Trwy barhau i ddefnyddio'r wefan, rydych yn cytuno i osod nifer fechan o gwcis. Polisi cwcis

Desktop
Skip Ribbon Commands
Skip to main content
 
 
You are in :

 
       

Hanes datganoli yng Nghymru

Pierhead clock 

Y Dyddiau Cyntaf

Gellir olrhain gwreiddiau datganoli yng Nghymru yn ôl i ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ym 1886, sefydlwyd Cymru Fydd i hyrwyddo amcanion y Blaid Ryddfrydol yng Nghymru ac ymgyrchu o blaid "ymreolaeth" i Gymru. Er mai byrhoedlog fu llwyddiant Cymru Fydd, cyd-darodd ei weithgareddau â datblygiadau gwleidyddol eraill a oedd yn berthnasol i Gymru, fel pasio Deddfau a oedd yn gymwys i Gymru'n benodol, am y tro cyntaf yn Senedd y DU. Roedd hefyd yn cyd-daro â chychwyn datganoli gweinyddol yng Nghymru drwy sefydlu Bwrdd Addysg Cymru ym 1907.

Cymru ar ôl y Rhyfel

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, sbardunodd sawl datblygiad y broses o drosglwyddo pwerau o San Steffan i Gymru.

Cafodd deisebau i greu Ysgrifennydd Gwladol Cymru eu gwrthod gan Lywodraeth Lafur 1945-50, ond ffurfiwyd Cyngor Cymru a Sir Fynwy ym 1948 yn ei le. Corff etholedig oedd hwn, a oedd yn rhoi cyngor i'r Llywodraeth ar faterion Cymreig.

Ym 1951, cafodd y swydd Gweinidog Gwladol Materion Cymreig ei chreu gan Lywodraeth Geidwadol y DU. Yn y lle cyntaf, roedd yn weinidog iau yn y Swyddfa Gartref ac o 1957 ymlaen, roedd y swydd ynghlwm â'r Weinyddiaeth Tai a Llywodraeth Leol.

Ymrwymodd y Blaid Lafur i greu Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn ei maniffesto ar gyfer etholiad 1959, ond roedd rhaid disgwyl tan ei llwyddiant yn Etholiad Cyffredinol y DU ym 1964 cyn creu'r rôl a sefydlu'r Swyddfa Gymreig. Ar y dechrau, dim ond ffyrdd, tai a llywodraeth leol yr oedd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn gyfrifol amdanynt, ond cafodd meysydd eraill - gan gynnwys addysg a hyfforddiant, iechyd, masnach a diwydiant, yr amgylchedd ac amaethyddiaeth - eu hychwanegu'n raddol dros y blynyddoedd.

Refferendwm ar ddatganoli: 1979

Cafwyd y bleidlais gyntaf ar ddatganoli yng Nghymru ar 1 Mawrth 1979. Roedd hyn yn dilyn y Comisiwn Brenhinol ar y Cyfansoddiad ym 1973, o dan gadeiryddiaeth yr Arglwydd Crowther ac wedyn yr Arglwydd Kilbrandon, a argymhellodd creu cyrff etholedig ar gyfer yr Alban a Chymru. Ym 1979, cafodd y cynnig i greu Llywodraeth Cymru ei wrthod gan boblogaeth Cymru a bleidleisiodd o bedwar i un yn erbyn cynnig Llywodraeth Lafur y DU.

Yn y cyfnod yn dilyn y refferendwm ym 1979, daeth datganoli yn fater gwleidyddol cwsg yng Nghymru. Serch hynny, o ganlyniad i bolisïau Llywodraeth Geidwadol y DU yn ystod cyfnod economaidd anodd yr 1980au, ynghyd â lefelau isel o gefnogaeth etholiadol yng Nghymru (o'i chymharu â gweddill y DU), cafwyd galwadau o'r newydd am sefydliad democrataidd penodol i Gymru.

Refferendwm ar ddatganoli: 1997

Ym mis Mai 1997, pan ddychwelodd y Blaid Lafur i bŵer am y tro cyntaf ers 1979, roedd maniffesto'r Blaid Lafur yn cynnwys ymrwymiad i gynnal refferendwm ar sefydlu Cynulliad Cymru. Cyhoeddwyd Papur Gwyn, Llais i Gymru, ym mis Gorffennaf 1997 a oedd yn amlinellu cynigion Llywodraeth y DU, a chynhaliwyd refferendwm ar 18 Medi 1997.

Wrth i'r canlyniadau gael eu cyhoeddi fesul etholaeth, roedd yn rhaid i Gymru ddisgwyl tan y datganiad olaf un cyn clywed y canlyniad terfynol. O blith y sawl a bleidleisiodd, roedd 50.3 y cant o blaid datganoli - mwyafrif cul iawn o 6,721 o bleidleisiau.

Y diwrnod hwnnw, disgrifiodd Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, ddatganoli yng Nghymru fel "proses, nid digwyddiad". Mae stori datblygiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru ers 1999 wedi profi'r pwynt hwn.

Datganoli yng Nghymru – "proses nid digwyddiad"

Yn dilyn y refferendwm, cafodd Deddf Llywodraeth Cymru 1998 ei phasio gan Senedd y DU. Cafodd y Cynulliad Cenedlaethol ei sefydlu o dan y Ddeddf fel corff corfforaethol – gyda'r adran weithredol (y Llywodraeth) a'r ddeddfwrfa (y Cynulliad ei hun) yn gweithio fel un.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf i'r sefydliad newydd ar 6 Mai 1999.

Yn wahanol i'r pwerau deddfu sylfaenol a roddwyd i Senedd yr Alban, roedd y Ddeddf yn cyfyngu'r Cynulliad Cenedlaethol i wneud is-ddeddfwriaeth mewn meysydd penodol yn unig, gan gynnwys amaethyddiaeth, pysgodfeydd, addysg, tai a phriffyrdd. Roedd y pwerau hynny yn debyg yn fras i'r pwerau a oedd gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn flaenorol.

Y deng mlynedd cyntaf, a newid y strwythur

Roedd llawer o nodweddion cadarnhaol i'r Cynulliad newydd o ran hygyrchedd cyhoeddus a gwleidyddiaeth fwy cynwysedig a chydsyniol, ond cafwyd problemau o ganlyniad i'r strwythur o gorff corfforaethol sengl. Pwysleisiwyd yr angen am newid cyfansoddiadol a sefydlogrwydd gan yr anawsterau a brofwyd gan y weinyddiaeth Lafur leiafrifol o geisio sicrhau cytundeb cyson gan bleidiau eraill yn y Cynulliad, yn ogystal â disodli'r Prif Ysgrifennydd ym mis Chwefror 2000.

O ganlyniad i'r galwadau niferus am newid, cytunodd y Cynulliad ar benderfyniad yn 2002 i wahanu'r ddwy swyddogaeth o fewn fframwaith Deddf 1998. Gwnaethpwyd hyn drwy bennu'r term Llywodraeth Cynulliad Cymru i ddisgrifio'r corff a oedd yn gyfrifol am bolisïau a gweithredoedd y Cabinet, er mwyn gwahaniaethu rhwng y corff hwnnw a'r Cynulliad Cenedlaethol a oedd yn meddu ar fwy o annibyniaeth o ran cynnig cyngor, ymchwil a chefnogaeth i Aelodau a phwyllgorau'r Cynulliad.

Comisiwn ar Bwerau a Threfniadau Etholiadol Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Deddf Llywodraeth Cymru 2006

Sefydlwyd y Comisiwn ar Bwerau a Threfniadau Etholiadol Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Comisiwn Richard) gan Lywodraeth Cymru yn 2002 i archwilio pwerau a threfniadau etholiadol y Cynulliad. Argymhellodd y dylid gwahanu'r ddeddfwrfa a'r corff gweithredol yn gyfreithiol, gan greu dau endid cyfreithiol ar wahân. Cyflawnwyd hyn yn ffurfiol yn dilyn etholiadau'r Cynulliad yn 2007 a gweithredu Deddf Llywodraeth Cymru 2006.

Drwy'r gwahanu, gwnaeth Deddf 2006 swyddogaethau'r ddau sefydliad yn fwy eglur. Daeth Llywodraeth Cymru (yn cynnwys Prif Weinidog Cymru, Gweinidogion Cymru, Dirprwy Weinidogion a'r Cwnsler Cyffredinol) yn gyfrifol am wneud a gweithredu penderfyniadau, polisïau ac is-deddfwriaeth.

Mae'r Cynulliad Cenedlaethol (y corff o 60 o Aelodau etholedig) yn craffu ar benderfyniadau Llywodraeth Cymru ac yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif. Mae'r Cynulliad Cenedlaethol hefyd yn deddfu ac yn cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl.

Roedd Deddf 2006 hefyd yn datgan y byddai eiddo, staff a gwasanaethau'r Cynulliad Cenedlaethol yn cael eu darparu gan Gomisiwn y Cynulliad.

O Refferendwm 2011 Ymlaen

Ar ôl refferendwm yn 2011, cafodd y Cynulliad bwerau deddfu sylfaenol heb orfod cynnwys San Steffan neu Whitehall. Llywodraeth y DU yn sefydlu Comisiwn Silk i ystyried dyfodol y setliad datganoli yng Nghymru.

Yn 2012, cyhoeddodd y Comisiwn Silk Rhan I o’i adroddiad, a oedd yn gwneud argymhellion ar bwerau ariannol y Cynulliad.

Cyhoeddodd y Comisiwn Silk Rhan II o’i adroddiad, a oedd yn gwneud argymhellion ar bwerau a threfniadau deddfwriaethol y Cynulliad yn y dyfodol.

Cyhoeddodd Llywodraeth y DU Pwerau at Bwrpas yn 2015, a oedd yn sail ar gyfer datblygu model o ddatganoli i Gymru a oedd yn seiliedig ar gadw pwerau.

Pasiodd y Cynulliad Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016 i baratoi ar gyfer arfer y pwerau trethiant a benthyca a ddatganolwyd gan Ddeddf Cymru 2014. Welwyd dechrau rôl y Cynulliad o ran goruchwylio trafodaethau’r DU ar gyfer gadael yr Undeb Ewropeaidd, gan graffu ar ddeddfwriaeth berthnasol, a diffinio lle Cymru yn y DU ar ôl Brexit.

Yn 2018, cychwynnwyd model pwerau wedi’u cadw’n ôl ar gyfer datganoli o dan Ddeddf Cymru 2017 a daeth trethi Cymreig cyntaf i rym.

Yn 2018 bydd pwerau i amrywio trethi yn caerl eu gweithredu, fel y darperir gan Ddeddf Cymru 2014.

Datganoli yng Nghymru – Cerrig milltir

c. 940 Cyfreithiau Cymru yn dod ynghyd fel un cod o dan Hywel Dda

1282 Y goncwest Edwardaidd yng Nghymru a chyfnod o lywodraeth gan dywysogion brodorol o Gymru yn dod i ben

1400 Gwrthryfel Owain Glyndŵr yn cychwyn a sefydlu egin wladwriaeth Gymreig am gyfnod byr. Cynhaliwyd seneddau yn Harlech a Machynlleth

1536 Y Deddfau Uno yn gwneud Cymru yn rhan o Loegr ond yn darparu ar gyfer seddau seneddol i Aelodau Seneddol o Gymru

1881 Deddf Cau ar y Sul yn cael ei phasio – y gyfraith gyntaf i gael ei llunio'n benodol i Gymru

1907 Adran Gymraeg y Bwrdd Addysg yn cael ei chreu

1920 Yr Eglwys yng Nghymru yn dod yn gorff annibynnol, heb fod ynghlwm wrth y wladwriaeth

1951 Swydd Gweinidog Gwladol Cymru yn cael ei chreu

1964 Y Swyddfa Gymreig yn cael ei sefydlu gyda swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y Cabinet

1979 Cynigion cyntaf i sefydlu Cynulliad Cymru yn cael eu gwrthod mewn refferendwm

1997 Cymru yn pleidleisio o blaid creu Cynulliad Cenedlaethol Cymru mewn refferendwm

1999 Yr etholiadau cyntaf yn cael eu cynnal; gwaith y Cynulliad Cenedlaethol yn dechrau; Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn dod i rym

2007 Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn dod i rym; y Cynulliad Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru yn cael eu gwahanu'n ffurfiol a'r Cynulliad Cenedlaethol yn ennill rhagor o bwerau i ddeddfu ar gyfer Cymru mewn meysydd penodol

2011 Cymru'n pleidleisio o blaid rhoi rhagor o bwerau deddfu i'r Cynulliad Cenedlaethol

2014 Deddf Cymru 2014 yn cael ei phasio, gan roi pwerau newydd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yng nghyswllt codi trethi a materion ariannol eraill, a phwerau benthyca i Weinidogion Cymru.

2017 Deddf Cymru 2017 yn cael ei phasio, gan gydnabod parhauster Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth Cymru a newid y model datganoli i Fodel Cadw Pwerau. 

 
             
 
 

Partners & Help