfeiriadau, a oedd triniaeth flaenoriaethol, yn eu barn glinigol hwy, yn briodol gan fod cyflwr y claf yn ymwneud â gwasanaeth milwrol. A wnewch chi hefyd felly ystyried y pryder a fynegwyd wrthyf yn bersonol gan gyn-filwyr bythefnos yn ôl? Dywedodd un yn benodol wrthyf na all ddefnyddio’r gwasanaeth iechyd ‘am fod ei gyflwr iechyd meddwl yn ei atal rhag gallu lleisio ei eiriau wrth ei feddyg teulu, a bod angen i’w feddyg teulu ddarllen ei nodiadau a'i gyflyrau iechyd meddwl a chorfforol hirdymor’. Unwaith eto, mae angen llawer mwy o waith, rwyf yn gobeithio y byddwch yn cytuno, yn y maes hwn.
Last week, I raised with the business Minister the ‘Call to Mind: Wales’ report published earlier this month, showing that much more needs to be done to support the mental health needs of veterans, and the Minister confirmed that a statement would be forthcoming. Can you confirm that this isn’t that statement, and when that is likely to occur? Yr wythnos diwethaf, codais gyda'r Gweinidog busnes yr adroddiad 'Dwyn i Gof: Cymru' a gyhoeddwyd yn gynharach y mis hwn, sy'n dangos bod angen gwneud llawer mwy i gefnogi anghenion iechyd meddwl cyn-filwyr, a chadarnhaodd y Gweinidog y byddai datganiad yn dod. A allwch gadarnhau nad dyma’r datganiad hwnnw, a phryd y mae hynny'n debygol o ddigwydd?
Just two final points. As you know, the Scottish Government has introduced a commissioner for veterans who has been very effective in identifying and articulating their needs, and there is a growing call in the armed forces community in Wales for a commissioner here who not only does that, but actually reaches the wider armed forces community to improve outcomes and promote the availability of support. What is this new Welsh Government’s current position on that? Will you look further at the experience in Scotland and engage with the senior armed forces representatives in Wales who have expressed support for this? Dim ond dau bwynt i orffen. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth yr Alban wedi cyflwyno comisiynydd i gyn-filwyr sydd wedi bod yn effeithiol iawn o ran nodi a mynegi eu hanghenion, ac mae galw cynyddol yng nghymuned y lluoedd arfog yng Nghymru am gomisiynydd yma sydd nid yn unig yn gwneud hynny, ond sydd yn cyrraedd cymuned ehangach y lluoedd arfog er mwyn gwella canlyniadau a hyrwyddo’r cymorth sydd ar gael. Beth yw safbwynt Llywodraeth newydd Cymru ar hynny ar hyn o bryd? A wnewch chi edrych eto ar y profiad yn yr Alban ac ymgysylltu â chynrychiolwyr uwch y lluoedd arfog yng Nghymru sydd wedi mynegi cefnogaeth i hyn?
And finally in terms of everything I’ve said and everything you and everybody else has said, do you or do you not agree that a veterans’ needs assessment across Wales is needed as the basis for service delivery by the Welsh Government, if it’s finally to acknowledge what planning is required to achieve the provision that all these people are telling us they need? Ac yn olaf, o ran popeth yr wyf wedi ei ddweud a phopeth yr ydych chi a phawb arall wedi ei ddweud, a ydych yn cytuno ai peidio fod angen asesiad o anghenion cyn-filwyr ledled Cymru yn sail i ddarparu gwasanaethau gan Lywodraeth Cymru, os yw am gydnabod yn y pen draw pa waith cynllunio sydd ei angen i gyflawni'r ddarpariaeth y mae’r holl bobl hyn yn dweud wrthym y mae ei hangen arnynt?
17:17 - Carl Sargeant
I thank the Member for his comments. I will make some initial comments, if I may. First of all, on CAIS, I’m very familiar with that organisation which I have visited, along with many other Members, in north Wales. They do an excellent job with the limited amount of funds that they have, but they do it well. Diolch i'r Aelod am ei sylwadau. Rwyf am wneud rhai sylwadau cychwynnol, os caf. Yn gyntaf oll, ynglŷn â CAIS, rwyf yn gyfarwydd iawn â'r sefydliad hwnnw ac rwyf wedi ymweld ag ef, ynghyd â llawer o Aelodau eraill yn y gogledd. Maent yn gwneud gwaith gwych gyda’r cyllid cyfyngedig sydd ganddynt, ond maent yn gwneud hynny’n dda.
In terms of the broader issues the Member raises with Veterans’ NHS Wales, can I say it is the only national service for veterans in the UK? I don’t recognise the discrepancies the Member raises in regards to an England-and-Wales version, particularly around the funding. If the Member wishes to write to me on that particular issue, I will address those points, but it’s not something I would recognise today. O ran y materion ehangach y mae’r Aelod yn eu codi ynglŷn â gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr, a gaf i ddweud mai dyma’r unig wasanaeth cenedlaethol i gyn-filwyr yn y DU? Nid wyf yn cydnabod yr anghysondebau y mae’r Aelod yn eu codi o ran fersiwn Cymru a Lloegr, yn enwedig o ran y cyllid. Os yw'r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf ar y mater penodol hwnnw, byddaf yn mynd i'r afael â’r pwyntiau hynny, ond nid yw'n rhywbeth y byddwn yn ei gydnabod heddiw.
The work with Veterans’ NHS Wales is to ensure that the existing pathway is continuing to meet the needs of those accessing the services. Therefore, for note, the Welsh Government provides annual funding of £585,000 to Veterans’ NHS Wales, and they have received 1,657 referrals since the service was launched in April 2010. I can’t comment on the individual cases that the Member raises in the Chamber today—I’m not familiar with them—but I would be disappointed if we weren’t able to give a consistent service across Wales and across local health boards when we’re dealing with very vulnerable individuals. But again, if the Member would wish to write to my department on that issue, if I’m the appropriate Cabinet Secretary, then I will look at that specifically. Bwriad y gwaith gyda gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr yw sicrhau bod y llwybr presennol yn parhau i fodloni anghenion y bobl hynny sy'n defnyddio'r gwasanaethau. Felly, carwn nodi bod Llywodraeth Cymru’n darparu cyllid blynyddol o £585,000 i wasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr, ac maent wedi derbyn 1,657 o atgyfeiriadau ers i'r gwasanaeth gael ei lansio ym mis Ebrill 2010. Ni allaf wneud sylwadau ar yr achosion unigol y mae'r Aelod yn eu codi yn y Siambr heddiw—nid wyf yn gyfarwydd â hwy—ond byddwn yn siomedig pe na byddem yn gallu cynnig gwasanaeth cyson ledled Cymru ac ym mhob un o’r byrddau iechyd lleol pan ydym yn delio ag unigolion bregus iawn. Ond unwaith eto, pe hoffai’r Aelod ysgrifennu at fy adran am y mater hwnnw, os fi yw’r Ysgrifennydd Cabinet priodol, yna edrychaf ar hynny’n benodol.
The Member makes reference to Scotland and he references a commissioner in Scotland. I’m very keen to understand from people experiencing this on the ground, so for me the experts are the expert group—the local government champions who are at the front line delivering services. They are really important to how I make my decisions and prioritise my budgeting. Of course, if there are other examples from across the country or beyond our natural boundaries, I’m more than happy to understand how we best serve the people who have served us well. So, I will look at what’s happening in Scotland, but I do rely on the expert group who have many members of armed forces—ex-armed forces—who know how the system works. So, I will take my views from them. Mae’r Aelod yn cyfeirio at yr Alban ac mae'n cyfeirio at gomisiynydd yn yr Alban. Rwyf yn awyddus iawn i ddeall gan bobl sy'n profi hyn ar lawr gwlad, felly i mi y grŵp arbenigol yw’r arbenigwyr—yr hyrwyddwyr llywodraeth leol sydd ar y rheng flaen o ran darparu gwasanaethau. Maent yn bwysig iawn o ran y ffordd yr wyf yn gwneud fy mhenderfyniadau ac yn blaenoriaethu fy ngwaith cyllidebu. Wrth gwrs, os oes enghreifftiau eraill o bob cwr o'r wlad neu y tu hwnt i'n ffiniau naturiol, rwyf yn fwy na pharod i ddeall sut mae darparu’r gwasanaeth gorau i’r bobl sydd wedi ein gwasanaethu'n dda. Felly, byddaf yn edrych ar yr hyn sy'n digwydd yn yr Alban, ond yr wyf yn dibynnu ar y grŵp arbenigol sy'n cynnwys llawer o aelodau o’r lluoedd arfog—cyn-aelodau o’r lluoedd arfog—sy'n gwybod sut y mae'r system yn gweithio. Felly, byddaf yn cymryd fy safbwyntiau oddi wrthynt hwy.
With regard to the needs assessment that the Member raises, finally, I refer him back to my last response. I think what we have to do is listen to people who have experienced these actions and incidents in the armed forces, and I will listen to the advice of the experts as I make policy for this Welsh Government as we move forward. O ran yr asesiad o anghenion y mae'r Aelod yn ei godi, yn olaf, cyfeiriaf yn ôl at fy ymateb diwethaf. Credaf mai’r hyn y mae angen inni ei wneud yw gwrando ar bobl sydd wedi profi’r gweithredoedd a’r digwyddiadau hyn yn y lluoedd arfog, a byddaf yn gwrando ar gyngor yr arbenigwyr wrth imi lunio polisi ar gyfer y Llywodraeth hon wrth inni symud ymlaen.
17:20 - Darren Millar
Thank you, Minister, for your statement. You’ll know of my long-standing interest in the armed forces, and I’ve been very pleased to see the Welsh Government pick up on many of the issues that I’ve raised in the past, and in particular the ongoing support for the Veterans’ NHS Wales service. You will know, though, that there is inconsistency, as has already been alluded to, in terms of waiting times for access to that service and the service itself via the lead clinician, Dr Neil Kitchiner, has suggested that it needs an annual support package of in excess of £700,000. I wonder, Minister, whether you will be able to review, along with your colleague the Cabinet Secretary for health, the investment that’s going into that service and to keep an eye on the capacity of the service to make sure that it works. Diolch ichi, Weinidog, am eich datganiad. Byddwch yn gwybod am fy niddordeb hir yn y lluoedd arfog, ac rwyf wedi bod yn falch iawn o weld Llywodraeth Cymru’n codi llawer o'r materion yr wyf wedi eu nodi yn y gorffennol, ac yn arbennig y cymorth parhaus i wasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr. Byddwch yn gwybod, fodd bynnag, fod anghysondeb, fel y soniwyd eisoes, o ran amseroedd aros i gael y gwasanaeth hwnnw a'r gwasanaeth ei hun drwy’r clinigydd arweiniol, Dr Neil Kitchiner, sydd wedi awgrymu bod angen pecyn cymorth blynyddol o fwy na £700,000. Tybed, Weinidog, a fyddwch yn gallu adolygu, ynghyd â'ch cydweithiwr, Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, y buddsoddiad sy'n digwydd yn y gwasanaeth hwnnw a chadw llygad ar gapasiti'r gwasanaeth i wneud yn siŵr ei fod yn gweithio.
Like Mark Isherwood, I want to sing the praises also of the Change Step programme across Wales. It’s something that I think is unique across the United Kingdom. The peer-to-peer support that is provided to veterans and their families through Change Step really has transformed lives, and I’ve met many individuals who have turned their situations around as a result of the support that has been made available. But there is a precarious future for that service beyond the next 12 months. While they’ve secured funding for the current financial year through to March, there is still some uncertainty going forward. I wonder, Minister, whether you can tell us whether you would consider whether funding that service in the future would be something that the Welsh Government can do. Fel Mark Isherwood, rwyf innau am ganu clodydd y rhaglen Change Step ledled Cymru hefyd. Mae'n rhywbeth yr wyf yn credu sy’n unigryw yn y Deyrnas Unedig. Mae'r cymorth gan gymheiriaid a ddarperir i gyn-filwyr a'u teuluoedd drwy Change Step wedi gweddnewid bywydau yn wirioneddol, ac rwyf wedi cwrdd â llawer o unigolion sydd wedi newid eu sefyllfa’n llwyr o ganlyniad i'r cymorth sydd ar gael. Ond mae dyfodol ansicr i’r gwasanaeth hwnnw ar ôl y 12 mis nesaf. Er ei fod wedi sicrhau cyllid ar gyfer y flwyddyn ariannol gyfredol hyd at fis Mawrth, mae rhywfaint o ansicrwydd ynglŷn â’r dyfodol. Tybed, Weinidog, a allwch ddweud wrthym a fyddech yn ystyried a fyddai ariannu'r gwasanaeth hwnnw yn y dyfodol yn rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud?
You made reference to the men’s sheds network. There is actually a veterans’ shed, which has been established in my constituency in Llanddulas. Do you see veterans’ sheds as being something that you could support the expansion of in the future? Finally, one thing that you didn’t mention in your statement was the role that the uniformed cadet forces play across Wales in providing youth engagement opportunities and also in supporting many of our schools where young people would otherwise be not in education, employment or training—NEETs, completely outside the education system. You’ll be aware that there’s been a cadet expansion programme, which has been funded by the Ministry of Defence in England. I wonder, Minister, whether you would confirm the Welsh Government’s support for the expansion of the cadet programme in Welsh schools should there be applications from Welsh schools. There are opportunities for people, of course, to obtain qualifications that they wouldn’t have otherwise obtained in public service and through the cadet vocational qualification scheme, should they participate in the cadet forces. I wonder, Minister, whether you’d be able to tell us whether your Government supports that. Soniasoch am y rhwydwaith o siediau i ddynion. Mae sièd cyn-filwyr, yn wir, wedi’i sefydlu yn fy etholaeth i yn Llanddulas. A ydych yn meddwl y gallech gefnogi ehangu siediau cyn-filwyr yn y dyfodol? Yn olaf, un peth na soniasoch amdano yn eich datganiad oedd rôl lluoedd y cadetiaid mewn lifrai ledled Cymru o ran darparu cyfleoedd i ymgysylltu â phobl ifanc a hefyd o ran cefnogi llawer o'n hysgolion lle na fyddai pobl ifanc fel arall mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant—NEETs, yn gyfan gwbl y tu allan i'r system addysg. Byddwch yn gwybod bod rhaglen ehangu cadetiaid wedi bod, wedi ei ariannu gan y Weinyddiaeth Amddiffyn yn Lloegr. Tybed, Weinidog, a wnewch chi gadarnhau cefnogaeth Llywodraeth Cymru i ehangu'r rhaglen cadetiaid mewn ysgolion yng Nghymru pe byddai ceisiadau gan ysgolion yng Nghymru? Mae cyfleoedd i bobl, wrth gwrs, i ennill cymwysterau na fyddent wedi eu cael fel arall mewn gwasanaeth cyhoeddus a thrwy'r cynllun cymhwyster galwedigaethol i gadetiaid, pe byddent yn cymryd rhan yn lluoedd y cadetiaid. Tybed, Weinidog, a allwch chi ddweud wrthym a yw eich Llywodraeth yn cefnogi hynny?
17:23 - Carl Sargeant
I thank the Member for his comments. First of all, on the funding issue, as I indicated earlier, there is £585,000 to the NHS veterans programme. I listened to the Member very carefully about the increase he’s suggesting and that others have suggested. I will look at that with other colleagues across the Cabinet to see whether there is a better way of delivering services or the complexity of doing this. I’m not saying that this is perfect by any means, but I do believe that, in Wales, we are able to articulate a better level of service across Wales, and I hope that some of the pinch points that we are seeing we can resolve collectively together. I know the Member is very aware of the expert group that exists within Wales and welcomes that, and it’s something that I will ask them to look at specifically in terms of service provision. Diolch i'r Aelod am ei sylwadau. Yn gyntaf oll, o ran ariannu, fel y nodais yn gynharach, mae £585,000 ar gael ar gyfer rhaglen y GIG i gyn-filwyr. Gwrandewais ar yr Aelod yn ofalus iawn ynglŷn â’r cynnydd y mae'n ei awgrymu ac y mae eraill wedi ei awgrymu. Byddaf yn edrych ar hynny gyda chydweithwyr eraill ym mhob rhan o’r Cabinet i weld a oes ffordd well o ddarparu gwasanaethau neu gymhlethdod gwneud hyn. Nid wyf yn dweud bod hyn yn berffaith o bell ffordd, ond credaf ein bod, yng Nghymru, yn gallu cynnig gwell lefel o wasanaeth ledled Cymru, ac rwyf yn gobeithio y gallwn ddatrys rhai o'r mannau cyfyng a welwn gyda'n gilydd. Gwn fod yr Aelod yn ymwybodol iawn o’r grŵp arbenigol sy'n bodoli yng Nghymru a’i fod yn croesawu hynny, ac mae'n rhywbeth y byddaf yn gofyn iddynt ei ystyried yn benodol o ran darpariaeth gwasanaethau.
The Member makes reference to the veterans’ sheds. The men’s shed that I visited was actually full of ex-service personnel, so it wasn’t specifically named a veterans’ shed, but, actually, the men’s shed I visited was supported predominantly by vets, and there was a great community spirit in that building despite some of the challenges that individuals were fighting. Indeed, one of the more interesting points was the integration of veterans with other persons within the community with some mental health issues as well also accessing services. It’s just a different way of social integration and confidence building, which leads me on to the cadet forces issue and I also pay tribute to the massive amount of work that the volunteers in our cadet services and territorial services provide across the UK, and particularly in Wales. It’s not always about the principle of what the cadet service stands for, but actually it creates a more holistic person and a community resilience that we don’t see outside of these organisations. They give people worth and an opportunity to share that with the local community too. So, it is something that I’m very supportive of, but I would just air a slight bit of caution around cadet forces, particularly in schools, and making sure that access, particularly to the educational value and support of services within schools, has to be carefully balanced on pathways for employment at a later point in time. Mae’r Aelod yn cyfeirio at y siediau cyn-filwyr. Roedd y sièd i ddynion y bûm i’n ymweld â hi, mewn gwirionedd, yn llawn o gyn-filwyr, felly nid oedd wedi ei henwi’n benodol yn sièd i gyn-filwyr, ond mewn gwirionedd, roedd y sièd i ddynion y bûm i’n ymweld â hi yn cael ei chefnogi’n bennaf gan gyn-filwyr, ac roedd ysbryd cymunedol gwych yn yr adeilad hwnnw er gwaethaf rhai o'r heriau yr oedd rhai unigolion yn brwydro yn eu herbyn. Yn wir, un o'r pwyntiau mwyaf diddorol oedd integreiddio cyn-filwyr â phobl eraill yn y gymuned â rhai problemau iechyd meddwl yn ogystal â defnyddio gwasanaethau hefyd. Mae’n ffordd wahanol o integreiddio’n gymdeithasol a magu hyder, sy’n fy arwain at fater lluoedd y cadetiaid ac rwyf innau hefyd yn talu teyrnged i'r gwaith aruthrol y mae'r gwirfoddolwyr yn ein gwasanaethau cadetiaid a’n gwasanaethau tiriogaethol yn ei ddarparu ledled y DU, ac yn arbennig yng Nghymru. Nid yw bob amser yn ymwneud â’r egwyddor y mae gwasanaeth y cadetiaid yn sefyll drosti, ond a dweud y gwir mae'n creu unigolyn mwy cyfannol a chydnerthedd cymunedol nad ydym yn ei weld y tu allan i'r sefydliadau hyn. Maent yn rhoi gwerth i bobl a chyfle i rannu hynny â’r gymuned leol hefyd. Felly, mae'n rhywbeth yr wyf yn gefnogol iawn iddo, ond byddwn yn annog pwyll o ran lluoedd y cadetiaid, yn arbennig mewn ysgolion, a gwneud yn siŵr bod mynediad, yn enwedig i werth addysgiadol gwasanaethau a chefnogaeth iddynt mewn ysgolion, yn cael ei gydbwyso’n ofalus â llwybrau cyflogaeth yn ddiweddarach yn y broses.
It has been alleged that some of the armed forces target particular areas because they are easier to attract people in certain towns and villages, because of the academic evidence surrounding those areas. I think the armed forces, if they’re looking at recruiting, should be open and transparent about all communities across the UK. It’s something that I’ve had conversations about in the past with military forces, and it’s something that we have to be very careful of and not targeting specific groups as opposed to others. Mae rhai’n honni bod rhai o'r lluoedd arfog yn targedu ardaloedd penodol oherwydd ei bod yn haws denu pobl mewn trefi a phentrefi penodol, oherwydd y dystiolaeth academaidd ynghylch yr ardaloedd hynny. Credaf y dylai’r lluoedd arfog, os ydynt yn ystyried recriwtio, fod yn agored ac yn dryloyw ynglŷn â’r holl gymunedau ledled y DU. Mae'n rhywbeth yr wyf wedi cael sgyrsiau amdano yn y gorffennol â lluoedd milwrol, ac mae'n rhywbeth y mae'n rhaid inni fod yn ofalus iawn yn ei gylch, a pheidio â thargedu rhai grwpiau yn hytrach nag eraill.
Daeth y Llywydd i’r Gadair. The Presiding Officer took the Chair.
Carl Sargeant
But I welcome the Member’s contribution. It was really good to see him and many other Members in the north Wales event in Ann Jones’s constituency. More interestingly, Ann Jones in a busby was much more entertaining during the day, but I’m sure there are some photographs to support that, too, Presiding Officer. Ond rwyf yn croesawu cyfraniad yr Aelod. Roedd yn dda iawn ei weld ef a nifer o’r Aelodau eraill yn y digwyddiad yn y gogledd, yn etholaeth Ann Jones. Yn fwy diddorol, roedd Ann Jones mewn bysbi yn llawer mwy difyr yn ystod y dydd, ond rwyf yn siŵr bod rhai lluniau i gefnogi hynny, hefyd, Lywydd.
17:26 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Ac yn olaf, Michelle Brown. Finally, Michelle Brown.
17:26 - Michelle Brown
Thank you, Presiding Officer. I note that the Cabinet Secretary acknowledges the need for information about the needs of current and ex-servicepeople. Will the Cabinet Secretary give an undertaking to lobby the UK Government for the inclusion of questions in the next census to ascertain the needs of current and ex-armed-servicepeople and their children, so that services can be targeted at them more appropriately, as requested by the Royal British Legion? Diolch ichi, Lywydd. Nodaf fod Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod yr angen am wybodaeth ynghylch anghenion aelodau cyfredol a chyn-aelodau o’r lluoedd arfog. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo i lobïo Llywodraeth y DU i gynnwys cwestiynau yn y cyfrifiad nesaf i bennu anghenion aelodau cyfredol a chyn-aelodau o’r lluoedd arfog a'u plant, fel y gellir targedu gwasanaethau ar eu cyfer yn fwy priodol, yn unol â chais y Lleng Brydeinig Frenhinol?
17:27 - Carl Sargeant
I thank the Member for her question—a very pointed question. I did mention this earlier on regarding the census programme. I’ve spoken with the Royal British Legion about this, as well, and also the UK Government. There are some issues specifically about identifying ex-service personnel and their whereabouts and where they live. I would just air caution. I completely agree with the Member—recognising where people are and supporting them is something that I would be very supportive of, but what I don’t want to do is put people at risk of unnecessary census data, and that’s what we’re in discussion with the Royal British Legion about now, about identifying personnel in particular places and where they live, and we’ve just got to be careful that we get that right for the benefit of the individual. Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn—cwestiwn brathog iawn. Soniais am hyn yn gynharach ynglŷn â rhaglen y cyfrifiad. Rwyf wedi siarad â’r Lleng Brydeinig Frenhinol am hyn hefyd, yn ogystal â Llywodraeth y DU. Mae rhai materion penodol ynghylch dod o hyd i gyn-filwyr a'u lleoliad a ble y maent yn byw. Byddwn yn annog pwyll. Cytunaf yn llwyr â’r Aelod—mae gwybod ble y mae pobl a’u cefnogi yn rhywbeth y byddwn yn ei gefnogi’n fawr, ond yr hyn nad wyf am ei wneud yw rhoi pobl mewn perygl o ran data diangen y cyfrifiad, a dyna’r hyn yr ydym yn ei drafod â'r Lleng Brydeinig Frenhinol ar hyn o bryd, ynghylch dod o hyd i bersonél mewn lleoedd penodol a ble y maent yn byw, ac mae'n rhaid inni fod yn ofalus ein bod yn gwneud hynny'n iawn er lles yr unigolyn.
17:27 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet. Thank you, Cabinet Secretary.
11. Datganiad: Rheoli Perygl Llifogydd ac Erydu Arfordirol 11. Statement: Flood and Coastal Erosion Risk Management
Nawr, rŷm ni’n symud ymlaen i eitem 11, sef datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet ar reoli perygl llifogydd, ac mae’r eitem yna wedi’i dynnu’n ôl. We now move on to item 11, which is a statement by the Cabinet Secretary on flood and coastal erosion risk management. That item has been withdrawn.
12. Datganiad: Strategaeth Ffyrdd a Gwaith Stryd 12. Statement: Road and Street Works Strategy
Eitem 12, felly, yw’r datganiad ar strategaeth ffyrdd a gwaith stryd, ac fe dynnwyd yr eitem yma’n ôl. Item 12 is a statement on road and street works strategy. That has been withdrawn.
13. Dadl: Ailenwi’r Cynulliad Cenedlaethol yn ‘Senedd’ 13. Debate: Renaming the National Assembly a ‘Parliament’
Eitem 13: dadl ar ailenwi’r Cynulliad Cenedlaethol, ac mae’r eitem yma wedi’i thynnu’n ôl ac wedi’i gohirio tan 5 Gorffennaf. Item 13 is a debate on renaming the National Assembly. That item has been postponed until 5 July.
14. Cynnig i Ddyrannu Cadeiryddion Pwyllgorau i’r Grwpiau Plaid 14. Motion to Allocate Committee Chairs to Political Groups
Yr eitem nesaf, felly, yw eitem 14—y cynnig i ddyrannu Cadeiryddion pwyllgorau i’r grwpiau gwleidyddol. Rwy’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig—Simon Thomas. The next item is item 14, which is the motion to allocate committee Chairs to the political groups. I call on a member of the Business Committee to move the motion—Simon Thomas.
Cynnig NDM6056 Elin Jones Motion NDM6056 Elin Jones
Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.2A, yn cytuno mai'r grwpiau gwleidyddol y caiff cadeiryddion pwyllgorau eu hethol ohonynt fydd fel a ganlyn: To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.2A, agrees that the political groups from which the chairs of committees are elected will be as follows:
(i) Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg—Llafur; (i) Children, Young People and Education Committee—Labour;
(ii) Y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig—UKIP; (ii) Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee—UKIP;
(iii) Y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol—Llafur; (iii) Constitutional and Legislative Affairs Committee—Labour;
(iv) Y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu—Plaid Cymru;; (iv) Culture, Welsh Language and Communications Committee—Plaid Cymru;
(v) Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau—Ceidwadwyr Cymreig; (v) Economy, Infrastructure and Skills Committee—Welsh Conservatives;
(vi) Y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau—Llafur; (vi) Equality, Local Government and Communities Committee—Labour;
(vii) Y Pwyllgor Cyllid—Plaid Cymru; (vii) Finance Committee—Plaid Cymru;
(viii) Y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon—Plaid Cymru; (viii) Health, Social Care and Sport Committee—Plaid Cymru;
(ix) Y Pwyllgor Deisebau—Llafur; (ix) Petitions Committee—Labour;
(x) Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus—Ceidwadwyr Cymreig; (x) Public Accounts Committee—Welsh Conservatives;
(xi) Y Pwyllgor Polisi a Deddfwriaeth Wrth Gefn—Llafur; (xi) Reserve Policy and Legislation Committee—Labour;
(xii) Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad—Llafur. (xii) Standards of Conduct Committee—Labour.
Cynigiwyd y cynnig. Motion moved.
17:28 - Simon Thomas
Thank you, Llywydd. I will move it formally, but just to add to it and draw the attention of the Assembly to the fact that we passed earlier Standing Orders that allow this to go ahead. In those Standing Orders, we didn’t make it clear—and it isn’t in the Standing Orders—that a Member has to be present here in order to be nominated. Therefore, it is conceivable that somebody gets nominated today when they’re not present to accept that nomination. Unfortunately, we made no provision for that in our Standing Orders. Diolch i chi, Lywydd. Rwyf yn cynnig yn ffurfiol, ond dim ond er mwyn ychwanegu at hynny a thynnu sylw'r Cynulliad at y ffaith ein bod wedi pasio Rheolau Sefydlog yn gynharach yn caniatáu i hyn fynd yn ei flaen. Yn y Rheolau Sefydlog hynny, nid oeddem yn ei gwneud yn glir—ac nid yw yn y Rheolau Sefydlog—bod yn rhaid i Aelod fod yn bresennol yma er mwyn cael ei enwebu. Felly, mae'n bosibl i rywun gael ei enwebu heddiw pan nad yw'n bresennol i dderbyn yr enwebiad hwnnw. Yn anffodus, ni wnaethom unrhyw ddarpariaeth ar gyfer hynny yn ein Rheolau Sefydlog.
17:29 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Well, you were part of drawing up those Standing Orders, Simon Thomas. [Laughter.] Wel, roeddech chi'n rhan o lunio'r Rheolau Sefydlog hynny, Simon Thomas. [Chwerthin.]
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig i ddyrannu Cadeiryddion pwyllgorau i’r grwpiau pleidiol? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motion to allocate committee Chairs to political groups. Does any Member object? If not, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
16. Ethol Cadeiryddion Pwyllgorau 16. Election of Committee Chairs
17:29 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Rŷm ni nawr, felly, yn symud ymlaen i ethol Cadeiryddion y pwyllgorau. Rwyf i nawr yn mynd i wahodd enwebiadau o dan Reol Sefydlog 17.2F i ethol Cadeiryddion i’r pwyllgorau. Yn unol â’r weithdrefn a gytunwyd yn gynharach heddiw, dim ond Aelod o’r grŵp gwleidyddol y dyrannwyd y pwyllgor hwnnw iddo a all gael ei enwebu fel Cadeirydd. Dim ond Aelod o'r un grŵp plaid sy’n cael cynnig yr enwebiad. Cytunwyd ar ddyraniad swyddi’r Cadeiryddion i grwpiau gwleidyddol yn unol â Rheol Sefydlog 17.2A. Pan fo gan grŵp plaid fwy nag 20 Aelod, mae’n rhaid i’r sawl a enwebir gael ei eilio gan Aelod arall yn yr un grŵp. Yn achos grwpiau plaid sydd â llai nag 20 Aelod, nid oes angen eilydd. Os bydd yna unrhyw Aelod yn gwrthwynebu enwebiad, neu os ceir dau enwebiad neu ragor ar gyfer un pwyllgor, dilynir y drefn bleidleisio a nodir yn Rheol Sefydlog 17 i ethol Cadeirydd y pwyllgor hwnnw. Yna byddaf yn parhau i alw am enwebiadau ar gyfer gweddill y pwyllgorau. We now do move to the election of committee Chairs. I am now going to invite nominations under Standing Order 17.2F for the election of committee Chairs. Under the procedure agreed earlier today, only a Member from the political group that has been allocated that committee may be nominated as Chair. Only a Member of the same political group may make the nomination. The allocation of Chairs to political groups has been agreed in accordance with Standing Order 17.2A. When a political group has more than 20 Members, the nomination must be seconded by another Member from the same group. For political groups with fewer than 20 Members, no seconder is required. If any Member objects to a nomination, or if two or more nominations are made for one committee, I will refer the election of that committee Chair to the ballot process set out in Standing Order 17. I will then continue to call for nominations for the remaining committees.
Rwy’n dechrau, felly, ac rwy’n gwahodd enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg y dyrannwyd Cadeirydd iddo o’r Blaid Lafur. A oes unrhyw enwebiadau? I start, therefore, and I invite nominations for the Chair of the Children, Young People and Education Committee, which has been allocated a Labour Chair. Are there any nominations?
17:31 - Mike Hedges
Can I nominate Julie Morgan? A gaf i enwebu Julie Morgan?
17:31 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes unrhyw un yn eilio’r enwebiad yna? Does anyone second that nomination?
17:31 - Hefin David
Second. Eilio.
17:31 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Are there any further nominations?
17:31 - Lesley Griffiths
I nominate Lynne Neagle. Rwyf yn enwebu Lynne Neagle.
17:31 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhywun yn eilio’r enwebiad yna? Does any Member second that nomination?
17:31 - Joyce Watson
I do. Rwyf i'n eilio.
17:31 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Os na, yna bydd y Cadeirydd yma nawr, gan fod dau enwebiad, yn cael ei ethol drwy bleidlais gudd, ac felly rwy’n symud ymlaen i’r pwyllgor nesaf. Are there any further nominations? If not, then this committee Chair will now be elected by secret ballot, as there are two nominations. Therefore, I move on to our next committee.
Rwy’n gwahodd enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, y dyrannwyd Cadeirydd iddo o blaid UKIP. A oes unrhyw enwebiad? I invite nominations for the Chair of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee, which has been allocated a UKIP chair. Are there any nominations?
17:32 - David J. Rowlands
Yes, I nominate Mark Reckless. Oes, rwyf yn enwebu Mark Reckless.
17:32 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes unrhyw Aelod, felly—a oes rhagor o enwebiadau? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad yna? Os felly, rwy’n datgan bod Mark Reckless wedi ei ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig. Are there any further nominations? Does any Member object to that nomination? If so, I therefore declare that Mark Reckless has been elected the Chair of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee.
Symud nawr, felly, i’r enwebiadau ar gyfer y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, y dyrannwyd Cadeirydd iddo o’r Blaid Lafur. A oes unrhyw enwebiadau i gadeirio’r pwyllgor yma—y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol? A oes unrhyw enwebiadau? We now move to nominations for Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee, which has been allocated a Labour Party chair. Are there any nominations for the Chair of this committee, which is the Constitutional and Legislative Affairs Committee? Are there any nominations?
17:33 - Dawn Bowden
Huw Irranca-Davies. Huw Irranca-Davies.
17:33 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enwebiad yna? Does anyone second that nomination?
17:33 - David Rees
Second. Eilio.
17:33 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan nad oes rhagor o enwebiadau, a gaf i ofyn a oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad yna? Os na, rwy’n datgan bod Huw Irranca-Davies wedi ei ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol. Are there any further nominations? As there are none, may I ask whether any Member opposes that nomination? If not, I declare that Huw Irranca-Davies has been elected Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee.
Rwy’n gwahodd yn awr enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, y dyrannwyd Cadeirydd iddo o Blaid Cymru. A oes enwebiadau? I now invite nominations for the Chair of the Culture, Welsh Language and Communications Committee, which has been allocated a Plaid Cymru Chair. Are there any nominations?
17:33 - Dai Lloyd
Lywydd, rwy’n enwebu Bethan Jenkins. Presiding Officer, I nominate Bethan Jenkins.
17:33 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan—[Chwerthin.] Are there any further nominations?
17:34 - Bethan Jenkins
All eyes on me. Mae pob llygad arnaf i.
17:34 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad? Gan nad oes yna wrthwynebiad, rwy’n datgan bod Bethan Jenkins wedi ei hethol yn Gadeirydd Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu. Are there any objections to that nomination? As there are no objections, I declare that Bethan Jenkins is elected Chair of the Culture, Welsh Language and Communications Committee.
Rwy’n symud ymlaen nawr i agor enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, y dyrannwyd Cadeirydd iddo o grŵp y Ceidwadwyr. A oes enwebiad ar gyfer y Gadair yma? I now move on to open nominations for the Chair of the Economy, Infrastructure and Skills Committee, which has been allocated a Conservative Chair. Are there any nominations for this particular Chair?
17:34 - David Melding
I nominate Russell George. Rwyf yn enwebu Russell George.
17:34 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Are there any further nominations?
17:34 - Mark Isherwood
I nominate Janet Finch-Saunders. Rwyf yn enwebu Janet Finch-Saunders.
17:34 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan, felly, fod yna ddau enwebiad ar gyfer y pwyllgor yma, bydd y Cadeirydd yma’n cael ei ethol drwy bleidlais gudd. Are there any further nominations? As there are two nominations for this committee Chair, this Chair will be elected by secret ballot.
Rwy’n symud nawr at Gadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau, y dyrannwyd y Cadeirydd yma o’r Blaid Lafur. A oes enwebiad ar gyfer y Gadair yma? I now move on to the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee, which has been allocated a Labour Chair. Are there any nominations?
17:35 - Jayne Bryant
I nominate John Griffiths. Rwyf yn enwebu John Griffiths.
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enw yna? Does anyone second that nomination?
17:35 - Dawn Bowden
Second. Eilio.
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Are there any further nominations?
17:35 - Jeremy Miles
Rwy’n enwebu Lee Waters. I nominate Lee Waters.
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enw yna? Does anyone second that nomination?
17:35 - Hefin David
Second. Eilio.
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Are there any further nominations?
17:35 - Eluned Morgan
Rwy’n enwebu Jenny Rathbone. I nominate Jenny Rathbone
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enwebiad yna? Does anyone second that nomination?
17:35 - Rhianon Passmore
I second that nomination. Rwyf yn eilio'r enwebiad yna.
17:35 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan nad oes rhagor o enwebiadau, a chan fod mwy na dau enwebiad, bydd y Cadeirydd yma yn cael ei ethol neu ei hethol drwy bleidlais gudd. Are there further nominations? As there are no more nominations, and as there have been more than two nominated, this Chair will be elected by secret ballot.
Rwy’n symud ymlaen yn awr at Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid y dyrannwyd y gadeiryddiaeth yma i Blaid Cymru. A oes enwebiadau? I now move on to the Chair of the Finance Committee, which has been allocated a Plaid Cymru Chair. Are there any nominations?
17:36 - Llyr Gruffydd
Lywydd, rwyf yn enwebu Simon Thomas. Presiding Officer, I nominate Simon Thomas.
17:36 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad? Gan nad oes yna wrthwynebiad, rwy’n datgan bod Simon Thomas wedi’i ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid. Are there any further nominations? Does any Member object to that nomination? As there are no objections, I declare that Simon Thomas has been elected the Chair of the Finance Committee.
Rwy’n gwahodd enwebiadau nawr ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon y dyrannwyd Cadeirydd iddo o Blaid Cymru. A oes enwebiadau? I now invite nominations for the Chair of the Health, Social Care and Sport Committee, which has been allocated a Plaid Cymru Chair. Are there any nominations?
17:36 - Bethan Jenkins
Rwyf yn enwebu Dr Dai Lloyd. I nominate Dr Dai Lloyd.
17:36 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Any further nominations?
17:36 - Llyr Gruffydd
Lywydd, hoffwn i enwebu Rhun ap Iorwerth. Presiding Officer, I would like to nominate Rhun ap Iorwerth.
17:36 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Gan fod yna ddau enwebiad ar gyfer y pwyllgor yma, fe fydd yna bleidlais gudd ar gyfer ethol Cadeirydd y pwyllgor yma. As there are two nominations for this committee, there will be a vote by secret ballot for the election of this committee Chair.
Rwy’n gwahodd yn awr enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Deisebau y dyrannwyd Cadeirydd iddo o’r Blaid Lafur. Rwy’n galw am enwebiadau. I now invite nominations for the Chair of the Petitions Committee, which has been allocated a Labour Chair. I call for nominations.
17:37 - Rhianon Passmore
I nominate Mike Hedges. Rwyf yn enwebu Mike Hedges.
17:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enwebiad yna? Does anyone second that nomination?
17:37 - Julie Morgan
I second. Rwyf yn eilio.
17:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Nid oes rhagor o enwebiadau. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu’r enwebiad? Gan nad oes gwrthwynebiad, rwy’n datgan bod Mike Hedges wedi’i ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Deisebau. Are there any further nominations? There are none. Does any Member object to that nomination? As there are no objections, I declare that Mike Hedges has been elected Chair of the Petitions Committee.
Symud nawr at y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y dyrannwyd y Cadeirydd iddo o grŵp y Ceidwadwyr. A oes enwebiad? We now move the Public Accounts Committee, which has been allocated a Conservative Chair. Are there any nominations?
17:37 - David Melding
I nominate Darren Millar. Rwyf yn enwebu Darren Millar.
17:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Are there any further nominations?
17:37 - Janet Finch-Saunders
I nominate Mark Isherwood. Rwyf yn enwebu Mark Isherwood.
17:37 - Mohammad Asghar
I nominate Nick Ramsay. Rwyf yn enwebu Nick Ramsay.
17:37 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Janet Finch-Saunders. Any further nominations? Janet Finch-Saunders.
17:37 - Janet Finch-Saunders
I nominate Mark Isherwood. Rwyf yn enwebu Mark Isherwood.
17:38 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Mohammad Asghar. Any further nominations? Mohammad Asghar.
17:38 - Mohammad Asghar
I nominate Nick Ramsay. Rwyf yn enwebu Nick Ramsay.
17:38 - Y Llywydd / The Presiding Officer
Felly, mae yna fwy na dau enwebiad ar gyfer y gadeiryddiaeth yna. Fe fydd hynny’n symud at ethol drwy bleidlais gudd. Therefore, there are more than two nominations for that Chair and that will, therefore, be elected by secret ballot.
Rydw i’n nawr yn gofyn am enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Polisi a Deddfwriaeth Wrth Gefn y dyrannwyd y Cadeirydd iddo o’r Blaid Lafur. A oes enwebiad i’r pwyllgor yma? I now call for nominations for the Chair of the Reserve Policy and Legislation Committee. That has been allocated a Labour Chair. Are there any nominations to this committee?
17:38 - Eluned Morgan
I nominate David Rees. Rwyf yn enwebu David Rees.
17:38 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd? Does anyone second that nomination?
17:38 - Huw Irranca-Davies
Seconded. Eiliwyd.
17:38 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan nad oes rhagor o enwebiadau a taw un enwebiad yn unig sydd, rwy’n datgan bod David Rees wedi’i ethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Polisi a Deddfwriaeth Wrth Gefn. Are there any further nominations? As there are no further nominations, then I declare that David Rees is elected Chair of the Reserve Policy and Legislation Committee.
Rwy’n gwahodd nawr, felly, enwebiadau ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad y dyrannwyd Cadeirydd iddo o’r Blaid Lafur. Rwy’n galw am enwebiadau. I now invite nominations for the Chair of the Standards of Conduct Committee, which has been allocated a Labour Chair. I call for nominations.
17:39 - Joyce Watson
I nominate Jayne Bryant. Rwyf yn enwebu Jayne Bryant.
17:39 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes eilydd i’r enwebiad yna? Does anyone second that nomination?
17:39 - Mike Hedges
I second Jayne Bryant. Rwyf yn eilio Jayne Bryant.
17:39 - Y Llywydd / The Presiding Officer
A oes rhagor o enwebiadau? Gan nad oes mwy o enwebiadau, a chan taw un yn unig sydd, ryw’n datgan bod Jayne Bryant wedi’i hethol yn Gadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad. Are there any further nominations? As there are no further nominations, I declare that Jayne Bryant is elected Chair of the Standards of Conduct Committee.
Dyna derfyn ar y broses enwebu. Yn achos yr enwebiadau hynny a gyfeirir ar gyfer pleidlais gudd yn unol â’r Rheolau Sefydlog, rwy’n dweud wrth Aelodau y bydd y pleidleisiau cudd yn cael eu cynnal yn Ystafell Briffio 13 yn y Senedd yma rhwng 12 o’r gloch prynhawn yfory a 3 o’r gloch prynhawn yfory. Y clerc fydd yn gyfrifol am oruchwylio’r broses bleidleisio a’r broses o gyfrif y pleidleisiau. Ar ôl y pleidleisiau cudd, byddaf yn cyhoeddi’r canlyniad cyn y ddadl fer yn y Cyfarfod Llawn y prynhawn yfory. Diolch i chi, felly. Daw hynny â’r trafodion heddiw i ben. That concludes the nomination process for those nominations that have been referred to a secret ballot in accordance with Standing Orders. I inform Members that the secret ballot will be held in briefing room 13 in the Senedd between 12 noon and 3 p.m. tomorrow afternoon. The clerk will be responsible for supervising the voting and counting process. Following the secret ballots, I will announce the result before the short debate in Plenary tomorrow afternoon. Thank you. That brings today’s proceedings to a close.
Daeth y cyfarfod i ben am 17:40. The meeting ended at 17:40.
Back to List View this page with hyperlinks

Partners & Help